DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
19
TRANSFORMATSION PEDAGOGIKA ASOSIDA BO‘LAJAK
O‘QITUVCHILARNING SUN’IY INTELLEKT SAVODXONLIGINI
SHAKLLANTIRISHNING METODIK ASOSLARI
Mirzayeva Ziyoda Uktamjonovna
Andijon davlat texnika instituti o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16833666
Annotatsiya
Ushbu
maqolada
transformatsion
yondashuv
asosida
bo‘lajak
o‘qituvchilarning sunʼiy intellekt savodxonligini shakllantirishga oid metodik
model ishlab chiqiladi. Mazkur yondashuvning nazariy asoslari, bosqichlari,
tarkibiy komponentlari va kutilayotgan natijalari yoritilib, uni ta’lim jarayoniga
amaliy joriy qilish imkoniyatlari tahlil qilinadi.
Tayanch iboralar:
sunʼiy intellekt, transformatsion yondashuv, o‘qituvchi
tayyorlash, savodxonlik, metodika, ta’lim innovatsiyalari.
XXI asrda global raqamli transformatsiya ta’lim tizimining barcha
jabhalariga chuqur kirib bormoqda. Ayniqsa, sunʼiy intellekt (SI)
texnologiyalarining jadal rivojlanishi va ta’lim jarayoniga integratsiyalashuvi
o‘qituvchining roli, metodik yondashuvlari hamda kasbiy kompetensiyalariga
yangicha talablarga sabab bo‘lmoqda. Endilikda zamonaviy o‘qituvchi nafaqat
bilim beruvchi, balki raqamli texnologiyalarni ongli va tanqidiy tarzda qo‘llay
oladigan, o‘quvchilarning raqamli savodxonligini rivojlantiruvchi, SI
vositalaridan samarali foydalana oladigan muhandis-pedagogga aylanmoqda.
Shu nuqtai nazardan qaralganda, pedagog kadrlarni tayyorlashda
transformatsion yondashuvga asoslangan, innovatsion fikrlashga yo‘naltirilgan,
zamonaviy texnologiyalar bilan ishlash kompetensiyalarini shakllantiruvchi
ta’lim modellari zaruriyat kasb etmoqda. Transformatsion yondashuv — bu
talabaning mavjud bilim, tajriba, qadriyat va kasbiy dunyoqarashlarini chuqur
tahlil qilish, ularni yangilash va zamonaviy axborot-muhandislik muhitiga mos
ravishda o‘zgartirishga qaratilgan pedagogik yondashuvdir.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining raqamli iqtisodiyotga o‘tish, sun’iy
intellektni joriy qilish, ta’limda raqamli kompetensiyalarni rivojlantirishga doir
qaror va farmonlari bu yo‘nalishdagi ilmiy-amaliy izlanishlarni jadallashtirishni
taqozo etmoqda. Ayniqsa, bo‘lajak o‘qituvchilarni SI vositalarini tanqidiy
tushunish, baholash, ularni pedagogik faoliyatda maqsadli qo‘llashga o‘rgatish –
zamonaviy pedagogik ta’limning ustuvor yo‘nalishiga aylangan.
Sunʼiy intellekt savodxonligi (SIS) — bu shaxsning sunʼiy intellekt
texnologiyalarini tushunish, tanqidiy baholash, xavfsiz foydalanish va ularni
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
20
pedagogik faoliyatda maqsadli integratsiya qilishga doir bilim, ko‘nikma va
munosabatlar majmuasidir.
SIS quyidagi komponentlardan iborat:
1. Bilimlar komponenti – SI asoslari, algoritmlar, mashinaviy o‘qitish, katta
ma’lumotlar, tabiiy tilni qayta ishlash haqida tushunchalar.
2. Amaliy komponent – dars jarayonida AI ilovalarini qo‘llash: test yaratish,
baholash, matn tahlili, dars jarayonini optimallashtirish.
3. Tanqidiy va axloqiy komponent – SI orqali yuzaga keluvchi muammolar
(algoritmik tarafkashlik, maxfiylik, plagiat).
4. Integratsion komponent – o‘quv fanlari va AI vositalarini
uyg‘unlashtirish, o‘quvchilarga mos metodlarni tanlash.
Bu komponentlar o‘zaro integratsiyalashgan holda SISning to‘laqonli
shakllanishini ta’minlaydi.
Transformatsion yondashuv — bu talabaning bilimga, tajribaga,
muammolarga va o‘ziga bo‘lgan munosabatini o‘zgartirish orqali yangicha
tafakkurga yo‘naltirish metodidir. Ushbu yondashuv Mezirow, Illeris kabi
tadqiqotchilarning ilmiy ishlanmalariga asoslanadi.
Ushbu yondashuv quyidagilarga asoslanadi:
Refleksiya – shaxsning o‘z bilim va tajribalarini tahlil qilishi;
Muammoli vaziyatlar orqali o‘rgatish – mavjud bilimlar transformatsiyasi;
Faol va interaktiv ishtirok – shaxsiy o‘sishni ta’minlaydi;
Shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim – kasbiy va axloqiy qarorlarni ongli qabul
qilishga o‘rgatadi. Pedagogik nuqtai nazardan transformatsion yondashuv
nafaqat bilim berish, balki ongni o‘zgartirish va kasbiy mas’uliyat hissini
shakllantirishga qaratiladi.
Model asosida rivojlantirish bosqichlari
Transformatsion yondashuv asosida SI savodxonligini rivojlantirish
quyidagi bosqichlar orqali amalga oshiriladi:
1. Motivatsion bosqich – Talabalarni sun’iy intellekt texnologiyalarining
jamiyat va ta’limdagi ahamiyati bilan tanishtirish, muammoli vaziyatlar asosida
muhokama tashkil qilish.
2. Kognitiv bosqich – Sun’iy intellektga oid nazariy bilimlar, tushunchalar,
vositalar bilan tanishtirish. Masalan, AI algoritmlarining ishlash tamoyili,
mashinali o‘rganish, chat botlar mexanizmi.
3. Reflektiv-amaliy bosqich – O‘z faniga mos SI vositalarini aniqlash va
ularni o‘quv jarayoniga integratsiya qilish: dars rejasi tuzish, topshiriqlar
loyihalash, tahlil qilish.
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
21
4. Transformatsion bosqich – Talaba o‘zini o‘qituvchi sifatida SI
vositalaridan samarali foydalanadigan subyekt sifatida namoyon qiladi. Bu
bosqichda muammolarni hal qilish, ijodiy yondashuv va tashabbus ko‘rsatish
muhim o‘rin tutadi
Xulosa
Transformatsion yondashuv asosida ishlab chiqilgan mazkur model bo‘lajak
o‘qituvchilarning sunʼiy intellekt savodxonligini kompleks tarzda rivojlantirish
imkonini beradi. Model ta’lim mazmuni, metodikasi va baholash vositalarini
zamonaviy raqamli sharoitlarga moslashtirish orqali pedagogik tayyorgarlik
sifatini oshiradi. Mazkur yondashuvni amaliyotga joriy etish orqali o‘qituvchilar
sunʼiy intellekt vositalariga nisbatan ongli, tanqidiy va innovatsion yondasha
oladigan mutaxassislar sifatida shakllanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro`yhati:
1. Mezirow J. Transformative Dimensions of Adult Learning. — San Francisco:
Jossey-Bass, 1991. — 255 p.
2. Illeris K. Transformative Learning and Identity. — London: Routledge, 2014.
— 220 p.
3. UNESCO. Artificial Intelligence and Education: Guidance for Policy-makers. —
Paris, 2021.
4. Qodirov O. Sun’iy intellekt texnologiyalarining ta’lim tizimidagi o‘rni //
Pedagogik ta’lim jurnali. — 2022. — №3.
5. Niyozova M. A. Transformatsion yondashuvning o‘quv jarayonidagi o‘rni //
Ta’lim va innovatsion tadqiqotlar. — 2023. — №2.
6. Ergashev S. O‘qituvchilarni sun’iy intellekt asoslariga o‘rgatish // Kasb-hunar
ta’limi. — 2021. — №4.
7. OECD. AI and the Future of Skills. — OECD Publishing, 2021.
8. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ-4212-sonli qarori. — 2019.
9. Mardonov, N. A. (2021). Transformatsion taʼlim yondashuvi asosida o‘quvchi
kompetensiyasini shakllantirish. – Pedagogika fanlari doktori (DSc)
dissertatsiyasi, Toshkent.
10. Xudoyberganova, D. R. (2022). Sun’iy intellekt savodxonligi: mohiyati va
shakllanish omillari. // “Ta’lim va innovatsion tadqiqotlar” jurnali. – №4(15), –
B. 45
