DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
29
СОЛИҚ ТЎЛАШ МАДАНИЯТИ ВА ИҚТИСОДИЙ ИСЛОҲОТЛАР
САМАРАДОРЛИГИ ЎРТАСИДАГИ БОҒЛИҚЛИК
Расулов Шавкат Шароф ўғли
ЖизПИ, Иқтисодиёт ва менежмент кафедраси доценти в.б.
Асадова Севинч Шухрат қизи
Жиззах политехника институти талабаси
https://doi.org/10.5281/zenodo.16880450
Аннотация:
Ушбу мақолада солиқ тўлаш маданияти ва иқтисодий
ислоҳотлар самарадорлиги ўртасидаги ўзаро боғлиқлик таҳлил қилинади.
Солиқ тўлаш маданиятининг юқори даражада бўлиши давлат бюджети
барқарорлиги, иқтисодий ўсиш ва ижтимоий дастурларни амалга
оширишга қўшадиган ҳиссаси ёритилади. Солиқ интизоми, солиқ
тўловчилар онги ва ҳуқуқий саводхонликнинг иқтисодий ислоҳотлар
самарадорлигига
таъсири,
шунингдек,
жаҳон
тажрибасида
қўлланилаётган самарали механизмлар мисоллар орқали кўрсатилади.
Ўзбекистон шароитида солиқ тўлаш маданиятини юксалтириш бўйича
таклиф ва тавсиялар берилади.
Калит сўзлар:
солиқ тўлаш маданияти, солиқ интизоми, иқтисодий
ислоҳотлар, давлат бюджети, ҳуқуқий саводхонлик, жаҳон тажрибаси,
иқтисодий барқарорлик.
Abstract:
This article analyzes the interrelation between the culture of tax
compliance and the effectiveness of economic reforms. It highlights the
contribution of a high level of tax culture to the stability of the state budget,
economic growth, and the implementation of social programs. The impact of tax
discipline, taxpayer awareness, and legal literacy on the success of economic
reforms is examined, along with examples of effective mechanisms applied in
global practice. Proposals and recommendations are provided for enhancing tax
culture in the context of Uzbekistan.
Keywords:
tax culture, tax discipline, economic reforms, state budget, legal
literacy, international experience, economic stability.
Асосан маданият деганда, инсоннинг ўзини намоён қилиши ва ўзини
ўзи билиши, инсон ва умуман жамият томонидан кўникма ва малакаларни
тўплашнинг барча шакллари ва усулларини ўз ичига олган турли хил
кўринишдаги инсон фаолияти тушунилади. Маданият, шунингдек, инсон
субъективлиги
ва
объективлигининг
(характери,
ваколатлари,
кўникмалари, қобилиятлари ва билимлари) намоёнидир."
Агар саводхонлик маълум билимларнинг мавжудлигини назарда
тутадиган бўлса, демак, маданият ахлоқий қадриятлар, кўникмалар,
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
30
билимлар, урф-одатлар, анъаналар конгломерацияси. Агар биз ушбу
таърифни солиқларга мослаштирадиган бўлсак, унда солиқ маданиятини
солиқлар ва солиққа тортиш соҳасидаги тарбия, таълим, кўникма, урф-
одат ва урф-одатлар, солиқ билимлари, кўникма ва малакаларининг
мавжудлиги, хулқ-атвор одатларини шакллантирадиган маълум фикрлаш
деб тушуниш керак.
Шунга асосланиб айтишимиз мумкинки, аҳолига солиқ билимларини
бериш орқали уларнинг солиқ саводхонлигини оширамиз ва маълум бир
фикрлаш тарзини ва ўзини тутиш одатларини шакллантириш орқали биз
маълум бир шахс ва умуман жамиятнинг солиқ маданиятини асосларини
яратамиз.
Макроиқтисодий даражада солиқ саводхонлигининг пастлиги яширин
иқтисодиётнинг ривожланишига туртки беради, давлат идоралари ва
уларни тартибга солиш бўйича давлат сиёсатига бўлган ишончни
пасайтиради, бюджет даромадларининг паст даражасини келтириб
чиқаради, иқтисодий ўсишнинг пасайишига олиб келади ва ижтимоий
тарангликнинг кучайишига ёрдам беради.
Ўзбекистон Республикасида солиқ тўлашдан бўйин товлаш кўлами
давлатнинг иқтисодий хавфсизлигига таҳдид солади. Замонавий дунёда
солиқ тизимини такомиллаштириш ва уни ижтимоий муаммолар нуқтаи
назаридан кўриб чиқиш зарурати ҳақида савол туғилади. Ҳозирги кунда
Ўзбекистон
Республикасида
солиққа
тортиш
соҳасида
хатти-
ҳаракатларнинг салбий стереотипи шаклланган. Жамиятнинг солиқ
маданияти анча паст, жисмоний ва юридик шахсларни солиқлар ва солиқ
тизимига ишончсизлиги уларни солиқларни тўлашдан бош тортиш
истагини кучайтирмоқда.
Солиқ тизими мамлакатнинг иқтисодий, ижтимоий ва маданий
ривожланишини таъминлашнинг энг муҳим воситасидир. Солиқ
қонунчилигининг беқарорлиги солиқ маданиятини ривожлантиришдаги
энг жиддий муаммолардан биридир. Ўзбекистон Республикаси ҳукумати
солиқ институтини ислоҳ қилиш бўйича турли чораларни кўрмоқда. Ушбу
чоралар солиққа тортишни соддалаштириш ва солиқ маъмуриятчилигини
такомиллаштиришга қаратилган, аммо солиқ интизоми ва солиқ
маданиятини ривожлантиришда ҳеч қандай силжиш йўқ.
Солиқ маданиятини шакллантириш жараёнининг асосий мақсади
солиқ тўловчиларни солиқлар, йиғимлар ва бошқа мажбурий тўловларни
ўз вақтида тўлиқ тўлашларига таъсир этувчи омилларни бахолаш ва
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
31
бюджет тизимига солиқлар ва йиғимларни тўлиқ ва ўз вақтида тушиши
йўлларини такомиллаштиришга қаратилган давлат сиёсатини қўллаб-
қувватлаш.
Бизнинг
ўтказган
илмий-тадқиқотларимиз
ва
анкета-
сўровномаларимиз натижасида солиқ маданиятини ривожлантириш учун
қуйидаги таклиф ва тавсияларни амалга ошириш лозим деб ҳисоблаймиз.
Солиқ маданиятини ошириш учун янада кўпроқ йўналтирилган
бўлиши мумкин бўлган шаффоф ва ҳисобот берадиган давлат
институтларини яратиш муқаррар деган хулосага келиш мумкин. Бу шуни
англатадики, мамлакат фуқаролари ўзларининг пуллари қандай
сарфлангани ва фуқаролик итоаткорлиги учун нимага эришаётганликлари
тўғрисида хабардор қилиниши керак.
Ҳукуматнинг юқори лавозимли амалдорлари, вазирлар ва
сиёсатчилар одамлардан ҳам шундай қилишни талаб қилишдан олдин
солиқларини фаол ва ҳалол равишда тўлашлари керак.
Оммавий аҳборот воситалари орқали уларнинг активлари нотўғри
декларацияси ва қонун чиқарувчиларимиз томонидан тўланган солиқ
миқдори ҳақида хабарлар пайдо бўлиши керак. Агар улар ўзларининг
мулкларини декларация қилмасалар ва солиқларини астойдил
тўламасалар, унда қандай қилиб улар оддий фуқаролардан даромад
солиғи декларациясини ва солиқларни тўлашни сўрашлари мумкин?
Бундан кўриниб турибдики солиқ маданятини кўтаришни қонун
чиқарувчи орган вакилларидан бошлаш зарур чунки уларга оддий халқ
эргашади.
Солиқ маданиятини ошириш учун ўз вақтида, етарли ва узлуксиз
равишда янгиланиб турадиган маълумотлар мавжуд бўлиши керак.
Одамлар нима учун солиқ тўлаётганликларини ва бу солиқларни қаерга
сарф қилишларини билишлари керак. Бундай ҳолда, ҳукумат харажатлар
тўғрисида ҳисобот билан бир қаторда етарли маълумотни тақдим этиши
керак. Солиқ маъмурияти оммавий ахборот воситалари орқали содда
тилда барча солиқларни тўлашнинг зарурати ва аҳамиятини тушунтириб
бериши керак.
Солиқ маданиятига таъсир кўрсатиш ва уни ривожлантириш учун
нафақат солиқ маъмуриятининг, балки барча давлат органларининг
иштироки керак. Институционал усуллар ўз навбатида, солиқ тўловчининг
атрофида солиқ тўлашдан бош тортишга имкон бермайдиган
институционал муҳит ёки "бевосита муҳит" нинг шаклланишига
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
32
асосланади. Булар: банклар, ходимлар, шерик фирмалар ва фуқаролар
мижозлари, манфаатдор акциядорлар ва инвесторлар.
Институционал чораларни қўллаш, бизнинг фикримизча, солиқ
тўлашдан бўйин товлашга қарши курашда кўпроқ таъсир кўрсатиши
мумкин, чунки бепарволик билан солиқ тўловчи нафақат давлат
томонидан, балки солиқ тўловчининг ўзи атроф-муҳит томонидан ҳам
назорат қилинади.
Солиқ тизимида шаффофликнинг йўқлиги ишончсиз муҳитни яратган
сабаблардан биридир. Солиқ тизимининг бошқа муаммолари кўп сонли
солиқ қонунлари ва бир нечта солиқ ставкалари ҳисобланади. Шунинг
учун, бу асосда ишончни яратиш учун қонунлар мос ва шаффофлигини
таъминлаш керак. Хориж тажрибасидан келиб чиқиб, солиқ маъмурчилиги
ва солиқ сиёсатига янгилик, ўзгартириш ва қўшимчалар киритишни ҳар
беш йилда кўриб чиқиш, бу солиқ тўловчиларни тизимга бўлган ишончига
ҳамда иқтисодиётга чет эл инвестициялари кириб келишига хизмат
қилади.
Солиқ ва бошқа ваколатли давлат органлари солиқ тўловчиларни
мунтазам равишда солиқ сиёсати ва маъмурчилигидаги ўзгаришларга
муносабатини ўрганишга қаратилган сўров ва тадқиқотлари ҳамда солиқ
маданиятини ривожлантириш бўйича кўпроқ илмий тадқиқотлар ўтказиш
ва уларни рағбатлантириши зарур.
Мамлакатимизнинг бир қатор минтақаларида солиққа тортиш
асосларини тушунтиришга қаратилган оммавий тадбирлар ўтказилмоқда.
Сўнгги йилларда одамлар кўпинча фуқароларнинг солиққа оид
ҳуқуқбузарликлари билан ғаразли ният туфайли эмас, балки солиқ
қонунчилигини етарли даражада билмаганлиги сабабли дуч келмоқдалар.
Солиққа оид кўникмаларни ривожлантириш ва солиқ маданиятини
ошириш учун маслаҳат марказлари, солиқ клиникаларини яратиш,
маърифий ишларни олиб бориш зарур.
Биз юқори солиқ маданиятига эга бўлган одамни нафақат онгли
равишда ўз вақтида ва тўлиқ ҳажмда солиқларни тўлайдиган, балки ушбу
хатти-ҳаракатларнинг моҳияти ва зарурлигини тушунадиган, солиқ
солинадиган базани яшириш ва солиқ тўловларини минималлаштириш
одат ва анъаналар туфайли қабул қилиниши мумкин бўлмаган одам деб
ҳисоблашимиз мумкин. Бинобарин, одамни юқори солиқ маданиятли
фуқаро сифатида таснифлашда ёши ва маълумот даражаси муҳим эмас.
Шуни инобатга олиш керакки, аниқ билимларни жуда қисқа вақт
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
33
ичида ўргатиш мумкин, аммо солиқ маданиятини маълум даражада
шакллантириш жуда мураккаб жараён, у бир марталик ҳам эмас. Чунки
инсонларда 30-40 ёшдан кейин, ҳатто 50-60 ёшдан кейин янги фикрлашни
шакллантириш жуда қийин.
Маданиятли одамни, унинг фикрлаш тарзини, хулқ стереотипларини
иложи борича эрта шакллантиришни бошлаш керак: мактабдан ёки ҳатто
болалар боғчасидан. Шу сабабли, солиқ саводхонлик бўйича факултатив
курсни жорий этиш, унинг доирасида солиқлар ва солиққа тортиш билан
боғлиқ мавзулар ҳам ўргатилиши лозим.
Юртимизда солиқ маданиятини оширишда амалга оширилиши лозим
бўлган яна бир муҳим вазифа таълим тизимининг барча босқичларида
солиқ саводхонлиги дарс соатларини киритиш. Мактаб ўқувчилар
солиқларни жорий этилиши, қаерга йўналганлиги, жамият учун аҳамияти,
солиқчи касбининг машаққати, вақтида солиқларни тўлаш ёки
тўламаслик оқибатлари ҳақида маълумотга эга бўлишлари зарур.
Телевидения орқали мактаб ўқувчилари ўртасида солиқ саводхонлиги
мусобақаларини ташкил этиш, мактабларда намунали солиқ тўловчи оила
кўргазмали стендларни жорий этиб унда солиқларни ўз вақтида тўлаган
оилалар суратларини намуна сифатида кўрсатиш зарур. Ўқувчилар ўз ота-
оналарини шу жамиятда яшаб, мамлакат иқтисодиёти ва жамият
фаровонлиги учун зарур бўлган солиқларни ўз вақтида тўлаб, бунга ўз
ҳиссаларини қўшганликларидан ғурурланиб мактабда солиқ дарсларидан
таълим олишлари солиқ маданиятини келажакда юқори даражага олиб
чиқиши аниқ.
“Солиқлар- бу цивилизатция учун тўлайдиган нархимиз”, деди
афсонавий Америка Олий суди судяси Оливер Вендел Холмс. Дарҳақиқат,
самарали солиқ тизимисиз, тараққий этган ва ривожланган жамият барпо
этиш умуман амалга ошмайди.
Бугунги кунда, агар ғарб фуқаролари тўлиқ фуқаролик ҳуқуқларидан
ва юқори турмуш даражаларидан баҳраманд бўлишса, бу мамлакатларда
соғлом солиқ маданияти мавжудлиги сабабли. Тизимга ҳар бир фуқаро
ҳалол ва астойдил ҳисса қўшади.
Маълум бир маданият ҳар доим маълум бир цивилизатцияни вужудга
келтиришда муҳим рол ўйнайди, шунинг учун камбағал солиқ маданияти
ҳеч қачон бой цивилизатциянинг асоси бўлиши мумкин эмас.
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:
1. Солиқ кодекси 1997 й.
2. Солиқ кодекси 2007 й.
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
34
3. Солиқ кодекси 2020 й.
4. Профессер Жозеф Шумпетер 1950 йил "Даромад солиғининг иқтисодий
ва социологияси" мақоласи.
5. Профессор Биргер Нерре 2001 йил "Солиқ маданияти концепцияси"
6. Профессор Jin Kvon Xyun 2005 йил февралдаги “Корея ва Японияда солиқ
мажбуриятлари” Нима учун бир-биридан фарқ қилади?
7. Иқтисод фанлари номзоди илмий даражаси олиш учун Becker Elena
Георгиевна
"Солиқни
тўлашдан
бўйин
товлаш
муаммолари"
диссертацияси 2006 йил.
