DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
44
MISR SO'ZLASHUV LAHJASINI ZAMONAVIY ARAB TILIGA
O'TKAZISH.
Musayeva Nargiza
https://doi.org/10.5281/zenodo.13622906
Abstract :
Umumiy Arab tili klassik yoki Qur'on Arab tiliga asoslangan, ammo asrlar
davomida bu til hozirgi zamon Standart Arab Tili (SAT) sifatida qabul qilingan
darajada rivojlandi. Arab so'zlashuv lahjalari odatda faqat og'zaki tillardir,
ammo so'nggi paytlarda “so'zlashuv matnining” kopayib borayotgani, ayniqsa
internet bo'ylab , fikrlarni ifodalash vositasi sifatida keskin oshdi. Ushbu yozma
so'zlashuvlarning aksariyati Misr so'zlashuv lahjasi, bu Arab dunyosida
tushunilgan va ishlatiladigan eng keng tarqalgan dialekt hisoblanadi. Biz
so'zlashuv arabcha so'zlarni tegishli SAT so'zlariga o'tkazish orqali SAT ishlov
berish vositalarini so'zlashuv arab tili bilan qayta ishlatishimiz mumkin.
Ushbu “leksik ko’chish”ning afzalliklari Arab tilida so'zlashuvchilar bilan
muloqotni osonlashtirish va uni hozirgi kunda ishlatilayotgan standart tilga
qaytarishni amalda sinashdir. Ushbu maqolada ilgari hali o'rganilmagan
so'zlashuv Arab va SAT o'rtasidagi “leksik ko’chirish” texnikasi ko'rib chiqilgan.
Xususan, biz Misr og'zaki so'zlarini ularga mos keladigan SAT so'zlariga
aylantirish uchun qoidalarga asoslangan “leksik ko’chirish” yondashuvini taqdim
etamiz. Bu jarayon morfologik tahlil va so'zlashuv so'zlarini leksik o'zlashtirishni
o'z ichiga oladi.
Kalit so'zlar:
Og'zaki Arab lahjalarini qayta ishlash va Misr lahjasini Zamonaviy Standart
Arab tiliga o'tkazish.
So'zlashuv Arab tili-bu butun Arab dunyosidagi odamlarning og'zaki tillari
yoki lahjalari uchun umumiy atama. Garchi u Arab tilidan kelib chiqqan bo'lsa-
da, u alohida til hisoblanadi. Ba'zi lahjalarning so'zlashuvchilari boshqa Arab
lahjalarida so'zlashuvchilarni tushuna olmaydilar. So'nggi paytlarda og'zaki
nutqning yozma shaklining tezligi keskin oshdi. Zamonaviy Standart Arab Tili
(SAT) - bu butun Arab dunyosida o'qitiladigan va tushuniladigan rasmiy Arab
tili. SAT morfologik va sintaktik ishlov berish vositalarini rivojlantirish bilan
bog'liq ko'plab muammolarga ega. Ushbu muhim vositalar, Agar ular parallel
ravishda Arabcha so'zlashuv muammolarini hal qilishni o'z ichiga olsa, yanada
murakkablashadi. Bugungi kunda Misr Arab tili, shuningdek, Masri nomi bilan
ham tanilgan, Misrda 70 milliondan ortiq odam gapiradigan lahjadir. Misr
ommaviy axborot vositalarining ustunligi tufayli yaqin Sharq bo'ylab
tushuniladi, bu uni Arab tilining eng keng tarqalgan va eng ko'p o'rganilgan
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
45
navlaridan biriga aylantiradi. Shu sababli biz og'zaki Arab lahjasini Zamonaviy
Arab Tiliga o'tkazishda yondashuvimiz salohiyatini isbotlash uchun Misr
lahjasini tanladik.
Adabiyotda so'zlashuv arabchasini SAT bilan bog'laydigan bir nechta
tadqiqotlar mavjud [6, 7]. Ushbu tadqiqotlar Arab tilining og'zaki so'zlashuv
xususiyatlariga taalluqlidir, tadqiqotlarimiz esa yozma so'zlashuv Arab tiliga
qaratilgan.
Bizning yondashuvimiz Arab so'zlashuv nutqining yozma ko'rinishi va
SAT o'rtasida leksik xaritalashni amalga oshirishga qodir bo'lgan uzatish
texnikasini ishlab chiqishdir. Natijada kelajakda tayyor bo'ladigan modul mavjud
SAT vositalariga so'zlashuv arab tilini qo'shishni osonlashtiradi. Bu Arab tilining
so'zlashuv tillari yoki lahjalarini o'z ichiga olgan hozirgi Arab tabiiy tilini qayta
ishlash dasturlarining qamrovini kengaytiradi. Bizning taklif etilayotgan
tadqiqotimiz so'zlashuv Arab tili va SAT o'rtasidagi lingvistik transformatsiya
manbalarini qoidalarga asoslangan usul yordamida yaratishdir. Ma'lumot yig'ish
jarayoni Internetdagi Arab veb-saytlaridan so'zlashuv so'zlarini to'plashdir.
2. Zamonaviy Standart Arab Tiliga(SAT) nisbatan arabcha yozma
so'zlashuv bilan ishlashdagi muammolar
.
Og'zaki Arab tilini qayta ishlash qiyin vazifadir. Ushbu qiyinchilikning
sabablari bir nechta manbalardan kelib chiqadi:
1 - Arab yozuvi. Arab tilida so'zlashuvchi so'zlashuv so'zlarini yozishda ikkita
usuldan foydalanadi. Buning bir usuli-so'zlashuv so'zini romanlashtirish (lotin
alifbosi yordamida yozilgan) va shuning uchun arabchadan inglizchaga
transliteratsiya qilish kerak. Arab hamjamiyatida suhbat xonalari bo'ylab
norasmiy suhbat yoki almashilgan SMS-xabarlar odatda romanlashtirilgan
harflar yordamida amalga oshiriladi. Boshqa usul-Arabcha so'zlarni fleksografik
Arab harflari yordamida yozish ya'ni oddiy Arab harflari.
2.SAT-Standart Arab Tilidan og'ish. SAT qoidalaridan beshta asosiy og'ish
mavjud.
Fe’lar,
Otlar,
Olmosh ning buzilishi.
Harflar va so’z tarkibining buzilishi.
E’roblarning o’rnini buzilishi.
3. Sintaktik qoidalarning yetishmasligi. So'zlashuv lahjalari uchun aniqlangan
grammatik qoidalar mavjud emas.
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
46
4. Leksik kengayish darajasi. So'zlashuv Arab Tili zamonaviy standart Arab tiliga
qaraganda ancha mashhur bo'lganligi sababli, ko'pincha zamonaviy Standart
Arab tiliga mos keladigan yangi qo'shilgan iboralar/so'zlarni kuzatish juda tez-
tez uchraydi.
3.
Taklif Etilgan Yondashuv
.
Oldingi bo'limda keltirilgan muammolar uchun biz ularning har biri uchun
tahminiy yechimlar beramiz. Lotin alifbosida so'zlashuv Arab tilini yozish
muammosini hal qilish uchun biz quyidagi jarayonni taklif qilamiz:
•
romanlashtirilgan so'zlarni aniqlash va ularni Arab leksografik harflariga
o'tkazish
Odatda hissiyotlarni norasmiy ravishda ko'rsatish uchun ishlatiladigan
takroriy belgilarni olib tashlash kabi ,so'zlarni normallashtiring va
eng yaqin so'zlashuv so'zlari uchun so'zlashuv-SAT leksikonini qidiring va
tegishli so'zlashuv yozuvini qaytaring.
Misol uchun “Meeeesh 3aweez 7agh” quyidagi arab kalligrafiyasi bilan
ifodalanadi “
ﺣﺎﺟﺔ ﻴﻣ
وز
ﺶ ﻋﺎ
” (Menga hech narsa kerak emas)
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Shawki Deaf,Tahrifat al amiah fousah fi el kawadi wa aj bonian we al houruf wa
al harkat. Egypt 1994
2.Scocrate Spiro “ An Arabic –English dictionary of the colloquial Arabic of
Egypt”,Lebanon 1973
3.Akhmet Taymour, “Moaagam Taymour al Kbir” Egypt 2003
4.Ibn El Hanbaliy, “Bahr ui-awwam fi ma fihil a’wam”, Syriya 1973
5.Owen Rambow , “Parsing Arabic dialects” USA 2006.
