CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
27
«BASPA SÓZDE KÓRKEM POEZIYALÍQ SHIGARMALARDIŃ
AWDARMALARÍ»
Xojanazarova Nargiza Raxat qızı
NMPI akademiyalıq liceyi Jaslar menen islesiw bólimi jetekshisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13932905
Annotaciya:
Kórkem awdarma sózlerdi saplastırıw arqalı júzege keledi. Ol
poeziyalıq ya prozalıq shıǵarma bolsın hár birine mol sóz baylıq kerek. Túp
nusqanıń kórkem súwretlew quralın, frazeologizimin, dialektlik sózlerin dál
ózindey etip beriw júdá qıyın. Ápiwayı tekstti sózbe-sóz awdarmalawdıń ózi
dóretiwshiden juwapkershilikti, uqıplılıqtı talap etedi. Awdarma bul iláhiy
dóretiwshilik onı kim bolsa sol islep kete bermeydi, awdarmanıń eń qıyın hám
eń awırı, ayrıqsha juwapkershilikti talap etetuǵını bul—kórkem awdarma
esaplanadı. Orginaldan basqa tilde taza orginal jaratıw kerek. Túp nusqa tilinde
oqıy almaytuǵın oqıwshı, awdarma oqıǵan bolıwına qaramastan túp nusqadaǵı
sezimdi seziwi, júreginen ótkeriwi kerek. Bul awdarmashıdan talap etiletuǵın eń
áhmiyetli hám juwapkershilikli wazıypa.
Gilt sózler:
awdarma máselesi; kórkem awdarma; baspa sóz awdarması;
jurnalistlik analiz, individual stil; kompoziciya; awdarma tariyxı; awdarma
gipotezaları; kórkem shıǵarma; dóretiwshilik process; “awdarma” qaǵıydaları;
shet tili lingvistikalıq quralları; original hám awdarma; awdarma teoryası;
lingvistikalıq baǵdarlar;
Qaraqalpaqstan baspa xalqınıń klassik shayırı Ájiniyaz Qosıbay ulınıń
poeziyasın tek qaraqalpaqlar emes, túrkiy tilles xalıqlar bolǵan ózbek, qazaq,
túrkmen, qırǵız, noǵay, tatar, bashqurt hám basqalar súyip oqıydı. Ullı sóz
sheberiniń qosıqları usı xalıqlardıń tillerine adarılǵan. Ásirese, ózbek tilindegi
awdarmaları poetikalıq qunlılıǵı menen kópshiliktiń ıqlasına miyasar bolıp
kiyatır.
Onıń qosıqların esitkende yamasa oqıǵanda insan kewli bólenip, «qayta bastan
góne dárti qozǵalıp», ómir súriwge háwesi artadı, ruwhında bir jiger payda
bolıp, qıyalına qanat pitedi. Xalıq oǵan til tiygizdirmeydi. Óytkeni bul shayr xalıq
júreginde ruwhıy sulıwlıq tımsalına aylanǵan.
Qaraqalpaq xalqınıń XIX ásirdegi turmıs jaǵdayın, qıyınshılıqların,
qısıwmetler astında bolıp kóp jábir kórgenlerin sonday-aq xalqımızdıń bay
mádeniyatı hám úrp – ádeti haqqında, gózzal hayal – qızları hám márt er jigitleri
haqqındaǵı maǵlıwmtlar menen Ájiniyaz hám Berdaq shıǵarmalarında tolıq
tanısa alamız. Xalıqtıń sózin sóylew, ádillikti jırlaw bul haqıyqıy el perzentleriniń
qolınan keledi, olar usınday mártlik iyesi bolǵanlıqtan da búgin de erteń de
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
28
xalqımız yadında mángi jasaydı. Biziń bul qánigelik jumısımız awdarma
máselesine
arnalǵanlıqtan,
klassik
shayırlarımız
shıǵarmalarınıń
awdarmalanıwına toqtap ótiw zárúr hám áhmiyetli dep esapladıq.
Egerde Berdaqtı ótkendegi qaraqalpaq ádebiyatınıń eń biyik shıńı desek,
bul onıń dóretiwshiliginiń keń hám tereń xalıqlıǵında; zaman jáne tariyx
dawıllarına mártlik kókiregin ashıp, qorlanǵan miynetkesh xalqınıń azatlıǵı
ushın gúreslerde onı ruwhlandırıwshı ideyalıq kósem bolıwında;
shıǵarmalarınıń tereń demokratiyalıq kúshinde. Al endi Berdaqtıń bul ullılıǵı
óziniń dańqlı zamanlası bolǵan Ájiniyazdı hasla kóyleńkelemeydi. Asqar
tawlardıń biyik shıńaları bir – birine saya salıp, kúnnen tasalamaydı. Sol
degendey eki úlken talant bir zamanda, bir topıraqta jasap, ekewi bir xalqıtıń
sóyler tili bolǵan shayırlar. Lekin olar óz ana tiliniń kórkemlik baylıǵın,
dilwarlıǵın hár biri ózinshe uslap tuttı. Yaǵnıy aytqanda, hár bir úlken shayırdıń
óz jolı bar. Usı názerden qaraǵanda, Ájiniyaz qarqalpaq poeziyasında insan
keliniń názik qubılısların, arzıw – ármanalrın, qayǵı – hásiretin, ashıqlıq
sezimlerin túrli saqqa júgirtip, kórkemlik gúline bólep jırlawshı lirikalıq qosıqtıń
sheberi boldı.
Ózbekstan Qaharmanı,Ózbekstan hámQaraqalpaqstan xalıq shayırı I.
Yusupov klassik shayırlarımız Ájiniyaz hám Berdaq dóretiwshiligin usılay joqarı
bahalaydı. Bunday shayırlarımız bar ekenligi ádebiyatımızdıń úlken maqtanısh
hám jetiskenligi álbette.Olardıń qosıqları ózbek tiline awdarılıp, olardı
kitapqumarlar jıllı ıqlas penen kútip alǵanı belgili. Biraq, olardı ózbek
oqıwshılarınıń júrek tórinen orın alatuǵın dárejede awdarma jasaǵan
insanlardıń sheberlik dárejesi óz aldına izertlenbedi. Poetikalıq talǵam menen
awdarılǵan qosıqlardıń qatarında, álbette, hesh kimge sır emes,ullı
shayırlarımızdıń shıǵarmalarınıń nadurıs awdarmalanıwı da ushırasadı.
«Awdarma bul iláhiy dóretiwshilik onı kim bolsa sol islep kete bermeydi,
awdarmanıń eń qıyın hám eń awırı, ayrıqsha juwapkershilikti talap etetuǵını
bul—kórkem awdarma esaplanadı. Orginaldan basqa tilde taza orginal jaratıw
kerek. Túp nusqa tilinde oqıy almaytuǵın oqıwshı, awdarma oqıǵan bolıwına
qaramastan túp nusqadaǵı sezimdi seziwi, júreginen ótkeriwi kerek. Bul
awdarmashıdan talap etiletuǵın eń áhmiyetli hám juwapkershilikli wazıypa.»
Qaraqalpaq ádebiyatında awdarmalanıwı kerek shıǵarmalar oǵırı kóp,
sebebi bul taraw boyınsh biz júdá artta kiyatırǵanımız málim. Sonlıqtan bul
qánigelik jumısımızda qaraqalpaq ádebiyatında awdarmalanǵan shıǵarmalar
boyınsha sóz etiwdi Ájiniyaz hám Berdaqtan baslawdı maqul kórdik.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
29
Ájiniyaz shıǵarmaları ózbek tiline awdarmalanıp «Sharq yulduzi», «Jahon
adabiyoti» jurnallarında hám «Qaraqalpaq ádebiyatı» gazetasında járiyalanǵan.
Ájiniyaz shıǵarmalarınıń tolıq jıynaǵın ózbek tiline awdarmalap bir kitap qılıp
basıp shıǵarıw qaraqalpaq hám ózbek ádebiyatı ushın úlken áhmiyetke iye.
Ájiniyaz shıǵarmaların ádebiyatshı hám sheber awdarmashılar Rustam
Musurmon hám Muzaffar Ahmad bolıp haqıyqıy qarqalpaq shayırınıń ózligin
awdarmada saqlapqalıwǵa háreket etken. Rustam Musurmon da: shayırdıń «
«Ellerim bardı», «Ellarim bordi» », « «Bolar», «Bolur» » qosıqların awdarmalap,
«Sharq yulduzi» jurnalı, 2015-jıl, 5-san, 88-betinde «Suqsurlar uchar kóllarda»
degen atama menen járiyalaǵan. Awdarmlar jaqsı shıqqan dep tolıq aytıwımızǵa
boladı. Máselen, Ájiniyaz qosıqlarınıń atamaları túp nusqada, yaǵnıy qaraqalpaq
tilinde qanday bolsa, ózbekshesinde de sol sózler, sol mazmun, sóz dizbekleri,
sintaksislik qurılısı tolıq saqlanǵan. Tek bazıbir fonetikalıq ózgerislerge ǵana
ushıraǵan.
Qaraqalpaq ádebiyatınıń kóplegen jazıshıw, shayırlarınıń shıǵarmaların
awdarmalaǵan jáne bir sheber awdarmashı Muzaffar Ahmad Ájiniyazdıń
« «Gózzallar», «Gózallar» », « «Hár kimseniń yarı bolsa», «Har kimsaning yori
bólsa» », « «Xiywalı qızǵa», «Xivali qiz» » shıǵarmaların «Sózin sevganidan
ayatar» degen atama menen járiyalaǵan. Endi biz, Rustam Musurmon hám
Muzaffar Ahmad ózbek tiline awdarma jasaǵan Ájiniyaz shıǵarmaların ilimiy
analizlewge háreket etemiz.
«Ellerim bardı» qosıǵınıń qaraqalpaqshası;
Sorasań elimdi, Qojban bizlerden,
Qalpaǵı qazanday ellerim bardı,
Qáte shıqsa keshirińler sózlerden
Qıtay, qońırat atlı elerim bardı.
Usı qosıqtıń Rustam Musurmonnıń ózbek tiline awdarǵanı.
Sórasang elimni, Qójban, bizlardan,
Qalpoǵi qozonday ellarim bordir.
Xato chiqsa kechiringlar sózlardan,
Xitoy, qónǵirot otli ellarim bordir.
Qosıq qatarları sózbe – sóz awdarmalanǵan, sózbe – sóz awdarmalaw kórkem
awdarmada júdá az qollanıladı, sebebi sózbe – sóz awdarmalap, sózleriniń
ózgermewine jol qoymaǵan menen qosıq mánisi ashılmay qaladı. Al bul qosıq
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
30
qatarlarında mánide hesh qanday ózgeris bolmaǵan hám túp mánisi saqlanıp
qala alınǵan. Ájiniyaz ellerim bardı, dep qollanılıwı onıń túrkiy tillerdi jaqsı
bilgeni ol ellerim dep aytajaq ekenligin hámmemiz jaqsı bilemiz. Awdarmashı
Rustam Musurmon bunı tolıq túsinip ellarim bordir dep durıs, orınlı jazǵan.
Tómendegi shumaqqqa da dıqqat qaratamız.Qaraqalpashasında:
Tabıladı izlegeniń keregi,
Kólimde bar qasqaldaǵı úyregi,
Quwları, ǵazınıń pútin búyregi,
Dúnyanıń ańaları kólimde bardı.
Rustam Musurmon awdarmasında:
Ne izlasang, topiladi keragi,
Kólida bor qashqoldaǵı, órdagi,
Quvlari, ǵozlarin butun buyragi,
Jonlarga makon kóllarim bordir.
Tabıladı izlegeniń keregi degen qatarda Rustam Musurman Ne izlasang topiladi
keragidep ózgeris jasaǵan. Biraq, túp nusqadaǵı mazmun Ne izlasang sózin
qosıw arqalı ashıp berilgen sıyaqlı. Eger awdarmashı bul qatardı Topiladi
izlaganing keragi dep sózbe – sóz sózlerdi ózgertpesten awdarmalaǵanda mánisi
qurǵaq bolıp qalǵan bolar edi. Buwın sanları da awdarmada saqlanıp qalınǵan,
qosıq formaları ózgertilmegen. Túp nusqanıń ekinshi qatarında Kólimde dep
jazılǵan al awdarmada Kólida dep berilgen. Biziń oyımızsha, túp nusqadıǵıday
birinshi bette bergeni maqul bolar edi. Yaǵnıy Kólida bor qashqoldaǵi, órgdai
emes, al Kólimda bor qashqoldaoǵi, órdagi dep isletilgende ele de tásirli shıqqan
bolar edi. Bunıń menen qosıq mánisine hesh qanday ziyan tiymeydi. Bul jaǵday
jáne eń aqırǵı tórtinshi qatarda da ushırasadı biraq bul qatar durıs hám túsinikli,
ózgertilmesten awdarmalanǵan. Kóllarim dep birinshi bet penen túp
nusqadaǵıday etip beriwge háreket qılǵan. Awdarmashınıń sheberligi, sóz
tapqırlıǵı usı tórtinshi qatarda anıq kórinedi: Dúnyanıń ańları kólimde bardı
degen qatardı Jonlarga makon kóllarim bordir dep túp nusqadaǵı
mazmundıpoetikalıq jaqtan ózgertip, ózbek oqıwshılarına qolaylastırıp ashıp
bere alǵan. Dúnyanıń ańları degendi Jonlarga makon dep dál sol mánisti ele de
kúsheytiwge umtılǵanlıǵı awdarmashinıń sheberiginen derek beredi.
Qosıqtı analizlewdi dawam etemiz. Qaraqalpaqshasında:
Sóyleskende sheker eter sózińdi,
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
31
Kórgende biymaǵrur eter ózińdi
Báhári toydırar eki kózińdi
Yusup, Zleyxaday qızları bardı.
Awdarmada:
Sóylaganda bol aylaydi sózingni,
Kórganingda lol aylaydi ózingni,
Navbahori tóydiradi kózingni,
Layli, Zulayxoday qizlari bordi.
Sóylegende sheker eter sózińdi degen qatardı sóylaganda bol aylaydi sózingni
dep awdarmalawı ózgeshe shıqqan, yaǵnıy awdarmada qosıqta aytılajaq pikir
hesh ógermesten hátteki artıǵı menen saqlanıp qalınǵan. Sheker eter degendi
bol aylaydi dep ekinshi tilde túp nusadaǵı tildiń sinonimi qolanılıp turıptı.
Hátteki, biz bemiz pal sapası, mazası, insanǵa paydalılıǵı, kórinis, xosh iyisi
boyınsha qanttan, yaǵnıy shekerden joqarı turadı. Bul nárse Rustam Musurman
kórkem awdarmanıń haqıyqıy sheberi ekenin jáne bir márte dálilleydi.
Paydalanílǵan ádebiyatlar:
1.
Muhammadiev D. «Badiy tarjima chinakam ijoddir». «Yoshlik», 2008, №1.
2.
Musaev Q.«Tarjima nazariyasi asoslari». Toshkent, «Fan». 2008.
3.
Ájiniyaz Qosıbay ulı. TAŃLAMALÍ ShÍǴARMALARÍ. QARAQALPAQ
MÁMLEKET BASPASÍ. NÓKIS – 1960.
4.
Ájiniyaz. Tańlamalı shıǵarmaları. Nókis: «Qaraqalpaqstan» 1994. Xalıq
muńın, insan ármanın jırlawshı shayır. I.Yusupov.
5.
Ájiniyaz (Ziywar) Tańlamalı shıǵarmaları. Nókis: Qaraqalpaqstan, 1988.
6.
Ochilov E. «Badiy tarjima masalalari». Toshkent, «Fan». 2014
