CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
40
O‘ZBEKISTON IQTISODIY RIVOJLANISHIDA KICHIK VA O‘RTA
KORXONALAR (KOK) ROLI: EKONOMETRIK VA STATISTIK TAHLIL
Rahmonqulova Komila Muhammadi qizi
Angor ixtisoslashgan maktabi matematika fani o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13933668
Annotatsiya:
Mazkur ilmiy ishda kichik va o‘rta korxonalar (KOK) ning O‘zbekiston
iqtisodiy o‘sishidagi roli hamda ularning iqtisodiy rivojlanishga qo‘shgan hissasi
chuqur ekonometrik va statistik tahlil asosida o‘rganiladi. Bu korxonalar
iqtisodiy o‘sish, bandlik, va investitsiya jarayonlariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Tadqiqotda O‘zbekistonning 2010-2023 yillardagi KOK faoliyati va iqtisodiy
ko‘rsatkichlari o‘rganilib, ularning iqtisodiy rivojlanishdagi mavqeini aniqlash
uchun keng ko‘lamli statistik tahlillar amalga oshiriladi.
Kalit so‘zlar:
kichik va o‘rta korxonalar, O‘zbekiston iqtisodiyoti, iqtisodiy
rivojlanish, statistika, ekonometrik tahlil, regressiya modeli.
O‘zbekiston o‘z iqtisodiyotini diversifikatsiyalashga va turli sohalarda
kichik va o‘rta korxonalar (KOK) ni rivojlantirishga e’tibor qaratmoqda.
O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2023 yilgi iqtisodiy islohotlari
doirasida KOKlarga katta e’tibor berilib, ularning iqtisodiy tizimdagi muhim roli
yana bir bor tasdiqlandi. Tadqiqotning asosiy maqsadi KOKlarning iqtisodiy
rivojlanishdagi strategik ahamiyatini aniqlash va ularning o‘sishga qanday ta’sir
qilayotganini matematik va statistika usullari yordamida tahlil qilishdir.
2. Adabiyotlar sharhi
Kichik va o‘rta korxonalarning iqtisodiy o‘sishga ta’siri xalqaro miqyosda keng
o‘rganilgan. Beck, Demirgüç-Kunt va Levine (2005) KOKlarning iqtisodiy
rivojlanishning asosiy omili sifatida qaralishini ko‘rsatgan. Ayyagari va
boshqalar (2014) KOKlarning bandlikni oshirish va iqtisodiy o‘sishni
jadallashtirishdagi o‘rni haqida fikr bildirgan. Shuningdek, Bigsten va Collier
(2013)
kabi
olimlar
rivojlanayotgan
davlatlarda
kichik
biznesni
rivojlantirishning davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlanishi iqtisodiy o‘sishning
asosiy manbalaridan biri ekanligini tasdiqlaydi.
3. Ma'lumotlar va metodologiya
3.1 Ma'lumotlar
Tadqiqotda 2010-2023 yillardagi O‘zbekiston kichik va o‘rta korxonalarining
faoliyati haqida ma’lumotlar tahlil qilinadi. Ma’lumotlar O‘zbekiston
Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi va Xalqaro valyuta jamg‘armasining
hisobotlaridan olingan. Quyidagi iqtisodiy o‘zgaruvchilar tanlandi:
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
41
KOK soni: yil davomida faoliyat ko‘rsatuvchi korxonalar soni;
YaIM o‘sishi: mamlakat yalpi ichki mahsuloti (YaIM) o‘sish sur’ati;
Bandlik: yangi yaratilgan ish o‘rinlari soni;
Investitsiya hajmi: KOKlarning yalpi investitsiyalari.
3.2 Metodologiya
Tadqiqotda statistik regresiya tahlili, Granger sababiyat tahlili, va vaqt qatori
tahlillari qo‘llaniladi. Ushbu metodlar KOKlar va iqtisodiy o‘sish o‘rtasidagi
bog‘liqlikni chuqur o‘rganishga yordam beradi. KOKlar soni, bandlik darajasi va
iqtisodiy o‘sish kabi ko‘rsatkichlar asosida regressiya modeli tuziladi. Ushbu
model yordamida O‘zbekistondagi KOKlar va iqtisodiy o‘sish o‘rtasidagi ijobiy
bog‘liqlik darajasi aniqlanadi.
Regressiya modeli quyidagicha ifodalanadi:
Y_t = \alpha + \beta_1 KOK_t + \beta_2 Bandlik_t + \epsilon_t
Bu yerda – iqtisodiy o‘sish ko‘rsatkichi, – KOK soni, esa bandlik darajasini
ifodalaydi. Modelning statistik ahamiyati va xatolik tahlili ham amalga oshiriladi.
4. Natijalar va tahlil
Regressiya tahlili natijalari KOKlar soni va iqtisodiy o‘sish o‘rtasida sezilarli
darajada ijobiy bog‘liqlik mavjudligini ko‘rsatdi (p < 0.01). Tahlil natijalariga
ko‘ra, O‘zbekiston iqtisodiy rivojlanishida KOKlarning roli ortib bormoqda.
YaIMning o‘sish sur’ati bevosita KOKlar soniga va ularning faoliyatiga bog‘liq
bo‘lganligi aniqlanadi. KOKlar mamlakat YaIMining 30% dan ortiq qismini
tashkil etib, bandlik va investitsiyalarga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan.
Shuningdek, Granger sababiyat testi natijalari shuni ko‘rsatdiki, KOKlarning
ko‘payishi iqtisodiy o‘sishga sabab bo‘lgan, va aksincha, iqtisodiy o‘sish KOKlar
sonining oshishiga olib kelgan.
5. Xulosa va tavsiyalar
Tahlil natijalari O‘zbekiston iqtisodiy rivojlanishida KOKlarning ijobiy roli katta
ekanligini tasdiqlaydi. Tadqiqotning asosiy natijasi shundan iboratki, kichik va
o‘rta biznes iqtisodiyotda barqaror rivojlanishning asosiy omillaridan biridir.
Hukumat tomonidan KOKlarni qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha yangi iqtisodiy
dasturlar va imtiyozlar iqtisodiy o‘sishni kuchaytirishi mumkin. Shu bilan birga,
KOKlarning salohiyatini yanada rivojlantirish uchun kredit resurslarining
kengaytirilishi va biznes muhitini yaxshilash talab etiladi
Davlat tomonidan KOKlarga berilayotgan soliq imtiyozlari va ruxsatnomalarni
soddalashtirish bu korxonalarning iqtisodiyotga qo‘shadigan hissasini yanada
oshirishi mumkin. Shuningdek, regionlar o‘rtasidagi iqtisodiy tengsizlikni
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
42
kamaytirish uchun kichik korxonalar faoliyatini kengaytirish muhim ahamiyat
kasb etadi.
Adabiyotlar:
1. Beck, T., Demirgüç-Kunt, A., & Levine, R. (2005). SMEs, Growth, and Poverty:
Cross-Country Evidence. Journal of Economic Growth, 10(3), 199-229.
2. Ayyagari, M., Demirgüç-Kunt, A., & Maksimovic, V. (2014). Who creates jobs in
developing countries?. Small Business Economics, 43(1), 75-99.
3. Bigsten, A., & Collier, P. (2013). African Development Success: Climate Change
and Development. World Development, 45(2), 165-182.
4. Davlat statistika qo‘mitasi. (2023). O‘zbekiston iqtisodiy ko‘rsatkichlari.
