STATISTIKA TIZIMDA RAQAMLI PLATFORMALARNING QO‘LLANISHI: XALQARO TAJRIBALAR

183

RAQAMLI IQTISODIYOT

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON

WWW.INFOCOM.UZ

STATISTIKA TIZIMDA RAQAMLI PLATFORMALARNING

QO‘LLANISHI: XALQARO TAJRIBALAR

Mustafakulov O‘ktam Ungboyevich

Kadrlar malakasini oshirish va statistik tadqiqotlar instituti tayanch doktoranti

www.uktambek.uz@mail.ru

Annotatsiya:

Ushbu maqolada Statistika tizimda raqamli platformalarning

xalqaro tajriba asosida qo‘llanishi yoritilgan. Statistika tizimida raqamli platformalarni
tashkil etishni rivojlantirish masalalari, statistik faoliyatni raqamli platformalar orqali
tashkil qilishdagi muammolar, unga zamonaviy texnologiyalarni joriy qilish yo‘llari,
hududiy statistika bo‘limlari faoliyatini raqamli platformalar asosida yanada
takomillashtirish bo‘yicha ilmiy asoslangan taklif hamda tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Shuningdek, maqolada statistika tizimida malumotlar bilan ishlashni raqamli
texnologiyalar asosida tashkil etishni rivojlantirish masalalari yoritilgan, ushbu sohada

mavjud muammolar tahlil qilingan, raqamlashtirish jarayonlariga toʻsqinlik qilayotgan

omillar oʻrganilgan

va ishlab chiqarishni raqamlashtirish yoʻnalishlari bayon etilgan.

Kalit soʻzlar:

statistika, statistika tizimi, raqamli platforma, iqtisodiyotni

raqamlashtirish, raqamli iqtisodiyot, tarmoq, texnologiya, axborot, kommunikatsiya,
platforma, tahlil.

СТАТИСТИКА ПРИМЕНЕНИЕ ЦИФРОВЫХ ПЛАТФОРМ В СИСТЕМЕ:

МЕЖДУНАРОДНЫЙ ОПЫТ

Мустафакулов Уктам Унгбоевич

Институт повышения квалификации и статистических исследований

-

базовый

докторант

www.uktambek.uz@mail.ru

Аннотация:

В этой статье статистика освещает применение цифровых

платформ в системе на основе международного опыта. Разработаны научно

обоснованные предложения и рекомендации по вопросам развития организации

цифровых платформ в системе статистики, проблемам организации

статистической деятельности через цифровые платформы, пути внедрения в нее

современных технологий, дальнейшего совершенствования деятельности

территориальных статистических подразделений на основе цифровых платформ.

Также в статье освещаются вопросы развития организации работы с данными в

184

RAQAMLI IQTISODIYOT

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON

WWW.INFOCOM.UZ

системе статистики на основе цифровых технологий, анализируются

существующие проблемы в этой области, изучаются факторы, препятствующие

процессам цифровизации, излагаются направления цифровизации производства

.

Ключевые слова:

статистика, система статистики, цифровая

платформа, цифровизация экономики, Цифровая экономика, сеть, технологии,

информация, коммуникации, платформа, аналитика.

THE APPLICATION OF DIGITAL PLATFORMS IN THE STATISTICAL

SYSTEM: INTERNATIONAL EXPERIMENTS

Mustafakulov Uktam Ungboyevich

Institute of personnel training and statistical research-PhD student of the base

www.uktambek.uz@mail.ru

Abstract:

This article covers the international experimental application of

digital platforms in the statistical system. Scientific-based proposals and
recommendations have been developed on issues of development of the organization
of digital platforms in the statistical system, problems in organizing statistical activities
through digital platforms, ways of introducing modern technologies into it, further
improvement of the activities of regional statistical departments on the basis of digital
platforms. The article also covers the issues of developing the organization of work
with data on the basis of digital technologies in the statistical system, analyzes the
existing problems in this area, studies the factors that hinder the processes of
digitization and describes the directions of digitization of production.

Keywords:

Statistics, statistical system, digital platform, digitization of the

economy, Digital Economy, Network, Technology, Information, Communication,
Platform, analysis.

KIRISH

Bugungi kunda turli xizmatlarni taqdim etuvchi raqamli platformalarni faol

rivojlantirish mamlakat raqamli iqtisodiyotining ajralmas sharti va asosiy
elementlaridan biri hisoblanadi. Faoliyatning bunday dolzarb va muhim sohasini davlat
tomonidan qo‘llab-quvvatlash chora-tadbirlari qatorida platformalarni ishlab chiqishda
ishtirok etuvchi xususiy kompaniyalar uchun subsidiyalar, kreditlar, soliq va boshqa
moliyaviy imtiyozlardan eng qulay foydalanishni ta’minlash mumkin.

Raqamli platformalarning rivojlanishga yorqin misollardan biri sifatida Alibaba

elektron savdo tizimiga ega bo‘lgan Xitoy kompaniyasini keltirib o‘tish mumkin.
Undan foydalanish tajribasi shuni ko‘rsatadiki, ma’lumotlar to‘plash jarayoni
iqtisodiyotning turli sektorlariga ekspansiya uchun o‘ta raqobatli ustunliklar yaratadi.

185

RAQAMLI IQTISODIYOT

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON

WWW.INFOCOM.UZ

Alibaba bu-oddiygina raqamli platforma emas, balki platformalar ekotizimidir.
Tushunarliki, bunday ekotizim qudrati alohida platformalar kuchidan katta bo‘ladi.
Xatto AQSH ham hozirgi kunda bu poygada yutqazmoqda, chunki u yerda turli
platformalarni integratsiya qilishga to‘g‘ri keladi, Xitoyda esa bu sohada rivojlanish
samaradorlikni oshirish hisobiga – bir platformadan boshqa platformaga qarab o‘tish
asta-sekinlik bilan ro‘y berdi

1

.

Raqamli iqtisodiyot platformasi – iste’molchilar va ishlab chiqaruvchilarning

ehtiyojlarini ta’minlaydigan, shuningdek, ular o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘zaro aloqa
qilish imkoniyatlarini amalga oshiradigan servis va funksiyalar to‘plamiga ega bo‘lgan
raqamli muhitdir (ya’ni, dasturiyapparat kompleksdir). Bunday platformaning
vazifasi–qatnashchilar orasida o‘zaro aloqa jarayonini ta’minlash va to‘g‘ridan-to‘g‘ri
kommunikatsiyani amalga oshirish imkoniyatidadir

2

.

Platformala harajatlarni kamaytiradi va ta’minotchilar uchun ham, iste’molchilar

uchun ham qo‘shimcha funksional imkoniyatlar taqdim etadi. Ular, shuningdek,
qatnashchilar o‘rtasida o‘zaro axborot almashinishni ham ko‘zda tutadi, bu esa
hamkorlikni sezilarli darajada yaxshilashi hamda innovatsion mahsulotlar va
yechimlar yaratishga hizmat qilishi lozim.

3

Platforma biznesmodel sifatida uzoq

vaqtdan buyon mavjud. Bunga oddiy misol qilib sotuvchi va xaridorlar (ishlab
chiqaruvchi va iste’molchilar) bir-birini topadigan klassik bozorni keltirish mumkin

4

.

Raqamli platforma – bu foydalanuvchilar o‘rtasidagi tranzaktsiyalarni

tezlashtiradigan va osonlashtiradigan veb-ga asoslangan tizimli dasturiy ta'minot
to‘plami. Raqamli platformalar raqamli bozorlarga xizmat qiladi, shu bilan birga
jismoniy mahsulotlarni taklif qiladi. Ular turli biznes funktsiyalarini, birinchi navbatda,
mijozlar bilan o‘zaro munosabatlarni bajarishda - startaplardan tortib yirik
korxonalargacha bo‘lgan barcha hajmdagi biznes uchun umumiydir.

Raqamli platformalarning bir nechta turlari mavjud, ammo ularning barchasi

foydalanuvchilar o‘rtasidagi xizmatlar, o‘zaro aloqalar va tranzaktsiyalarni
osonlashtiradi. O‘zaro aloqalar ikki yoki undan ortiq shaxslar o‘rtasida yoki
foydalanuvchi va platforma provayderi o‘rtasida sodir bo‘lishi mumkin.

ADABIYOTLAR TAHLILI

Bugungi kunda tez va keng rivojlanayotgan yo‘nalishlardan biri bu raqamli

platformalar bo‘lib, ularga kadrlarni tayyorlash ma’lum bir turlarga bo‘lib o‘qitiladi.
Platformalar vositachilarsiz o‘zaro aloqa qilish imkoniyatiga ega bo‘lgan ishlab
chiqaruvchilar va foydalanuvchilarni o‘zaro birlashtiradi. Bugungi kunda dunyoda
yuzlab raqamli platformalar faoliyat yuritmoqda. Raqamli formatda ishlayotgan

1

Xodiyev B., Shodmonov Sh. Iqtisodiyot nazariyasi (darslik). – T., “Barkamol fayz media” nashriyoti, 2017. – 785 b.

2

Gulyamov S.S. va boshqalar. Raqamli iqtisodiyotda blokcheyn texnologiyalari.

Т

.: “IqtisodMoliya” nashriyoti, 2019.

3

Shodmonov Sh.Sh., G‘afurov U.V. Iqtisodiyot nazariyasi (darslik). – T., “Iqtisod-moliya” nashriyoti, 2010. – 756 b.

4

O‘lmasov A., Vahobov A. Iqtisodiyot nazariyasi: Darslik. – T.: “Iqtisod-Moliya”, 2014.

186

RAQAMLI IQTISODIYOT

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON

WWW.INFOCOM.UZ

kompaniyalar endilikda o‘z raqamli ekotizimlarini yaratganlar. Raqamli platformali
biznes modellariga barchamizga tanish Amazon, Google, Uber, Yandex, Airbnb va
Alibabalarni misol sifatida keltirishimiz mumkin. Bu platformalarning har biri o‘ziga
xos ixtisoslashuvga va xususiyatlarga ega. Ularning umumiy jihati shundaki, ular
alohida-alohida funksiyalarni bajaradilar.

Raqamli platformalar tashkilotlarda ularning jozibadorligini tushuntiruvchi bir

qator xususiyatlarni taqdim etuvchi model sifatida qaraladi. Raqamli platformalar
ma’lumotlarni tarqatish, qidirish, shartnoma tuzish va monitoring xarajatlari kabi
tranzaksiya xarajatlarini sezilarli darajada kamaytirishga yordam beradi (Eisenmann
va boshqalar. 2006; Pagani 2013). Misol uchun, TripAdvisor va Expedia kabi yig‘ish
platformalari sayohatga tegishli axborotni to‘playdi va birlashtiradi bir nechta
manbalardan ma’lumotlarni bitta platformaga yig‘adi ,shu bilan qidirish xarajatlarini
kamaytiradi axborot va vositachi agentlarning xizmatlaridan foydalanishni yo‘lga
qo‘yadi. Raqamli platformalar yordamida qo‘shimcha mahsulotlarning texnologik
rivojlanishini tashkil etish va muvofiqlashtirish modullilik va tegishli boshqaruv
tuzilmalari shakllantiriladi (Tiwana va boshqalar. 2010; Boudreau 2010). Masalan,
Apple’ning iOS va Google’ning Android platformalari mustaqil dasturiy ta’minot
ishlab chiquvchilarga texnik va ilovalarni ishlab chiqishda ularning ishtirokini
osonlashtiradigan va rag‘batlantiradigan tartibga soluvchi tuzilmani shakllantiradi.
Ushbu xususiyatlarga qo‘shimcha ravishda generativlik xususiyatiga ham ega (Faraj
va boshqalar. 2016; Yoo va boshqalar. 2012). Generativlik texnologiyaning yangi
natijalarni yaratish qobiliyati sifatida aniqlanadi, katta va turli millatlarga hos
foydalanuvchilar tomonidan boshqariladi (Zittrain 2006). Masalan, generativ
kraudsorsing platformalari qiyin muammolarga yangi yechimlar ishlab chiqarish
imkonini beradi

5

.

Raqamli platformalar rivojlanishi va statistika tizimda raqamli platformalardan

milliy iqtisodiyotning turli tarmoq va sohalarida samarali foydalanish muammolariga
mamlakatimiz va chet el olimlarining ko‘pgina ilmiy ishlari bag‘ishlangan.

Raqamli iqtisodiyotni shakllantirish sharoitida O‘zbekiston Respublikasi milliy

iqtisodiyoti tarmoqlari va sohalarida AKTdan va raqamli platformalardan samarali
foydalanish masalalarini hal etishga mamlakatimiz mutaxassislarining ilmiy
izlanishlari majmui bag'ishlangan. Bular, xususan, A. Abdugafarov, R. X. Alimov, R.
X. Ayupov, B. A. Begalov, T. F. Bekmuratov, A. B. Bobojonov, B. K. Gayibnazarov,
S. S. G'ulomov, R. A. Dadabayeva, Sh. u. Janadilov, V. K. Kobulov, A. T. Kenjabayev,
T. S. Kuchkarov, A. A. Musaliyev, Sh. G. Odilov, B. T. Salimov ,B. Y. Xodiyev, T.
Sh. Shodiyev, A. T. Shermuhamedov va boshqalar hisoblanadi

6

.

5

Шодиев Т.Ш. Мультипликативный эффект цифровой экономики [Электрон. ресурс]. Режим доступа:

https://review.uz/ru/j2n

. (Дата обращения: 17.03.2020)

6

Бегалов Б.А. Сколько нас? Определит перепись [Электрон. ресурс] // Народное слово. 24 апреля 2020. Режим доступа:

http://xs.uz/ru/ site/newspaper.

187

RAQAMLI IQTISODIYOT

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON

WWW.INFOCOM.UZ

Plaksin S. M., Abdraxmanova G. I., Kovaleva G. G. raqamli platformalar

rivojlanishiga an'anaviy yondashuvlaridan uzoqlashadilar va Internet-iqtisodiyotni
statistik tahlil qilish obyekti sifatida ko‘rib chiqadilar. Iinternetning iqtisodiyotga
qo‘shgan hissasini hisoblash metodologiyasini, Internet-iqtisodiyotning iqtisodiy
faoliyat turlarini tasniflashni, ma’lumot to‘plash uchun ma’lumot manbalarini, milliy
hisob tizimlari va yalpi ichki mahsulotni hisoblash usullarini tavsiflaydilar

7

.

Shu bilan birga, raqamli platformalarni rivojlantirish jarayonlari, iqtisodiyotning

turli tarmoqlari va sohalari faoliyatida, shu jumladan O‘zbekistonda zamonaviy
texnologik yechimlardan foydalanish bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar keng qamrovli
bo‘lishiga qaramay, ko‘plab masalalar hali ham o‘rganish doirasidan tashqarida yoki
yetarlicha ishlab chiqilmagan. Shunday qilib, raqamli iqtisodiyotni shakllantirish
sharoitida O‘zbekiston Respublikasining statistik faoliyatida raqamli platformalardan
foydalanish metodologiyasini takomillashtirish masalalari munozarali bo‘lib
qolmoqda. Muammoning dolzarbligi va etarli darajada ishlab chiqilmaganligi ushbu
muammo va ushbu maqolaning mavzusi bo‘yicha tadqiqotlar olib borilishini
aniqlashga imkon berdi

8

.

METODOLOGIYA

O‘zbekiston Respublikasi xorij tajribasidan foydalangan holda statistika

faoliyatida raqamli platformalarni qo‘llash metodologiyasini takomillashtirishning
asosiy yo 'nalishlarini ishlab chiqish jarayonida qiyosiy, tizimli, iqtisodiy-statistik,
SWOT-tahlil, monografik tadqiqot usullari, anketa so‘rovi, statistik namuna olish,
guruhlash, taqqoslash, induksiya, deduksiya, optimallashtirish usuli, shuningdek veb-
saytlar bilan ishlash usullari qo‘lanildi. Bundan tashqari kompyuter tarmoqlari va
ixtisoslashtirilgan dasturiy mahsulotlardan foydalanildi.

MUHOKAMA VA NATIJALAR

Raqamli platformalar raqamli iqtisodiyotning muhim vositasi bo‘lib, ko‘plab

yangi texnologiyalarni birlashtiradi va foydalanuvchilarga (ishlab chiqaruvchilar ham,
iste’molchilar va vositachilarga ham) eng yaxshi raqamli vositalar va erkin raqobat
bozoridan foydalanish imkoniyatini beradi, bu esa tegishli segmentdagi o‘yin
qoidalarining sifat jihatidan o‘zgarishiga olib keladi.

Korxonani “raqamli platforma” deb tasniflash mezonlari:
1.

Platforma ishtirokchilarining o‘zaro ta’sirini algoritmlash: ishtirokchilarning

o‘zaro munosabatlari aniq belgilangan algoritm doirasida amalga oshiriladi.

2.

Platforma ishtirokchilarining o‘zaro manfaatli munosabatlari.

7

Савина Т.Н. Цифровая экономика как новая парадигма развития: вызовы, возможности и перспективы // Финансы и

кредит. 2018. № 3(771).

8

Porsaev G‘.M., Safarov B.Sh., Usmanova D.Q.. Raqamli iqtisodiyot asoslari. (Darslik) –T.: «Fan va texnologiyalar nashriyot-

matbaa uyi», 2020. 372 b.

188

RAQAMLI IQTISODIYOT

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON

WWW.INFOCOM.UZ

3.

Hamkorlik uchun platformadan foydalanadigan ishtirokchilar sonining

ahamiyati (miqyosi). Platformaning barcha potentsial ishtirokchilari: jamiyat,
iqtisodiyot, mamlakat, dunyo uchun ahamiyatga ega.

4.

Ishtirokchilarning o‘zaro hamkorligi amalga oshiriladigan yagona axborot

muhiti va tegishli axborot-texnologik infratuzilmaning mavjudligi.

5.

Platformaning turli ishtirokchilarining o‘zaro ta’siri ostida tranzaksion

xarajatlarni kamaytirish shaklida ta’sirning mavjudligi – platformalarsiz bir xil o‘zaro
ta’sirga nisbatan. Shu bilan birga, bunday ta’sirga ma’lumotlar bilan ishlashning
muayyan texnologiyalarini qo‘lash va yoki biznes jarayonlarini qayta tashkil etish
orqali erishish kerak

9

.

Raqamli platforma – bu foydalanuvchilar o‘rtasidagi tranzaktsiyalarni

tezlashtiradigan va osonlashtiradigan veb-ga asoslangan tizimli dasturiy ta'minot
to‘plami. Raqamli platformalar raqamli bozorlarga xizmat qiladi, shu bilan birga
jismoniy mahsulotlarni taklif qiladi. Ular turli biznes funktsiyalarini, birinchi navbatda,
mijozlar bilan o‘zaro munosabatlarni bajarishda - startaplardan tortib yirik
korxonalargacha bo‘lgan barcha hajmdagi biznes uchun umumiydir.

Raqamli platformalarning bir nechta turlari mavjud, ammo ularning barchasi

foydalanuvchilar o‘rtasidagi xizmatlar, o‘zaro aloqalar va tranzaktsiyalarni
osonlashtiradi. O‘zaro aloqalar ikki yoki undan ortiq shaxslar o‘rtasida yoki
foydalanuvchi va platforma provayderi o‘rtasida sodir bo‘lishi mumkin. Quyidagi
1-jadvalda raqamli platformaning afzalliklarini ko‘rib chiqamiz (1-jadval).

1-jadval

Raqamli platformaning afzalliklari va xususiyatlari

10

Afzalliklari

Xususiyatlari

Yaxshilangan

mijozlar tajribasi

Mijozlarga xizmat ko‘rsatish bilan bog‘liq raqamli platformalar xaridor
va sotuvchi o‘rtasidagi munosabatlarni jarayon davomida bir qancha
usullar bilan yaxshilashi mumkin, jumladan, sotishdan oldin tegishli
ma’lumotlarni erkin taklif qilish, xarid jarayonini soddalashtirish va
tranzaksiyadan keyin yordam ko‘rsatish.

Kengaytirilgan

mijozlar doirasi

Onlayn mavjudligi do‘kondan ko‘ra kengroq potentsial mijozlar
doirasini ta'minlaydi. Raqamli platformalar biznes uchun kengroq
auditoriya bilan bog‘lanish va innovatsiyalar va rivojlanish uchun yangi
imkoniyatlar yaratishning eng yaxshi usuli hisoblanadi.

Yaxshilangan

maʼlumotlar

tushunchasi

Raqamli platformalar ko‘pincha biznes tahlillari va ma’lumotlar
yig‘ishni o‘z ichiga oladi, bu biznesga mijozlarning xatti-harakatlari va
tendentsiyalari haqida ma’lumot olishga yordam beradi. Ushbu

9

Porsaev G‘.M., Safarov B.Sh., Usmanova D.Q.. Raqamli iqtisodiyot asoslari. (Darslik) –T.: «Fan va texnologiyalar nashriyot-

matbaa uyi», 2020. 372 b.

10

Andy Patrizio (2023). What is digital transformation? Everything you need to know // TechTarget Editorial. URL:

https://www.techtarget.com/searchcio/definition/digital-platform

189

RAQAMLI IQTISODIYOT

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON

WWW.INFOCOM.UZ

ma’lumot, zukko mutaxassislar tomonidan to‘plangan bo‘lsa, qaror
qabul qilishni kuchaytiradi va o‘sishni rag'batlantiradi.

Statistika tizimda raqamli platformalardan foydalanish raqamlar, bir nechta

tanlov, sanalar va tasvirlar ko‘rinishida ko‘plab miqdoriy ma’lumotlarni to‘playdigan
tashkilotlar uchun juda mos keladi va kommunal xizmatchilardan tortib neftni qayta
ishlash zavodlarigacha bo‘lgan ko‘plab soha xodimlari endi qog‘oz o‘rniga telefon
yoki planshetlardan foydalanmoqda.

Raqamli platformalarning o‘ziga xos xususiyatlari quyidagilardan iborat:
1. Platformaning maqsadi raqamli platforma yordamida amalga oshiriladigan

asosiy faoliyatdir.

2. Ishtirokchilar guruhlari yoki raqamli platformadan foydalanadigan partiyalar,

shuningdek, asosiy benefitsiar (o‘z mol-mulkini yoki moliyasini daromad olish uchun
ishonchli boshqaruvga bergan shaxs) platformadan foydalanish orqali faoliyat
natijalari bilan raqamli iqtisodiyotga hissa qo‘shadigan platformaning mavjudligi va
ulardan foydalanish. Uning maqsadi va bunday benefitsiarning platformaga bo‘lgan
talablari.

3. Platformada ma’lumotlarni qayta ishlash darajasi. Ishtirokchilar tomonidan

platformaga kiritiladigan ma’lumotlarga ishlov berish qanday darajadagi samaraga
erishish uchun :

- axborotni qayta ishlashning ma’lum bir texnologik jarayonini bajarish (ma’lum

bir ma’lumotni qayta ishlash texnologiyasiga xos bo‘lgan bir qator texnik
operatsiyalarni birlashtirish);

- qarorlar qabul qilish uchun ma’lumot olish (ma’lum bir iqtisodiy subyektning

biznes jarayonini avtomatlashtirish doirasida bir qator texnologiyalardan foydalanishni
yig‘ish );

- iste’molchiga mahsulot, xizmatni taqdim etishdan biznes samarasini olish

(iqtisodiyot subyektlari o‘rtasida iqtisodiy bitim doirasida bir qator alohida
avtomatlashtirilgan biznes-jarayonlarni qo‘lashni birlashtirish).

4. Raqamli platformaning infratuzilmasi. Raqamli iqtisodiyot subyektlarining

faoliyati amalga oshiriladigan «yagona axborot muhiti» nimani anglatishi va nimadan
iboratligi

11

.

Statistika tizimda raqamli platformalardan foydalanish quyidagi asosiy

avzalliklarini ko‘rishimiz mumkin:

1. Narxga nisbatan. Biror narsaning "narxi"ning ko‘p jihatlari bor - bu faqat

apparat emas. Elektron qurilmalar, albatta, katta chegirmalar bilan ularni ommaviy
ravishda sotib olsangiz ham, bir necha qog‘ozdan qimmatroq turadi. Ya'ni,

11

Лапидус Л.В. Цифровая экономика: управление электронным бизнесом и электронной коммерцией. Монография. М.:

ИНФРА

-

М, 2018. 381 с

190

RAQAMLI IQTISODIYOT

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON

WWW.INFOCOM.UZ

ma’lumotlarni kiritish mashinalarini sotib olish va sozlashdan tashqari, qog‘oz
jarayonlari uchun ma’lumotlarni kiritish xodimlarini yollash, o‘qitish va yollash
talabini hisobga olsangiz, u qimmatroq bo‘ladi.

2. Tezlik va samaradorlik. Bu qog‘ozga nisbatan raqamli maydonda

ma’lumotlarni yig‘ishning eng aniq afzalligi bo‘lishi mumkin. Raqamli ma’lumotlarni
yig‘ish ma’lumotlarni yig‘ish vaqtini ham, ma’lumotlarni to‘plash natijalarini tahlil
qilish va tarqatish uchun zarur bo‘lgan vaqtni ham qisqartiradi. Qog‘oz bilan bog‘liq
asosiy muammolardan biri uning ma'muriy yukidir. Qog‘oz nafaqat dala ishchilari
uchun, balki qog‘oz blankalarini boshqarishi kerak bo‘lgan xodimlar uchun ham
noqulay bo‘lishi mumkin. Va agar o‘zgarishlar yuzaga kelsa, ularni yangilash va
tarqatish dahshatli tush bo‘lishi mumkin, raqamli shakllar esa bir tugmani bosish orqali
tez va avtomatik ravishda yangilanishi va barcha dala ishchilariga yuborilishi mumkin.

3. Ma’lumotlar sifati ta’sir qiladi. Raqamli platformalardan foydalangan holda

raqamli ma’lumotlarni yig‘ish nafaqat dala ichidagi ma’lumotlarni yig‘ish nuqtasida
xatolik ehtimolini kamaytiradi, balki ma’lumotlar auditini ham avtomatlashtirishi
mumkin. Ma’lumotlarni tezroq qayta ishlash va tekshirish orqali xatolar tezroq
tuzatiladi va tuzatiladi. Bundan tashqari, qog‘oz yo‘qolishi, yo‘q qilinishi yoki turli
yo‘llar bilan noto‘g'ri ishlov berilishi mumkin, agar ma’lumotlarga qayta kirish kerak
bo‘lsa, keyinchalik muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Raqamli
platformalardagi raqamli ma’lumotlar, aksincha, oson va arzon saqlanishi, nusxa
ko‘chirilishi, zaxiralanishi va kerak bo‘lganda kelajakda xavfsiz kirish uchun
shifrlanishi mumkin. Bu shuningdek, ma’lumotlarning shaffofligi va ko‘rinishini
yaxshilaydi, boshqaruv va kirish kabi narsalarga imkon beradi. xavfni kamaytirishni
kuchaytirish va ma’lumotlarning sizib chiqishi xavfini kamaytirish.

4. Ko‘rinishi va Kuzatuvchanligi osonlashadi. Raqamli platformalardagi raqamli

ma’lumotlarning qog‘ozga nisbatan to‘rtinchi muhim afzalligi – bu kuzatish
hisoblanadi. Qog‘oz jarayonlari sizga real vaqtda nima bo‘layotgani haqida hech narsa
aytmaydi, lekin raqamli platforma bilan, ma’lumotlar bazasi texnikasi yoki operatori
ma’lumotlar bazasida anketani to‘ldirib yuborishi bilanoq, ma’lumotlar barcha
manfaatdor tomonlar uchun ochiq bo‘l

adi. Koʻrinish sizga “Barcha xav

fsizlik talablari

bajarildimi?” kabi savollarga darhol javob beradi. yoki "Barcha jihozlar va texnik
xizmat ko‘rsatish yozuvlari kuzatilganmi?" yoki "Har qanday jamoaning umumiy
unumdorligi yaxshilanmoqdami yoki yomonlashyaptimi?" Siz kuzatmagan narsalarni
boshqara olmaysiz. Statistika bilan shug‘ullanuvchi tashkilotga aktivlarni ham,
odamlarni ham samarali boshqarish imkoniyatini beradi.

Statistika oʻrganish va tahlil qilishda raqamli platformalardan foydalanish,

ma’l

umotlarni koʻpaytirish va tahlil qilish imkoniyatlarini oshiradi. Bundan tashqari,

ma’l

umotlarining oʻrganilishi, tizimli va aniqlik darajasini oshira

di. Statistika uchun

eng mashhur raqamli platformalar quyidagilardir:

191

RAQAMLI IQTISODIYOT

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON

WWW.INFOCOM.UZ

Statistika oʻrganish va tahlil qilishda raqamli platformalardan foydalanish,

ma’l

umotlarni koʻpaytirish va tahlil qilish imkoniyatlarini oshiradi. Bundan tashqari,

ma’l

umotlarining oʻrga

nilishi, tizimli va aniqlik darajasini oshiradi. Statistika uchun

eng mashhur raqamli platformalar quyidagilardir:

1.

Microsoft Excel: Excel yordamida, ma’lumotlarini jadvallar va grafiklar

koʻrinishida tahlil qilish mumkin. Bu dastur oʻrganilishi va qulayliklari uchun koʻp

foydalanuvchilar tomonidan tanlangan.

2. SPSS (Statistical Package for the Social Sciences): SPSS statistik tahlil va

ma’l

umotlar oʻrganish uchun moʻljallangan dasturdir. Bu dastur statistik tahlil

usullarini amalga oshirish va ma’lumotl

arini oʻrganish uchun keng imkoniyatlarga ega.

3. R Programming Language: R dasturi ma’lumotlarni tahlil qilish va statistik

tahlil qilish uchun xalqaro miqyosda qabul qilingan birinchi dasturlardan biridir. Bu
bepul va ochiq manbali dasturdir.

4. Python: Python statistik tahlil uchun ham foydalaniladi. Pandas, NumPy,

Matplotlib, va Seaborn kabi kutubxonalari yordamida ma’lumotlar tahlil qilinadi va
vizualizatsiya qilinadi.

5. Tableau: Tableau vizualizatsiya dasturi bo‘lib, ma’lumotlarini grafiklar va

koord

inatli jadvallar koʻrinishida tahlil qilishga imkon beradi. Bu dastur grafiklar va

interaktiv oʻzbeklarni yaratish uchun juda mashhur.

6. Google Sheets: Bu onlayn xizmat, Microsoft Excel kabi funksiyalarni taqdim

etadi va osonlik bilan ma’lumotlarini birla

shtirish, tahlil qilish va koʻrish imkonini

beradi.

Bu platformalarning har biri oʻzining afzalliklari va mahsulotlari boʻlsa

-da,

qanday ma’lumotlar bilan ishlashni qo‘lab-

quvvatlaydi, bu yerda oʻzingizga qulay

bo‘l

ganini tanlang. Yangi dasturlarni oʻrganish va ularni oʻrganishning qanday

oʻrganish usullari mavjudligi ham muhimdir.

XULOSA VA TAKLIFLAR

Xulosa qilib aytadigan bo‘ldak, raqamli iqtisodiyot va statistik tizimida raqamli

texnologiyalardan foydalanishning samaradorligi shuni ko‘rsatadiki, bir vaqtning
o‘zida keng sohalarda rivojlanmoqda va cheklangan miqdordagi kompaniyalar
tomonidan, ularga maxsus vakolatlar va resurslar berilgan bo‘lsa ham, odatda
qurilmaydi. Shuning uchun raqamli iqtisodiyotda va statistik tizimida raqamli
texnologiyalardan foydalanishning asosiy rolni kuchli mahoratga va innovatsion
yondashuvga ega bo‘lgan tajribani egallashi, davlat esa xususiy tashabbus uchun
infratuzilma va sharoit yaratishi bilan shug‘ullanish kerak.

Statistika tizimda raqamli platformalardan foydalanishning quyidagi avzalliklari

mavjud:

192

RAQAMLI IQTISODIYOT

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON

WWW.INFOCOM.UZ

1. Osonlik va Tezlik: Raqamli platformalar ma’lumotlarni jama qilish, saqlash,

tahlil qilish va koʻrish jarayonlarini osonlashtiradi. Bu platformalar odatda

iste'molchilar uchun qulay interfeyslarga ega, shuningdek, ma’lumotlarni o‘rganish va
tahlil qilish jarayonlarini avtomatlashtirish imkoniyatlarini taqdim etadi.

2.

Koʻp xil tahlil usullari: Raqamli platformalar koʻplab tahlil usullarini

oʻrganish va amalga oshirish imkoniyatlarini taqdim etadi. Bu,

ma’lumotlarni tahlil

qilish, vizualizatsiya qilish, regressiya, klassifikatsiya, klasterizatsiya va boshqalar
kabi turli tahlil usullaridan foydalanish imkoniyatini beradi.

3.

Koʻplab

ma’lumot manbalari bilan integratsiya: Raqamli platformalar odatda

koʻplab

ma’lumot manbalari bilan integratsiyalash imkoniyatlarini taqdim etadi. Bu,

ma’l

umotlarni yagona joyda toʻplab, integratsiya qilish, tahlil qilish va

ma’lumotlardan

foydalanishni osonlashtiradi.

4. Ma’lumotlar vizualizatsiyasi: Raqamli platformalar, ma’lumotlarni grafiklar,

diagrammalar, koordinatli jadvallar va boshqa vizualizatsiya vositalari orqali tahlil
qilishni osonlashtiradi. Bu, statistik ma’l

umotlarni oʻqish va maʼlumotlarni tahlil

qilishning oson va effektiv usullarini taqdim etadi.

5. Ma’lumotlar

tahlilining avtomatlashtirilishi: Raqamli platformalar

avtomatlashtirilgan ma’lumotlar tahlilini taqdim etadi. Bu, ma’lumotlarni avtomatik
ravishda tahlil qilish imkoniyatlarini beradi, shuningdek, statistik modellar yaratish va
ma’lumotlar ustida amalga oshirishning qulay usullarini taqdim etadi.

6. Algoritmik qo‘lab-quvvatlash: Raqamli platformalar statistik tahlil uchun turli

algoritmik usullarni taqdim etadi. Bu, statistik modellar yaratish, ma’lumotlar ustida

mashg'ulotlarni oʻtkazish va

ma’lumotlar ustida boshqa amallarni bajarish uchun

algoritmik qo‘lab-quvvatlashni taqdim etadi.

Bu avzalliklar statistika sohasida ma’lumotlarni tahlil qilish va aniqlashning

oson va effektiv usullarini taqdim etadi. Raqamli platformalardan foydalanish,
ma’lumotlarni tahlil qilish va aniqlash jarayonlarini oson va samarali qiladi,
shuningdek, ma’lumotlarni qabul qilish va ma’lumotlarni tahlil qilish jarayonlarini
avtomatlashtirish imkoniyatlarini beradi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

6.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Raqamli O‘zbekiston-2030”

strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish tadbirlari to‘g‘risida”gi 2020-
yil 6 oktyabrdagi PF-6079 sonli Farmoni

7.

O‘zbekiston

Respublikasining 2018-yil 3-iyuldagi “O‘zbekiston

respublikasida raqamli iqtisodiyotni va kripto-aktivlar aylanmasi sohasini rivojlantirish
chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-3832-sonli Qarori

8.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 28-apreldagi “Raqamli

iqtisodiyot va elektron hukumatni keng joriy etish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Qarori

193

RAQAMLI IQTISODIYOT

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON

WWW.INFOCOM.UZ

9.

O‘zbekiston Respublikasi Prizdentining 2020-yil 28-apreldagi “Raqamli

iqtisodiyot va elektron hukumatni keng joriy etish chora tadbirlari to‘g‘risida”gi Qarori

10.

Xodiyev B., Shodmonov Sh. Iqtisodiyot nazariyasi (darslik). – T.,

“Barkamol fayz media” nashriyoti, 2017. – 785 b.

11.

Shodmonov Sh.Sh., G‘afurov U.V. Iqtisodiyot nazariyasi (darslik). – T.,

“Iqtisod-moliya” nashriyoti, 2010. – 756 b.

12.

Gulyamov S.S. va boshqalar. Raqamli iqtisodiyotda blokcheyn

texnologiyalari. Т.:

“IqtisodMoliya” nashriyoti, 2019.

13.

O‘lmasov A., Vahobov A. Iqtisodiyot nazariyasi: Darslik. – T.: “Iqtisod-

Moliya”, 2014.

14.

Лапидус Л.В. Цифровая экономика: управление электронным

бизнесом и электронной коммерцией. Монография. М.: ИНФРА

-

М, 2018. 381 с

15.

Laudon K. C., Laudon J. P. Management Information Systems. Managing

the digital firm / 12th edition. New York: Prentice Hall, 2012. 677 p.

16.

Couldry N., Powell A. Big data from the bottom up // Big Data & Society.

2014. Т. 1. № 2. С. 277

17.

Шодиев Т.Ш. Мультипликативный эффект цифровой экономики

[Электрон. ресурс]. Режим доступа: https://review.uz/ru/j2n. (Дата обращения:

17.03.2020)

18.

Плаксин С.М., Абдрахманова Г.И., Ковалева Г.Г. Интернет

-

экономика в России: подходы к определению и оценке // Форсайт. 2017. Т. 11.

№1. С

. 55–65 DOI: 10.17323/2500- 2597.2017.1.55.65

19.

Савина Т.Н. Цифровая экономика как новая парадигма развития:

вызовы, возможности и перспективы // Финансы и кредит. 2018. № 3(771).

20.

Бегалов Б.А. Сколько нас? Определит перепись [Электрон. ресурс] //

Народное слово. 24 апреля 2020. Режим доступа: http://xs.uz/ru/ site/newspaper.

21.

Минашкин В. Г. Статистика: учебник для академического

бакалавриата. М.: Издательство Юрайт, 2018. 448 с.

22.

Добрынин А.П., Черных К.Ю., Куприяновский В.П., Куприяновский

П.В., Синягов С.А.

Цифровая экономика

–

различные пути к эффективному

применению технологий (BIM, PLM, CAD, IOT, Smart City, BIG DATA и другие)

// International Journal of Open Information Technologies. 2016. № 1. С. 4

–11.

23.

Гулямов С.С. Цифровая экономика: десять новых технологий //

Сборник научных статей Республиканской научно

-

практической конференции 2

декабря 2019 года на тему: «Цифровая экономика: моделирование тенденций

экономического развития и перспективы использования современных

информационно

-

коммуникационных технологий». Ташкент: ТГЭУ. 2019. С.

169–175.

194

RAQAMLI IQTISODIYOT

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON

WWW.INFOCOM.UZ

24.

Porsaev G‘.M., Safarov B.Sh., Usmanova D.Q.. Raqamli iqtisodiyot

asoslari. (Darslik) –T.: «Fan va texnologiyalar nashriyot-matbaa uyi», 2020. 372 b.

25.

Официальный сайт Федеральной службы государственной

статистики. [Электрон. ресурс] Режим доступа: http://www.gks.ru/ (дата

обращения: 01.10.2018).

26.

Andy Patrizio (2023). What is digital transformation? Everything you

need to know // TechTarget Editorial. URL:
https://www.techtarget.com/searchcio/definition/digital-platform

27.

http://

www.lex.uz

– O‘zbekiston Respublikasi qonunlari bazasi sayti

28.

https://www.imv.uz

– Iqtisodiyot va moliya vazirligi sayti

29.

http://

www.soliq.uz

– O‘zbekiston Respublikasi Davlat soliq qo‘mitasi sayti

30.

http://

www.stat.uz

– O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi

sayti