Рақамли тeхнологиялар соҳасидаги ҳуқуқбузарликларга қарши курашиш ҳамда
ахборот хавфсизлигини таъминлашнинг ташкилий
-
ҳуқуқий масалалари
402
Кабулова
Санобархон
Илғор
қизи
Ўзбекистон
Республикаси
Судьялар
олий
кенгаши
ҳузуридаги
Судьялар
олий
мактаби
докторанти
ОММАВИЙ
-
ҲУҚУҚИЙ
МУНОСАБАТЛАРДАН
КЕЛИБ
ЧИҚАДИГАН
НИЗОЛАРНИ
СУДГАЧА
ҲАЛ
ҚИЛИШНИНГ
МУҚОБИЛ
УСУЛЛАРИ
Кабулова
Санобархон
Илгор
кизи
Докторант
Высшей
школы
судей
при
Высшем
судейском
совете
Республики
Узбекистан
АЛЬТЕРНАТИВНЫЕ
МЕТОДЫ
ДОСУДЕБНОГО
РАЗРЕШЕНИЯ
СПОРОВ,
ВОЗНИКАЮЩИХ
ИЗ
ПУБЛИЧНО
-
ПРАВОВЫХ
ОТНОШЕНИЙ
Kabulova Sanobarkhan
Doctoral tudent of Higher School Judges with the Supreme Judicial Council of the
Republic of Uzbekistan
ALTERNATIVE METHODS OF PRE-TRIAL RESOLUTION OF
DISPUTES ARISING FROM PUBLIC-LEGAL RELATIONS
Бугунги
кунда
оммавий
-
ҳуқуқий
низоларни
суд
муҳокамасида
кўриб
чиқишдан
ташқари
судга
даъво
аризаси
бериш
орқали
маъмурий
низоларни
ҳал
этишнинг
муқобил
усулларини
таъминлаш
нафақат
илмий
йўналишда,
балки
қонунчилик
даражасида
ҳам
долзарб
ва
устувор
вазифа
ҳисобланади
.
Фуқароларга
давлат
хизматлари
кўрсатиш
бўйича
низоларни
судгача
ҳал
қилиш
механизмини
яратиш
фуқаролар
ҳуқуқларини
қонуний
ҳимоя
қилиш
халқаро
тамойиллари
ва
нормаларини
тасдиқлаш
муаммолари
билан
узвий
боғлиқдир.
Низоларни
судгача
(суддан
ташқари)
ҳал
этишни
халқаро
ҳуқуқий
тартибга
солиш,
низоларни
судгача
ҳал
қилиш
шакллари
ва
усулларини
биринчи
навбатда
ишлаб
чиққан
Европа
мамлакатлари
амалиётини
умумлаштириш
натижасидир.
Вазирлар
қўмитасининг
аъзо
давлатларга
маъмурий
органлар
ва
жисмоний
шахслар
ўртасидаги
низоларни
муқобил
ҳал
қилиш
бўйича
Реc
(2001) 9-
тавсиясига
кўра,
маъмурий
низоларни
ҳал
қилишнинг
муқобил
воситаларидан
кенг
фойдаланиш
ушбу
муаммоларни
кўриб
чиқишни
рағбатлантириши
ва
маъмурий
муносабатларда
ҳокимият
органларининг
аҳоли
билан
яқинлашишига
ёрдам
бериши
мумкин
[1].
Рақамли тeхнологиялар соҳасидаги ҳуқуқбузарликларга қарши курашиш ҳамда
ахборот хавфсизлигини таъминлашнинг ташкилий
-
ҳуқуқий масалалари
403
Маъмурий
низоларни
ҳал
қилишнинг
муқобил
усулларининг
асосий
афзалликлари
вазиятга
қараб
томонлар
учун
кўпроқ
ҳаракат
эркинлиги,
низоларни
тезроқ
ва
арзонроқ
ҳал
қилиш
имконини
берадиган
содда
ва
мослашувчан
процедуралардир.
Хорижий
тажриба
шуни
кўрсатадики,
низоларни
муқобил
ҳал
этиш
судларнинг
монополиясини
пасайтиради,
бу
соҳада
қарор
қабул
қилишга
қодир
бўлган
бошқа
шахсларга
ҳам
имкон
беради.
Жаҳон
амалиётида
низоларни
ҳал
қилишнинг
турли
усуллари
ва
шакллари
мавжуд.
Уларнинг
танлови
низонинг
табиатига
боғлиқ.
Вазирлар
Қўмитасининг
аъзо
давлатларга
маъмурий
органлар
ва
жисмоний
шахслар
ўртасидаги
низоларни
ҳал
қилишнинг
муқобил
усуллари
бўйича
Реc
(2001) 9-
сонли
тавсиялари
қуйидаги
муқобил
воситаларни
назарда
тутади:
ички
кўриб
чиқиш,
яраштириш,
воситачилик,
шартнома
бўйича
ҳал
қилиш
ва
арбитраж
[2].
Европа
ва
бошқа
мамлакатлар
амалиёти
ягона
тўғри
ечимга
эришиш
қийин
бўлган,
мансаб
ваколатини
суиистеъмол
қилиш
ҳолатлари
мавжуд
бўлган
ва
мураккаб
ҳуқуқий
низолар
билан
шуғулланиш
зарурати
бўлмаган
ҳолларда
низоларни
ҳал
этишнинг
муқобил
усуллари
самарадорлигини
кўрсатади.
Европа
мамлакатлари
учун
маъмурий
низоларни
судгача
ҳал
қилиш
усулларидан
фойдаланиш
институти,
шунингдек,
юртимиз
учун
ҳам
янгидир.
Маъмурий
низоларни
ҳал
этишда
суд
жараёнидан
ташқари
бошқа
воситалардан
фойдаланиш
фуқароларнинг
ижтимоий
ҳуқуқларини
ҳимоя
қилиш
йўлларини
диверсификация
қилиш
ва
уларнинг
самарадорлигини
ошириш
имконини
беради.
Маъмурий
низолар,
масалан,
Англияда
судлар,
воситачилик,
суд
қарорлари
,
омбудсманнинг
воситачилик
функцияларини
кенгайтириш
орқали
ҳал
қилинади
[3].
Ихтисослашган
омбудсманлар
(молиявий,
суғурта)
кўплаб
мамлакатларда
(нафақат
Европада,
балки
постсовет
ҳудудида
ҳам
)
тарқалди.
Масалан,
Қозоғистон
Республикасида
соҳага
ихтисослашган
омбудсман
(ваколатли
шахс)
институти
орқали
ҳуқуқларни
соҳавий
ҳимоя
қилишнинг
кенг
тизими
мавжуд:
инсон
ҳуқуқлари
бўйича
вакил,
банк
омбудсмани,
суғурта
омбудсмани,
инвестиция
омбудсмани
[4].
Одатда,
давлат
идораларидан
ташқарида
бўлган
мустақил
идоралар
комиссиялардан
кенг
фойдаланиш
(масалан,
Дания,
Франция)
ишларини
кўриб
чиқишда
ушбу
тузилмалар
низоларни
ҳал
қилишда
идоравий
манфаатлар
таъминланмаслиги
учун
кафолатлар
яратади.
Шу
мақсадда
Европа
Кенгаши
келишувчилар,
воситачилар
ва
арбитрларнинг
мустақиллиги
ва
холислигини
таъминлашни
тавсия
қилади
[5].
Низоларни
муқобил
ҳал
этиш
натижалари
узр
сўраш,
тушунтиришлар
бериш,
ҳуқуқлари
бузилган
шахсларга
компенсация
тўлаш
шаклида
ифодаланиши
мумкин.
Европа
мамлакатларида
актларни
тан
олишнинг
хилма
-
хил
амалиёти
мавжуд
низоларни
ҳал
қилишнинг
муқобил
Рақамли тeхнологиялар соҳасидаги ҳуқуқбузарликларга қарши курашиш ҳамда
ахборот хавфсизлигини таъминлашнинг ташкилий
-
ҳуқуқий масалалари
404
тузилмалари
баъзи
ҳолларда
суд
қарорларининг
юридик
кучига
эга,
бошқаларида
эса
шартнома
кучига
эга.
Омбудсманнинг
тавсиялари
қонуний
кучга
эга
эмас,
лекин
уларни
ҳисобга
олиш
рад
этилмайди
[6].
Шундай
қилиб
,
низоларни
ҳал
қилишнинг
муқобил
усуллари
суд
жараёнига
қараганда
манфаатларни
яраштиришнинг
янада
мослашувчан
механизмини
ифодалайди.
Шундай
қилиб
,
тартиб
камроқ
расмийлаштирилади,
низо
қарама
-
қаршилик
хусусиятини
йўқотади,
процедуранинг
ўзи
камроқ
қимматга
тушади
ва
томонлар
низони
ҳал
қилишда
ўз
мажбуриятларини
имкон
қадар
тезроқ
бажаришга
интилади.
Маъмурий
низоларни
ҳал
қилишда
тавсифланган
қатор
афзалликларга
қарамай
,
ушбу
воситалар
маъмурий
одил
судловни
тўлдириши
ва
адолатлилик,
холислик,
тенглик
ва
томонларнинг
ҳуқуқлари
кафолатлари
тамойилларига
риоя
этилишини
таъминлаши
керак.
А.Б. Зелентсов
низоларни
ҳал
қилишнинг
муқобил
усулларини
бир
қатор
хусусиятлар
билан
тавсифлайди:
–
низоларни
ҳал
этишнинг
мустақил
шакли
бўлган
давлат
органларининг
юрисдикция
фаолияти
доирасидан
ташқарида
қўлланилиши
,
аммо
улар
юрисдикция
билан
муайян
тарзда
бирлаштирилиши
мумкин;
–
низолашаётган
томонлар
ўртасида
келишувга
эришишга
қаратилган
яқинлашув,
манфаатларни
мувофиқлаштириш
механизми
сифатида
ҳаракат
қилиш
.
Уларнинг
моҳияти
ярашув
тартиб
-
таомиллари
бўлиб,
уларни
амалга
ошириш
жараёнида
тарафлар
ўз
ҳуқуқ
ва
манфаатларини
ҳимоя
қилиш
мақсадида
иш
юритиш
жараёнини
ва
унинг
натижаларини
мустақил
назорат
қилишлари
мумкин.
Улар,
энг
аввало,
низони
ҳокимият
ёки
ҳуқуқ
мавқеидан
эмас,
балки
томонларнинг
манфаати
нуқтаи
назаридан
ҳал
этишни
таъминлайди.
Муқобил
тартиб
процессуал
мажбурлаш
шакли
эмас,
у
ваколатли
мазмунга
эга
эмас;
–
тежамкорлик,
соддалик
,
қатъий
процессуал
қоидаларнинг
йўқлиги,
иш
юритишнинг
дўстоналиги,
низони
адолат
тамойили
асосида
ҳал
этиш
имконияти
билан
ажралиб
туради;
–
процедуралар
адолатга
хос
бўлган
рақобат
тамойилига
эмас,
балки
ҳакамлик
тамойилига
асосланади,
яъни
томонларнинг
келишувига
эришишга
асосланади
[7].
Бу
маъмурий
низоларни
ҳал
этишнинг
яхлит
тизимини
яратиш,
уларни
кўриб
чиқишнинг
маъмурий
шакли
ва
муқобил
ҳал
қилиш
воситаларининг
афзалликларини
даъвони
маъмурий
иш
юритишда
кўзда
тутилган
адолатли
кўриб
чиқиш
кафолатлари
билан
бирлаштириш
зарурлигини
амалий
жиҳатдан
муҳим
назарий
асослаш
каби
жиҳатларда
кўринади.
Судгача
бўлган
тартибда
маъмурий
ҳужжат
устидан
шикоят
қилиш
моделини
танлаш
маъмурий
тартиб
-
таомиллар
ва
маъмурий
суд
ишларини
юритиш
учун
муҳимдир.
Шу
билан
бирга,
ҳозирги
вақтда
мавжуд
механизмлар,
бир
томондан,
жисмоний
шахс
манфаатларини
амалга
ошириш
ва
ҳимоя
қилишни
таъминлайдиган
назарий
жиҳатдан
Рақамли тeхнологиялар соҳасидаги ҳуқуқбузарликларга қарши курашиш ҳамда
ахборот хавфсизлигини таъминлашнинг ташкилий
-
ҳуқуқий масалалари
405
тасдиқланган
ва
амалий
нуқтаи
назардан
энг
адекват
қоидаларни
ишлаб
чиқиш
учун
уларни
танқидий
таҳлил
қилишни
талаб
қилади
,
бошқа
томондан,
жамоат
манфаатларига
риоя
қилишни
тақозо
этади
.
Шундай
қилиб
,
маъмурий
низоларни
муқобил
ҳал
этиш
–
бу
низони
ҳал
қилиш
учун
маъмурий
юрисдикция
тизимидан
ташқарида
маълум
бир
услублар,
усуллар,
тартиблар
мажмуидан
фойдаланиш,
унинг
тарафлар
ўртасида
ўзаро
мақбул
келишувга
эришиш
орқали
адолатлилик
тамойили
асосида
ва
ҳеч
қандай
ҳуқуқбузарликсиз
давлат
ҳокимиятининг
мажбурлаш
чораларисиз
бевосита
қўллаш
усулидир.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Рекомендации
Реc
(2001) 9
Комитета
министров
Совета
Европы
государствам
-
членам
об
альтернативах
судебному
разбирательству
между
административными
органами
и
частными
сторонами
//
Вопросы
государственного
и
муниципального
управления.
–
2008.
–
№
3.
2.
Рекомендации
Rec (2001) 9
Комитета
министров
Совета
Европы
государствам
-
членам
об
альтернативах
судебному
разбирательству
между
административными
органами
и
частными
сторонами//
Вопросы
государственного
и
муниципального
управления.
–
2008.
–
№
3.
3.
Помазкова
С.И.
Досудебное
урегулирование
споров
административного
характера
в
России
и
за
рубежом
//
Экономика
.
Право
.
Общество
.
–
№
4 (12), 2017.
–
С.
69
–
70.
4.
Официальный
сайт
Уполномоченного
по
правам
человека
Республики
Казахстан.
–
УРЛ:
ҳттп://www.омбудсман.кз/
.
5.
Официальный
сайт
Комитета
министров
Совета
Европы.
–
УРЛ:
ҳттпс://wcд.cое.инт/ВиеwДоc.жсп?ид=1116305&Сите=CОЕ
.
6.
Помазкова
С.И.
Досудебное
урегулирование
споров
административного
характера
в
России
и
за
рубежом
//
Экономика
.
Право
.
Общество. –
№
4 (12), 2017.
–
С.
69
–
70.
7.
Зеленцов
А.Б.
Административно
-
правовой
спор:
вопросы
теории:
Монография.
Изд.
2-
е,
испр.
и
доп.
–
М.:
РУДН,
2009.
–
C. 692.
