CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
170
PORTLASH JARAYONLARIDA ZARARLI VA MEYYORDAN OSHIQ
GAZLARNING AJRALIB CHIQISHINING ASOSIY SABABLARI HAMDA
ULARNI KAMAYTIRISH BORASIDAGI CHORA-TADBIRLARINING
NAZARIY YECHIMLARI.
Gulmurodov J.N.
1
Ravshanov Z.Y.
2
Raxmatulloyev J.I.
3
Ergasheva Z.A.
4
Islom Karimov nomidagi Toshkent davlat Texnika Universiteti
1,2,3
Islom Karimov nomidagi Toshkent davlat Texnika Universiteti Olmaliq filiali
4
https://doi.org/10.5281/zenodo.13831776
Portlash jarayonlarida yuzaga keladigan chang va gazlar atmosfera
havosining buzilishiga sabab bo’luvchi asosiy omillardan hisoblanadi. Konlarni
ochiq usulda qazib olish jarayonlarida portlatish atmosferaga ajralib chiqadigan
gaz va changlarini joriy usul va ma’lumotlar orqali bashorat qilishning mavjud
usullari portlatishning oqilona parametrlarini chuqurroq ilmiy asoslashni talab
qiladi
[1,2]. Ma’lumki gazlar portlash tufayli yuzaga keladigan asosiy energiya
bo’lib jinslarning maydalanishiga sabab bo’ladi, ammo ushbu gazlarning
meyyordan oshishi atmosferaning zararlanishiga sabab bo’luvchi texnogen
omillardan biri sanaladi.
1-rasm:
Ochiq konlarni qazib olishda portlash jarayoni tufayli yuzaga kelgan gaz va changlarning
umumiy ko’rinishi.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
171
Portlash jarayonida detonatsiyalanish tufayli ajaralib chiqadigan gazlarning
turlari quyidagilardan iborat [3]:
H
2
O suv bug’i
CO
2
karbon dioksidi
N
2
nitrogen
NH
4
ammoniy gazi
CH
4
metan gazi
CO karbon monooksidi
NO azot oksidi
N
2
O azot oksidi
NO
2
nitrogen dioksidi
Hozirda keng tarqalgan Ammoniy nitrat-yonilg'i moyi (ANFO) portlovchi
moddasi ikki komponentli turdagi portlovchi modda bo'lib, ammoniy nitratining
granula shaklidagi bo’laklaridan (94%) va yonilg’i sifatida qo’shiluvchi
birikmalardan (6%) iborat. Detonatsiyalanish tezligi va portlash bosimining
kichikligiga qaramay, ANFO katta hajmdagi gaz detonatsion bosimini chiqarishi
tufayli yuqori portlash samaradorligiga ega. Ushbu tavsiflarni o’zida jamlagan
ANFO mahsuloti sanoatda arzon hamada keng qollanilayotgan portlovchi modda
hisoblanadi [3,4]. Zararli va ortiqcha gazlarning ajralib chiqishi uchun sabab
bo’ladigan asosiy omillardan biri bu kislarod balansining buzilishi hisoblanadi.
Portlash jarayonida moddalarning to’g’ri reaksiyasi hamda energiyaning
to’laqonli tog’ jinsiga ta’sirini amalga oshirish kislarod balansining meyyoriy
darajada ekanligiga mutloq bog’liqdir [5]. Moddadagi detanatsiyalanish tezligi
ham gazlarning ajralishiga ta’sir ko’rsatadi. Ammoniy nitrat granulasining
o’lchamlari ham detonatsiyalanish tezligiga ta’sir qiluvchi omil sifatida yoritiladi
[6].
Portlash jarayonida gaz ajralishining meyyordan ochishi quyidagi
omillarga bog’liq:
Kislarod balansi
Granulalarning o’lchamlari
Moddalar tarkibining buzilishi
Muhitdagi namlik miqdori oshishi
Gazlarning meyyordan oshiq ajralib chiqish darajasini kamaytirish chora
tadbirlarining nazariy texnalogik omillaridan biri bu portovchi modda sifatida
qo’llanilayotgan asosiy modda uchun maqbul yoqilg’I yoki qo’shimcha
moddalarni tanlay bilish hamda meyyoriy kislarod balansiga erishish
hisoblanadi, ushbu holatlar bilan bir qatorda portlovchi moddalar aralashmasiga
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
172
turli hil boshqa moddalarni aralashmasligini ta’minlash ham zarurdir. Yuqorida
ta’kidlangan ANFO portlovchi moddasi misolida mavzuni yoritamiz.
ANFO = AN (ammoniy nitrat) + FO (fuel oil/ yoqilg’i moyi)
Ammoniy nitrat asosan qo’llanilishiga qarab 2 ta navga ajratilib ular FGAN
(Ammonium Nitrate, Fertilizer Grad) ya’aniy qishloq sanoati uchun o’g’itlar
ishlab chiqarishda qo’llaniladigan tur bo’lsa ikkinchisi esa TGAN (Ammonium
Nitrate,Technical Grade) ya’niy texnik sohalar uchun mo’ljallangan. Ularning
kimyoviy tarkibi bir xil bo’lsada granulalarning g’ovakdorlik darajasi turlicha.
TGAN turdagi ammoniy nitartining g’ovakdorligi FGAN turidan farq qilib
portlash uchun qo’llanilgan yoqilg’ilarni yahshi singdirishga mo’ljallangan [7].
Meyyoriy kislarod balansi uchun esa (FO- fuel oil) yoqilg’ining maqbul turini
tanlash zarur. Bundan tashqari ANFO tarkibida uning portlash energiyasini
oshirish maqsadida kam miqdorda alyuminiy kukuni (Al) ham qo’shiladi [8].
2-rasm:
ANFO portlovchi moddasining asosiy tarkibi
ANFO tarkibida yoqilg’i sifatida qo’llanilayotgan qo’shimchalardan asosiysi bu
Dizel yoqilg’isi hisoblanadi. Ammo yoqilg’i sifatida qo’shilishi yoki aralashma
sifatida qo’llanilishi mumkin bo’lgan quyidagi moddalar orqali kislarod balani
hamda ortiqcha gazlarning chiqishini oldini olish mumkin:
89%
6%
5%
Ammoniy nitrat
Yoqilg'i (Dizel)
Alyuminiy kukuni
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
173
Metanol CH
3
OH
Etanol C
2
H
5
OH
Nitrometan CH
3
NO
2
Quyidagi jadval orqali yoqilg’ilarning yonishi natijasida ajralib chiqadigan zararli
gazlarning tarkibini ko’rishimiz mumkin:
Etanol - C
2
H
5
OH + 3O
2
2CO
2
+ 3H
2
O
Metanol - 2CH
3
OH+3O
2
2CO
2
+ 3H
2
O
Nitrometan - CH
3
NO
2
+3O
2
4CO
2
+ 6H
2
O+4N
2
Dizel – C26+190
2
12CO
2
+13H
2
O
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Regularities of dust and gas cloud formation during blasting in open-pit mines
(numerical calculation). V. A. Trofimov, Yu. A. Filippov, and I. E. Shipovski (page
84).
2. Reducing dust pollution in the production of mass explosions in quarries
Muborak Normatova* , and Sarvinoz Pardayeva Navoi State University of Mining
and Technologies, Navoi, 210100, Uzbekistan.
3.
Blaster’s
Training
Modules-
Module
1-
Explosives.
file:///C:/Users/Den/Downloads/Module1%20(1).pdf
4. An empirical confinement model for ANFO explosive. Muhamed Suceska,
Vjecislav Bohanek, Ivan Dobrilovic, Vinko Skrlec. (Page 1 of 10)
5. Hugoniot and properties of diesel fuel used in anfo d. l. Robbins, S. A. Sheffield,
D. M. Dattelbaum, and D. B. Stahl. (Page 828)
Karbon dioksidi
CO
2
Suv bug’i
H
2
O
Karbon dioksidi
CO
2
Suv bug’i
H
2
O
Karbon dioksidi
CO
2
Suv bug’i
H
2
O
Nitrogen
N
2
Karbon dioksidi
CO
2
Suv bug’i
H
2
O
Nitrogen
N
2
Nitrogen oksidi
NO
x
Sulfid diooksidi
SO
2
Carbon monooksidi
CO
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
174
6. Improving ANFO: Effect of Additives and Ammonium Nitrate Morphology on
Detonation Parameters.
7. Variables associated with the classification of Ammonium Nitrate – A
Literature review. Sean Gillis Sreenivasan Ranganathan.
8. Classification of ANFO samples based on their fuel composition by GC–MS and
FTIR combined with chemometrics. Praew Suppajariyawat, Mathieu Elie, Mark
Baron, Jose Gonzalez-Rodriguez. Magdalena Fabin, Tomasz Jorasz.
https://chatgpt.org/
https://ru.wikipedia.org/wiki/Этанол
