CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
73
TIREOTOKSIKOZ HOLATIDA TALOQ VA TIMUSNING MORFO-
FUNKSIONAL XUSUSIYATLARINI O‘ZGARISHLARI
Hamroyev F.J.
Toshkent Tibbiyot akademiyasi Termiz filiali
https://doi.org/10.5281/zenodo.13987157
Maqsad.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti bergan ma’lumotlarga ko‘ra, Yer
yuzida 665 mlndan ortiq odam bo‘qoq va qalqonsimon bezning boshqa
kasalliklaridan aziyat chekmoqda. 1,5 milliard odam esa yod tanqisligi
xastaliklari rivojlanish xavfiga ega. Bemorlarda hayot sifatining sezilarli darajada
yomonlashishiga olib keluvchi, shuningdek keng tarqalganligi va organizmdagi
organ va tizimlar faoliyatini buzilishiga olib keluvchi patologiyalar orasida
qalqonsimon bez kasalliklari qandli diabet va yurak-qon tomir tizimi kasalliklari
bilan bir qatorga turadi (Kryuchkova N.Yu., Filippova Ye.A., Damanskaя Ye.N.,
Devyatkina N.P., Belix T.N. 2015).
Taloqda eksperimental tireotoksikoz ham uning morfologiyasida
o‘zgarishlarga olib kelishi mumkin. Misol uchun, taloq hajmining oshishi qizil
qon hujayralarining (gemoliz) yo‘q qilinishining kuchayishi bilan bog‘liq bo‘lishi
mumkin, bu ko‘pincha qalqonsimon gormonlar darajasi yuqori bo‘lganda paydo
bo‘ladi. Yuqoridagi ma’lumotlarga asosan biz tadqiqotimizda tireotoksikoz
fonida taloq va timusdagi morfologik va morfometrik o‘zgarishlarni o‘rgandik.
Uzoq muddatli yod tanqisligi QB kasalliklarining paydo bo‘lishiga olib
keladi: diffuz va tugunli, ko‘p tugunli bo‘qoq, qalqonsimon bezning tugun
patologiyasi fonida tireotoksikoz,tug‘ma gipotireoidizm, bolalarning aqliy va
jismoniy rivojlanishi, kretinizm, abort; yadroviy avariya holatlarida radiatsiya
ta’sir ida qalqonsimon bez saratoni xavfini sezilarli darajada oshiradi. Yodning
yetarli yoki ortiqcha iste’mol qilinadigan hududlari uchun qalqonsimon bezning
autoimmun patologiyasi (autoimmun tireoidit va Grayvs kasalligi), shuningdek,
ortiqcha yod bilan diffuz zob rivojlanishi ko‘proq xarakterlidir. Yod tanqisligini
bartaraf etish toksik bo‘lmagan bo‘qoq va kongenital gipotireoidizmni
kamaytirdi. Biroq, ilgari yod tanqisligi bo‘lgan populyatsiyalarda yod
iste’molining biroz ko‘payishi ham kuzatilgan qalqonsimon bez patologiyasining
tabiatini turli yo‘nalishlarda.
Kalit so‘zlar
: morfologiya, qalqonsimon bez, tireotoksikoz, gipotireoidizm,
kretinizm.
Natijalar.
Prenatal va postnatal ontogenezning ilk davrlarida intakt
kalamushlarda timusning va taloqning morfologik va morfometrik
xususiyatlarini aniqlandi.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
74
Ona kalamushlarda tajribaviy tireotoksikoz holatida avlodlarda timusning
va taloqning morfometrik va morfologik o‘zgarishlarni aniqlandi.
Ona kalamushlarda tajribaviy tireotoksikoz holatida avlodlarda prenatal
va ilk postnatal davrda kuzatiladigan morfologik o‘zgarishlarga timolinning
ta’sir ini o‘rganildi.
Olingan ma’lumotlar asosida timusdagi prenatal va postnatal davrda
rivojlangan morfometrik va morfologik o‘zgarishlar o‘rtasidagi o‘zaro
korrelyatsion bog‘liqlikni aniqlandi.
Tadqiqotning ob’ekti sifatida ayol jinsiga mansub, 5-6 oylik (180-250 gr
og‘irlikdagi) oq zotsiz kalamushlar o‘rganilgan.
Tadqiqotning predmeti.
sifatida oq zotsiz kalamushlar qalqonsimon
bezining to‘qimasidan tayyorlangan gistologik materiallar hamda qalqonsimon
bez faoliyati bilan bo‘g‘liq bo‘lgan qondagi garmonlar ko‘rsatkichlari xizmat
qilgan.
Tadqiqotning usullari.
Qo‘yilgan maqsad va vazifalarni bajarish uchun
quyidagi usullardan foydalanilgan: Morfologik, umumgistologik, orgonometrik,
statistik.
Qalqonsimon bezning eng keng tarqalgan kasalliklaridan biri bu diffuz
toksik bo‘qoq (DTB). Aholida DTB ning tarqalishi 1-3% ni tashkil qiladi,
kasallanish yiliga 100 ming aholiga 5 dan 23 tagacha, erkaklar va ayollar nisbati
1:5 - 1:7 [
Ошибка! Источник ссылки не найден.
,118-130-b;
Ошибка!
Источник ссылки не найден.
,223-227-b]. DTB, birinchi navbatda,
tireotoksikoz bilan bog‘liq bo‘lgan yurak-qon tomir tizimining buzilishlari uchun
xavfli bo‘lib, kasallik va nogironlikning yomon prognoziga olib keladi.
S.M.Yagubova (2020) o‘tkir gipobarik gipoksiya davrida qalqonsimon
bezdagi ultrastruktura o‘zgarishlarini baholaydi. Tadqiqot davomida og‘irligi
180-200 g bo‘lgan sog‘lom katta yoshli oq kalamushlarning qalqonsimon bezi 2
guruhga bo‘lingan - nazorat va eksperimental. O‘tkir gipoksiya modeli
eksperimental hayvonlarning II- guruhida o‘rnatildi, nazorat guruhining
hayvonlarida esa bu tajriba usuli amalga oshirilmadi. Tadqiqot davomida
anatomik, gistologik, gistokimyoviy, elektron mikroskopik va morfometrik
tadqiqot usullari qo‘llanildi. Eksperimentning dastlabki bosqichida gistologik va
ultra yupqa kesmalarni tahlil qilishda o‘tkir gipoksiya ta’sir i kuzatildi -
qalqonsimon bez hujayralari o‘rtasidagi munosabatlarning buzilishi,
to‘qimalarda distrofik va dizorganizatsiyalashgan o‘zgarishlar, organlarning qon
bilan notekis ta’minlanishi, shuningdek hujayralararo bo‘shliqlarda shish paydo
bo‘lishi, follikulyar komplekslarning ko‘payishi va sitoplazma organellalari
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
75
destruksiyalari kuzatildi. Bularning barchasi gipoksik holatga javob sifatida
baholanadi.
2019 yil oxiridan beri dunyo SARS-CoV-2, bir tomondan, ko‘pchilik yosh
bemorlarda yengil grippga o‘xshash yoki asimptomatik shakllarni, shuningdek,
boshqa bemorlarda ko‘p a’zolar disfunksiyasini (o‘tkir respirator distress
sindromi, septik shok, buyrak yetishmovchiligi) o‘z ichiga olgan koronavirus
pandemiyasiga duch keldi. Odatda keksa bemorlarga ta’sir qiladi va prognozi
ayniqsa yomon bo‘lib, bu ularning o‘pkaning shikastlanish darajasiga bog‘liq.
Ekstrapulmonar ko‘rinishlar oshqozon osti bezi, gipofiz bezi, jinsiy bezlar va
nihoyat qalqonsimon bezga ta’sir qiluvchi endokrin shakllarni o‘z ichiga olishi
mumkin. Autoimmun gipertireoidizm yoki Grayvs kasalligi tashxisi kamdan-kam
hollarda bo‘lsa-da, so‘nggi adabiyotlarda Covid-19 bilan og‘rigan bemorlarda
o‘tkir osti yoki surunkali tireoiditning ko‘proq yoki kamroq sezilarli darajada
ekanligi haqida xabar berilgan. Tireoiditning klinik va gormonal xususiyatlarini
aniqlash, yengil yoki og‘ir Covid-19 infeksiyasi bo‘lgan bemorlarda tashxis
qo‘yish va fiziopatologik mexanizmlarni tahlil qilish uchun zarur bo‘lib tuyuladi,
chunki ular odatda ushbu bemorlarni davolashda ustunlik qiladi .
Covid-19 ning og‘irroq shakllari bo‘lgan bemorlarda epidemiologik
tadqiqotlar halokatli yoki yallig‘lanishli tireoidit bilan bog‘liq tireotoksikozning
tarqalishini ko‘rsatadi. Italiyada o‘tkazilgan retrospektiv tadqiqotda, og‘ir Covid-
19 bilan kasalxonaga yotqizilgan bemorlarning 20,2 foizi klinik (10,8%) yoki
subklinik (9,4%) tireotoksikozga ega.
Tireotoksikozning tarqalishi interleykin-6 ning yuqori darajalari bilan
bog‘liq bo‘lib, qalqonsimon bezning shikastlanishi SARS-CoV-19 infeksiyasining
og‘ir shakllarida kuzatilgan "sitokin bo‘roni" dan kelib chiqqan yallig‘lanish yoki
destruktiv tireoidit bilan bog‘liqligini ko‘rsatadi. Myuller va boshqalar,
shuningdek, og‘ir o‘pka kasalligi uchun reanimatsiya bo‘limlariga yotqizilgan
Covid-19 bemorlarida (15%), past intensivlikdagi bo‘limlarga yotqizilgan Covid-
19 bemorlariga (2%) va og‘ir COVID-19 bilan bog‘liq bo‘lmagan o‘pka kasalligi
(1%) bo‘lgan reanimatsiya bo‘limlarida yotgan bemorlarga nisbatan
tireotoksikozning ko‘payishi haqida xabar berishadi. Covid-19 intensiv terapiya
bo‘limlarida yotgan bu bemorlarning o‘rtacha yoshi 65±12 yosh, odatda erkaklar
(68%) va C-reaktiv oqsil (CRO) qiymatlari past intensivlikdagi Covid-19
birliklari (22-103 mg/L) va yuqori intensivlikdagi bemorlarga qaraganda yuqori
(51-177 mg/l) SARS infeksiyasi bilan bog‘liq CoV-19. Shuning uchun
yallig‘lanishga qarshi sitokinlarning (interleykin-6, TNF-a) sezilarli darajada
oshishi destruktiv tireoiditning sababi bo‘lishi mumkin. Shu munosabat bilan,
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
76
SARS-CoV-19 infeksiyasidan vafot etgan bemorlarning patoanatomik tadqiqoti
qalqonsimon bez follikulalarida epiteliy hujayralarining eksfoliatsiyasi bilan
follikulyar hujayralarning sezilarli apoptozini aniqladi. Klinik nuqtai nazardan,
destruktiv tireoidit bilan og‘rigan bemorlarning hech biri bo‘ynidagi
og‘riqlardan shikoyat qilmagan. Covid-19 ning ushbu og‘ir shakllarida
limfopeniyaning (50-85%) tez-tez paydo bo‘lishi qalqonsimon bezda hujayrali
va granulyomatoz javob yo‘qligini tushuntiradi. Qalqonsimon bezning
interfollikulyar bo‘shliqlarida neytrofillar va limfotsitlar infiltratsiyasining
yo‘qligi qalqonsimon bez kapsulasida kuchlanishning yo‘qligi va shuning uchun
bu bemorlarda yallig‘lanishli tireoidit yoki “og‘riqsiz yoki jim tireoidit” ning
og‘riqsizligini
tushuntirishi
mumkin.
Bundan
tashqari,
bemorlarda
tromboembolik asoratlar (16,1%) va atrial fibrilyatsiya epizodlari (32,3%)
kuzatilgan, bu esa kasalxonada qolish muddatini va o‘lim xavfini oshirgan.
Xulosa
. Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak tadqiqotimizda inson prenatal va
postnatal ontogenezning ilk davrlarida intakt kalamushlarda timus va taloqning
morfologik va morfometrik xususiyatlarini o‘rganildi, ona kalamushlarda
tajribaviy tireotoksikoz holatida avlodlarda timus va taloqning morfometrik va
morfologik o‘zgarishlari aniqlandi, ona kalamushlarda tajribaviy tireotoksikoz
holatida avlodlarda prenatal va ilk postnatal davrda kuzatiladigan morfologik
o‘zgarishlarga timolinning ta’siri o‘rganildi, olingan ma’lumotlar asosida
timusdagi prenatal va postnatal davrda rivojlangan morfometrik va morfologik
o‘zgarishlar o‘rtasidagi o‘zaro korrelyatsion bog‘liqlikni aniqlandi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Asimova S. B. Structurally-Morphological Development of the White Rat
Thymus in Postnatal Ontogenesis // Scientific Impulse.-2023.- Vol.1, № 10.-
С.458-463.
2.
Azimova S. B. Morphofunctional characteristics of thymus under exposure
to various environmental factors //ACADEMICIA: An International
Multidisciplinary Research Journal. – 2021. – Vol. 11, №. 3. – P. 2561-2565.
3.
Bandazhevskiĭ IuI, Matsiuk IaR, Tarasiuk IV. Osobennosti formirovaniia
struktury timusa i selezenki potomstva belykh krys pri vozdeĭstvii pirogenala v
period berememmosti [The characteristics of the structural development of the
thymus and spleen in the progeny of white rats exposed to pyrogenal action
during pregnancy]. Morfologiia. 1994 Apr-Jun;106(4-6):9-17. Russian. PMID:
8718630.
4.
Bobrysheva I. V. Morphological and functional features of the thymus of
rats of different age periods in health and at experimental immunostimulation
// Morfologiya. – 2013. – Vol. 7, №. 4. – P. 11-7.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
77
5.
Bordea M, Ardeleanu C, Dolganiuc A, Olinescu A, Vrăbiescu A. Morpho-
functional aspects of the influence of procaine and diethylaminoethanol
treatment on the immune system of rabbits. Rom J Physiol. 1998 Jan-Jun;35(1-
2):111-26. PMID: 11000872.
6.
Burtkhanovich K. B. Structural and Functional Features of the Thymus
Under Some Impacts //American Journal of Pediatric Medicine and Health
Sciences (2993-2149). – 2023. – Vol. 1, № 4. – P. 81-87.
7.
de Leeuw FE, Jansen GH, Batanero E, van Wichen DF, Huber J, Schuurman
HJ. The neural and neuro-endocrine component of the human thymus. I. Nerve-
like structures. Brain Behav Immun. 1992 Sep;6(3):234-48. doi: 10.1016/0889-
1591(92)90046-q. PMID: 1392099.
8.
Franchinia A, Marchesini E, Poletti R, Ottaviani E. Swiss mice CD1 fed on
mussels contaminated by okadaic acid and yessotoxins: effects on thymus and
spleen. Eur J Histochem. 2005 Apr-Jun;49(2):179-88. PMID: 15967746.
9.
Goldstein G., Mackay I. R. The human thymus. – Elsevier, 2016.
10.
Habk S., Azab M., Ismail R., Nafeaa A. Cellular Changes in the Thymus Gland
induced by Hyperthyroidism and Melatonin Administration // Benha Veterinary
Medical Journal. – 2023. – Vol. 45, №. 1. – P. 89-94.
11.
Hassan G. S., Zahran D. H. Effects of experimentally induced
hyperthyroidism on rat tongue mucosa: Histological and ultrastructural study //
Life Science Journal. – 2019. – Vol. 16, №. 1. – P. 127-134.
