DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
61
АЙРИМ ХОРИЖИЙ ДАВЛАТЛАРНИНГ ПОЛИЦИЯ (ИЧКИ
ИШЛАР ОРГАНЛАРИ) ТИЗИМИДА КОРРУПЦИЯГА ҚАРШИ
КУРАШИШГА ОИД ИЛҒОР ТАЖРИБАЛАРИ ТАҲЛИЛИ
Ҳ.Г.Азизов
Ўзбекистон Республикаси ИИВ
Академияси мустақил изланувчиси
https://doi.org/10.5281/zenodo.13980088
Коррупция
муаммоси
ҳар
қандай
давлат
ҳуқуқ-тартибот
тузилмалари учун турли даражада долзарбдир. Шунинг учун турли
давлатларда коррупцияга қарши махсус бўлинмалар ташкил этилган.
Жумладан, Японияда полицияга қарши шикоятлар Инсон ҳуқуқлари
бюроси томонидан кўриб чиқилади. Ахборот манбалари нафақат
фуқаролар, балки ихтиёрий асосда ички ишлар органлари ходимларининг
хизмат фаолиятини назорат қилиб, улар томонидан содир этилган
ҳуқуқбузарликлар ҳақида хабар берадиган кўплаб маслаҳатчилардир.
Англияда 1998 йил сентябрь ойида полиция ходимлари ўртасида
коррупциянинг тарқалишини ўрганиш учун махсус комиссия тузилди.
Қиролича инспекцияси полиция ходимларининг ҳалоллигини текшириш
учун текширув ўтказди. Англия ва хорижий мамлакатларда коррупцияга
қарши кураш тажрибасини умумлаштириш мақсадида Буюк Британия
Ички ишлар вазирлигининг Ҳуқуқни муҳофаза қилиш ва жиноятчиликни
камайтириш департаменти таҳлилий шарҳ тайёрлади, унинг мақсади
полиция муҳитида коррупциянинг ривожланиши, шунингдек, кўриб
чиқилаётган ҳодисанинг олдини олишнинг мавжуд стратегиялари
самарадорлигини баҳолаш ва янги стратегияларни ишлаб чиқишда
коррупциянинг сабабларини аниқлашга қаратилган .
Ушбу шарҳда бир қатор муҳим хулосалар мавжуд:
биринчидан, полиция ходимлари ўртасида коррупция кенг тарқалган ва
турли мамлакатлардаги кўплаб полиция бўлимларида у ёки бу шаклда
содир бўлади ва турли даражадаги ходимларга таъсир қилади;
иккинчидан, бу узоқ тарихий илдизларга эга муаммо;
учинчидан, инсофсиз ҳаракатлар ва ноқонуний даромад олишга
қаратилган ҳаракатлар ўртасидаги чегарани аниқлаш қийин, шунинг учун
бу моҳиятан ахлоқий масаладир;
тўртинчидан, коррупцияга қарши муваффақиятли курашиш учун кўплаб
тўсиқлар мавжуд бўлса-да, полиция идораларини ислоҳ қилиш
мумкинлигини кўрсатадиган далиллар мавжуд .
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
62
Венгрияда полиция ходимлари ўртасидаги коррупцияни бостириш учун
вақтинчалик тезкор гуруҳ ташкил этилди. Ушбу гуруҳнинг фаолияти
шунчалик самарали бўлдики, уни доимий полиция бўлимига айлантириш
тўғрисида қарор қабул қилиниши мумкин.
Аста-секин тезкор гуруҳ фаолияти ички ишлар органлари ходимлари
фаолиятини тизимли текширишга қаратила бошланди. Ҳозиргача Венгрия
ишчи гуруҳи 32 минг зобитдан 1010 нафарининг хатти-ҳаракатларини
ўрганиб чиқди. Натижада 29 та интизомий текширув ўтказилиб, шундан
сўнг ушбу зобитлар ишдан бўшатилиб, яна 9 та оғир ҳолатлар юзасидан
жиноий иш қўзғатилди.
Коррупцияга қарши кураш бўйича айрим тадбирлар Германияда ҳам
амалга оширилмоқда. Масалан: Шимолий Рейн-Вестфалия федерал
штатида полицияда коррупциянинг олдини олиш учун ташкилий шарт-
шароитларни яратиш мақсадида “Полициядаги коррупция” ишчи гуруҳи
тузилди. Ички ишлар вазирлигининг хўжалик фаолиятида, айниқса,
давлат буюртмаларини тажриба тариқасида тарқатиш ҳолатларида
коррупциянинг олдини олиш мақсадида “Ички ревизия” “И” гуруҳи
ташкил этилди. Ушбу давлатда полиция коррупциясига қарши курашиш
бўйича тадбирлар шаффоф асосда олиб борилмоқда. Доимий равишда
ички ишлар органлари ва муассасалари ички ишлар органлари ходимлари
ўртасида коррупциянинг олдини олиш ва унга қарши курашиш бўйича
амалга оширилаётган чора-тадбирлар тўғрисида жамоатчиликни
хабардор қилиши шарт.
Австралия полициясида коррупцияга қарши кураш ички ишлар
бўлимлари ва ички хавфсизлик бўлимлари томонидан амалга оширилади.
Полиция ходимларининг нотўғри хатти-ҳаракатлари ҳақидаги барча
маълумотлар ушбу бўлинмаларга узатилиши керак. Австралия Ички
ишлар вазирлиги ўз ҳамкасбларининг қонун бузилиши ҳақида хабар
берган “сигналчилар” ҳаракатларини ватанпарварлик деб билади. Бундай
шахсларни шифрлаш ва ҳимоя қилиш техникаси ишлаб чиқилган .
Америка Қўшма Штатлари полицияда коррупциянинг олдини олиш ва
унга алоқадор полиция ходимларини фош қилиш бўйича махсус чоралар
нафақат Федерал қидирув бўлими (ФҚБ) ва Марказий разведка
бошқармаси, балки полиция бўлимлари раҳбарлари томонидан ҳам амалга
оширилади. Хусусан, Нью-Йоркда полицияда коррупцияга қарши фаол
курашиш дастурлари мавжуд. Улар раҳбарларни ходимлар билан гуруҳли
суҳбатлар, тезкор вазиятни ўрганиш ва бошқа усуллар орқали полиция
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
63
учун энг катта хавф туғдирадиган ҳолатлар ва фуқаролар тоифаларини
аниқлаш ва уни камайтириш чораларини кўришга мажбур қилади.
Ички ишлар органлари ходимлари ўртасида коррупцияни аниқлашда
муайян ходим томонидан коррупция хатти-ҳаракатлари содир
этилганлиги тўғрисидаги маълумотларни текшириш катта аҳамиятга эга.
Бу борада АҚШ тажрибаси ибратлидир.
АҚШ полиция бўлимида коррупцияга шубҳа туғилса, махфий
операцияларни ўтказиш имкониятига рухсат берилади. Хусусан, ходимлар,
айниқса, ёш ходимлар, баъзан ўз ҳамкасблари орасида коррупция ҳақида
маълумот олиш учун фойдаланилади. Улар ўз хизмат вазифаларини
бажариш чоғида коррупция билан боғлиқ фактлар тўғрисида бевосита ёки
яширин равишда раҳбариятга хабар берадилар. Бундай воқеа ҳақида барча
бўлим ходимлари хабардор қилинади. Шу билан бирга, маълумот берувчи
шахсларнинг исм-шарифлари сир сақланади. Шу сабабли, кўп сонли
маълумот берувчилар ҳақида тасаввур пайдо бўлади .
Юқоридаглардан хулоса қилиб айтиш жойизки ички ишлар органлари
ходимларининг
қонунга
хилоф
хатти-ҳаракатлари
юзасидан
фуқаролардан “Ишонч телефонлари” орқали келиб тушаётган ариза ва
мурожаатларни кўриб чиқиш бўйича ишларнинг бажарилиши устидан
назорат олиб боришга алоҳида эътибор қаратиш зарур. Хатти-ҳаракатлари
устидан шикоятлар келиб тушган шахсларга нисбатан ички текширишлар
ўтказилиши шарт.
Ички ишлар органларида кадрларни танлаш ва жой-жойига қўйиш тизими
ҳақида гапирганда, хорижий мамлакатларнинг ижобий тажрибасини
алоҳида таъкидлаш лозим. Канада полиция кучларида хизматга
номзодларни саралаш шахс ривожланишининг дастлабки босқичларидан
бошланади. Унинг доирасида 12 ёшдан бошлаб (шахснинг шаклланиш
даври), унинг собиқ ва ҳозирги яшаш ва иш жойидаги алоқалари
тўғрисида маълумотлар йиғилади. Хизматга қабул қилишда махсус
психофизиологик тадқиқотлардан ўтиш мажбурийдир.
Испания полиция бўлинмаларида полицияга қабул қилиш бўйича якуний
қарор ихтисослаштирилган ўқув марказларида 9 ойлик ўқув курсини
тамомлагандан сўнг, шунингдек, иккита мураббий (ўқув маркази ва
номзодни қабул қилувчи бўлимдан) баҳолайдиган ҳудудий бўлинмада
амалиёт ўташдан сўнг қабул қилинади .
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
64
Коррупциянинг олдини олишда Ички ишлар вазирлиги тизимидаги
таълим муассасалари ходимларининг малакасини оширишга муҳим ўрин
берилиши керак.
Таълим муассасаларидаги таълим тизими тезкор ва расмий вазифаларни
муваффақиятли амалга оширишга, касбий ва ахлоқий деформацияга
қарши барқарор иммунитетни шакллантиришни таъминлашга қаратилган
юксак маънавий-ахлоқий фазилатлардан шахснинг кўринмас асосини
қуришга чақирилиши керак. Айни пайтда, сўнгги ўн ярим йил ичида бир
қатор таълим муассасаларида ўқув жараёни деярли бутунлай сиқиб
чиқарилди. Таълим ва таълимнинг диалектик бирлигининг бузилиши,
фундаментал билимларни олган битирувчиларда кўпинча ички ишлар
органларида узоқ ва самарали хизмат қилиш, полиция касбининг
қийинчиликларини енгиш учун шаклланган мотивацион тайёргарликка
эга эмаслигига олиб келди.
АҚШ полиция академияларида курсантлар ўқитувчилари билан махсус
курсларда коррупциянинг олдини олиш муаммосини ўрганадилар, мансаб
мавқеини суиистеъмол қилиш мумкин бўлган турли вазиятларни тақлид
қиладилар ва “жавоб” стереотипларини қўллайдилар. Шу билан бирга,
бўлажак ички ишлар органлари ходими ходимларининг эътибори
“коррупция тузоғи”га тушиб қолиш нуқтаи назаридан ўз хатти-
ҳаракатларини
доимий
равишда
таҳлил
қилиш
зарурлигига
қаратилмоқда.
Финляндияда полиция академияси курсантлари якуний диссертацияни
тайёрлаётганда ахлоқий масалалар кўтарилади. Бундан ташқари, ўқув
жараёнида бўлажак ходим “Ҳалол полиция хизмати қоидалари”ни
ўрганади ва уларга риоя қилиш бўйича ёзма мажбурият беради.
Ҳеч кимга сир эмаски, кўплаб ходимлар ўнлаб йиллар олдин таълим
муассасаларини тамомлаган бўлиб, кейинчалик ўз билимларини ошириш
билан шуғулланмайдилар. Улар эскирган билимлардан фойдаланган ҳолда
ишлайди, қонунчиликдаги ўзгаришларга риоя қилмайди ва шу билан
бирга расмий равишда юқори малакали мутахассислар бўлиб қолишда
давом этади. Улар ёш ходимларга қандай тажриба ва билим беришлари
мумкин? Ушбу масалада тартибни тиклаш учун текширишлар ва назорат
текширувлари пайтида ходимларнинг камида ярмида меъёрий-ҳуқуқий
базани билиш текширилиши керак. Шуни ҳам айтиш керакки,
ходимларнинг жанговар тайёргарлигини ошириш зарурати, бу уларнинг
касбий ишончини мустаҳкамлаши, касбий фаоллигини ва натижада иш
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
65
натижаларини оширишга сабаб бўлади. Касбий тайёргарлик мансаб
поғонасида кўтарилишга ҳисса қўшиши, моддий ва маънавий
рағбатлантириши керак.
Хизмат тизими махсус маълумотга эга бўлган, ушбу лавозим учун малака
имтиҳонларини топширган, ҳиссий ва иродавий барқарорлик, махсус
жисмоний ва ёнғинга тайёргарлик бўйича тест синовларидан ўтган,
олдинги иш стажига эга бўлган ходимга юқори лавозимга кўтарилишни
кафолатлаши керак. Ҳали ҳам кенг тарқалган ва мутахассисларнинг юқори
лавозимларга
муносиб
кўтарилишига
тўсқинлик
қилаётган
протекционизм, қариндош-уруғчилик ва таниш-билишчиликка барҳам
бериш керак .
Финляндия олий таълим тизими бўйича И.В.Сошникова, В.А.Руколеевлар
томонидан олиб борган тадқиқотларга кўра, маҳаллий даражада яқинда
баъзи олий ўқув юртларида “Қора қути”(“Black Box”) тизими пайдо
бўлганлиги ҳақида фикр юритилади. Бунда талабалар ўқув жараёнида
коррупцияга дуч келганда аноним хабарларни қолдириш имконияти
мавжуд . Бундай механизм ҳақиқатан ҳам талабаларга, пора олган
ўқитувчиларни фош қилишга ёрдам беришини таъкидлаб ўтади.
Хитойда
полиция
ишига
танлов
жараёни
номзоднинг
ишга
жойлашишидан олдинги босқичда тўхтамайди. Жумладан, 1997 йилдан
бери Хитой жамоат хавфсизлиги вазирлиги полиция ходимларини қайта
аттестациядан ўтказмоқда. Икки йил давомида (1998-1999 йил- Муаллиф)
1 миллионга яқин хитойлик полициячи тест синовларидан ўтди, улар
касбий яроқлилик, жисмоний ва ахлоқий фазилатларни тасдиқловчи бир
қатор махсус имтиҳонларни ўз ичига олади. Жамоат хавфсизлиги
вазирлиги вакилларининг сўзларига кўра, мослаштириш жараёни ҳуқуқни
муҳофаза қилиш органлари учун кадрлар танлашнинг сифат даражасини
сезиларли даражада оширди ва офицерлик унвонига лойиқ бўлмаган
шахсларни ишдан бўшатишга ёрдам берди .
Биз сўров ўтказган ходимларнинг 47 фоизи ўз бўлимида таълим-тарбия
ишлари керакли даражада олиб борилаётганини, 29 фоизи бундай ишлар
етарли даражада эмас, 24 фоизи умуман олиб борилмаётганини
таъкидлаган.
Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Коррупцияга қарши конвенцияси
ва Европа Кенгашининг Коррупцияга қарши жиноят-ҳуқуқий конвенцияси
коррупцияга қарши кураш стратегиясини аниқ белгилаб беради ва
коррупцияга қарши курашнинг 10 та асосий йўналишини ўз ичига олади.
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
66
Уларнинг камида бештаси ходимларни бошқариш ва уларнинг
фаолиятини маънавий-ахлоқий тартибга солиш соҳасига, яъни касбий-
ахлоқий тарбия муаммосига тегишли эканлигига эътибор қаратмоқчимиз.
Европа формуласида улар қуйидагича кўринишга эга:
биринчиси, асосий ғояга содиқлик.
Шубҳасиз: бу ерда гап ҳуқуқ-тартибот идораларида умумэътироф этилган
қадриятлар ва мақсадлар тизими сифатида давлат-ватанпарварлик ғояси
ва касбий мафкура ҳақида кетиши керак;
иккинчиси, тартибга солувчи (хулқ-атвор) стандартларнинг мавжудлиги,
яъни норматив ҳужжатларда мустаҳкамланган тушунарли фаолият ва
расмий хулқ-атвор қоидалари;
учинчиси, ходимларнинг ахлоқий ва ташкилий маданиятининг
мавжудлиги;
тўртинчиси, шараф кодекси ёки бошқа асосий ахлоқий йўриқномага эга
бўлиш;
бешинчиси, ходимларни самарали бошқаришни таъминлаш, шу жумладан,
ахлоқий хулқ-атвор қоидаларига риоя қилиш учун номоддий
рағбатлантириш тизимларини яратиш.
Ёш ходимларни мустақил хизматга тайёрлашнинг мураббийлик каби
муҳим шаклига янги туртки бериш керак. Полиция бўлимига ишга
киргандан сўнг, ёш ходим етишмаётган билим ва кўникмаларини унвон ва
иш стажига эга бўлган ҳамкасбларидан олади. Менторлик ҳар доим
ўқитиш, тарбиялаш ва назорат қилишнинг субъектив схемаси
ҳисобланади. Совет даврида катта оғаларнинг қўллаб-қувватлаши ва
тажрибаси зарур билим, кўникмаларни таъминлади ва касбий ўсишга
бўлган иштиёқни оширди. Аммо бугунги кунда кўплаб ички ишлар
бўлимларида мураббийлик унинг акси бўлиб қолди. Кўпинча у фақат
ибтидоий меҳнат шаклларининг такрорланишини таъминлайди, баъзан
эса ҳар доим ҳам қонуний бўлмаган жиноятларни очиш ва тергов қилиш
усулларини мустаҳкамлашга хизмат қилади.
Бу жиноят-процессуал қонунчилигининг талабларини самарали
ишлашга халақит берадиган аҳамиятсиз расмиятчилик сифатида
қарайдиган ходим мураббий сифатида тайинланган ҳолларда содир
бўлади. Ким учун техник ва суд-тиббиёт соҳасидаги илғор ютуқлардан
фойдаланган ҳолда, уни моҳирона ва пухта ўйланган сўроқлар орқали фош
қилишдан кўра, уни мушт ёрдамида ҳал қилиш осонроқ. Кўпинча
амалиётда бундай ҳолатлар мавжуд бўлиб, ҳисобот бериш учун
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
67
ҳокимиятда олти ой кўпроқ ишлаган ва ўзлари ҳали ҳам ўқитилиши керак
бўлган ходимлар мураббий сифатида тайинланади.
Шу муносабат билан, ёш ходим томонидан қонун ёки одоб-ахлоқ
меъёрлари ва қоидалари бузилган тақдирда, ўзлари учун ушбу қўшимча
юкка
виждонан
ёндашган
мураббийларни
қўшимча
моддий
рағбатлантириш ва уларнинг устоз билан биргаликда жавобгарлиги
ҳақида ўйлаш зарур.
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Шахсий хавфсизлик бош бошқармаси
тавсияси биан 2020 йилда Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси ўқув
жараёни сифати ва самарадорлигини янада ошириш мақсадида ўқув
жараёнини мониторинг қилиш маркази барпо этилиб ишга туширилди.
2020 йилнинг 25 февралида Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси
бошлиғининг 5-сон буйруғи билан ”Ўқув жараёнини мониторинг қилиш
маркази тўғрисида”ги Низом тасдиқланди.
Марказ маъруза заллари ва ўқув аудиторияларидаги машғулотларни
онлайн назорат қилиш имконини берувчи видеокузатув воситалари билан
жиҳозланган
инновацион
ўқув-бошқарув
марказидан
самарали
фойдаланишни таъминлайди.
Марказнинг мақсади таълим жараёнини кузатиш, таълим сифатига салбий
таъсир этувчи омилларни аниқлаш, юзага келиш сабаб ва шароитларини
ўрганиш, мавжуд камчиликларни бартараф этишга ҳамда таълим жараёни
самарадорлигини оширишга қаратилган таклиф-тавсиялар ишлаб чиқиш
ҳисобланади.
Марказ, шунингдек, таълим жараёнида холислик, шаффофлик, адолатни
таъминлаш имкониятларига эга:
барча турдаги ўқув машғулотлари ҳамда имтиҳонларни назорат
қилиш;
курсантларнинг мустақил тайёргарлик соатларидаги фаолиятини назорат
қилиш;
профессор-ўқитувчиларнинг машғулотларига онлайн (видеоёзув
асосида) педагогик назоратларни амалга ошириш;
профессор-ўқитувчилар ўзлари томонидан ўтказилган ва марказда
ёзиб олинган машғулотларни кўриб чиқишлари ва ўз маҳоратларини
ошириш устида ишлашлари;
курсантлар томонидан мустақил тайёргарлик вақтида ёзиб олинган
дарсларни қайта кўриш ва ўз билимларини мустаҳкамлаш;
Кутиладиган натижа:
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
68
профессор-ўқитувчиларнинг малака ва педагогик маҳоратларини янада
ошириш;
профессор-ўқитувчиларнинг машғулотларга жиддий ва масъулият
билан тайёргарлик кўришларига эришиш;
таълим-тарбиявий жараёнларнинг сифатини янада кўтариш;
курсантларнинг ўқув машғулотлари ва имтиҳонларга масъулият билан
ёндашишлари, мустақил тайёргарлик соатларида ўз устларида тинимсиз
ишлашлари ва ўз билимларини янада мустаҳкамлашларига эришиш.
1. Айрим хорижий давлатларнинг полиция тизимида коррупцияга
қарши курашишга оид илғор тажрибаларидан хулоса қилиб айтиш
жойизки, ички ишлар органлари ходимларининг қонунга хилоф хатти-
ҳаракатлари юзасидан фуқаролардан “Ишонч телефонлари” орқали келиб
тушаётган ариза ва мурожаатларни кўриб чиқиш бўйича ишларнинг
бажарилиши устидан назорат олиб боришга алоҳида эътибор қаратиш
зарур. Хатти-ҳаракатлари устидан шикоятлар келиб тушган шахсларга
нисбатан ички текширишлар ўтказилиши шарт.
2. Шуни таъкидлаш жоизки, ўз хизмат жойини қадрлайдиган, соҳа
обрўси учун қайғурадиган ҳамда жамоат тартибини, фуқаролар ҳуқуқлари,
эркинликлари ва қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилишни
таъминлашда ўта масъулиятли ходимлардан моддий ва маънавий
рағбатлантиришни аямаслик тартибига ўтиш керак. Чунки, ИИО хизмат
ўташда ходим учун мансаб пиллапояларида (карьерний рост) ўсишга
интилиш хислатларини қарор топтиришни кафолатлаш керак. Бундай
шароитда ходимда ҳалол хизмат, халқ орасида эътибор қозониш орқали
мансабга ва махсус унвон олишга интилиши кучли бўлади.
3. Ички ишлар органларида коррупцияга қарши курашиш
фаолиятини
такомиллаштириш
соҳасида:
биринчидан,
қонун
ҳужжатларини янада такомиллаштириш; иккинчидан, аҳоли жумладан
ходимларнинг ҳуқуқий онги ва ҳуқуқий маданиятини юксалтириш,
тизимда коррупцияга нисбатан муросасиз муносабатни шакллантириш;
учинчидан, ички ишлар органларининг соҳавий хизматларида
коррупциянинг олдини олиш; тўртинчидан, ходимлар орасида
коррупциявий ҳуқуқбузарликларни ўз вақтида аниқлаш ва уларга чек
қўйиш; бешинчидан, коррупциявий ҳуқуқбузарликларнинг сабабларини
ва уларга имкон берган шарт-шароитларни аниқлаш ва бартараф этиш;
олтинчидан, ички ишлар органларида коррупцияга қарши курашиш
соҳасида ташкилий чоралар, тадқиқотлар ўтказиш, коррупцияга қарши
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
69
курашиш механизмларини такомиллаштириш; еттинчидан, Ички ишлар
вазирлиги тизимида давлат харидлари соҳасида коррупциявий хавф-
хатарларни камайтириш; саккизинчидан, манфаатлар тўқнашувининг
олдини олиш ва коррупцияга қарши курашиш тузилмалари фаолиятини
такомиллаштириш; тўққизинчидан, ички ишлар органларида коррупцияга
қарши курашиш бўйича халқаро стандартларни жорий қилиш ва халқаро
ҳамкорликни
кучайтириш;
ўнинчидан,
ички
ишлар
органлари
фаолиятининг очиқлигини таъминлаш ўта аҳамиятли эканлигини
кўрсатади.
4. Коррупцияга оид ҳуқуқбузарликлар учун ишлар органлари
ходимларининг бир хил ва аниқ жавобгарликка тортилишини таъминлаш
мақсадида Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 611, 1931 ва
1932-моддаларида назарда тутилган ҳуқуқбузарликлар учун ҳам уларнинг
умумий асосларга кўра жавобгарликка тортилишини таъминлаш лозим.
Бунда Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги
кодексининг 16-моддасининг биринчи қисмига “коррупцияга оид
ҳуқуқбузарликларни содир этганлиги учун” деган қоиданинг киритилиши
мақсадга мувофиқ бўлади.
5. Ходимларнинг ҳуқуқий онги ва ҳуқуқий маданиятини юксалтириш
мақсадида “Инсон ҳуқуқларини таъминлаш маданияти” деб номланган
махсус ўқув курсини ташкил қилиб, ушбу ўқув курси доирасида ички
ишлар органларининг барча соҳавий хизматларининг ходимлари билан уч
кунлик ўқув машғулотлари ҳар уч ойда жойларда ишдан ажралмаган
ҳолда ушбу курсни ўқитиш мақсадга мувофиқ бўлади.
6. Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси кундузги ва сиртқи
таълим курсант ва тингловчилари учун “Коррупцияга қарши курашиш
асослари” фани, магистратура тингловчилари учун “Коррупцияга қарши
курашиш ва комплаенс назорати” ҳамда ИИВ Малака ошириш институти
тингловчилари учун “Коррупция – маънавиятга таҳдид” фанларидан ўқув
машғулотлари олиб борилиши мақсадга мувофиқ бўлади.
7. Ходимлар ўз бошлиғи ёки ваколатли органларга ўзларини бошқа
шахслар ҳуқуқбузарлик содир этишга ундаб мурожаат қилган ҳар бир
ҳолат, шунингдек, бошқа ходимлар томонидан содир этилган ҳар қандай
ўзига маълум бўлган ҳуқуқбузарликлар ҳақида хабар бериши зарур.
8. Ички ишлар органларида коррупцияга қарши курашишда чора-
тадбирларни манзилли ва самарали ташкил этиш мақсадида,
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
70
коррупциявий ҳуқуқбузарликлар содир этилган соҳавий хизматларни уч
гуруҳга:
биринчи гуруҳ ходимлар жиноят содир этиши хавфи юқори соҳавий
хизматлар (қизил рангда тоифаланган);
иккинчи гуруҳ ходимлар жиноят содир этиши хавфи мавжуд соҳавий
хизматлар (сариқ рангда тоифаланган);
учунчи гуруҳ жиноят содир этилмаётган соҳавий хизматлар (яшил рангда
тоифаланган) таснифлаш ва коррупцияга қарши курашишга қаратилган
чора-тадбирларни шу тартибда ишлаб чиқиш ва қўллаш мақсадга
мувофиқ бўлади.
Хориж тажрибасига асосланиб, ходимлар орасида коррупциявий
ҳуқуқбузарликларни ва уларнинг омил(сабаб)ларини ўз вақтида аниқлаш
ҳамда бартараф этишда ички ишлар органларида масъул бўлган шахслар
қуйидагиларга эътибор берилиши таклиф этилади:
биринчидан, ички ишлар органлари томонидан содир этилаётган
коррупциявий жиноятларни ва сабабларини аниқлаш;
иккинчидан, ходимлар томонидан содир этилаётган коррупциявий
жиноятларнинг омил(сабаб)ларини аниқлашда эътибор қаратиши керак
бўлган чора-тадбирлар;
учинчидан, ички ишлар органларида содир этилаётган коррупциявий
жиноятларнинг омил(сабаб)ларини бартараф этиш чора-тадбирларини
қўллаш.
Коррупциявий ҳуқуқбузарликларнинг сабабларини ва уларга имкон
берган шарт-шароитларни аниқлаб уларни оммавий ахборот воситалари
(ОАВ) ёрдамида, шахсий таркиб ўртасида муҳокама қилиш, унга қарши
курашнинг самарали усулларидан бири ҳисобланади.
Шу боис, биринчидан, “Ахлоқий-психологик тадбирлар – ходимларда
юксак одоб-ахлоқ ва руҳий барқарорликни, шунингдек хизмат ва кундалик
ҳаётда ҳуқуқбузарликларнинг ҳар қандай кўринишларига, шу жумладан
коррупцияга нисбатан муросасизлик кайфиятини шакллантириш,
фуқаролар билан мулоқот жараёнида касбий муомала маданиятига риоя
қилган ҳолда ҳар қандай вазиятда ўзини ички ишлар органлари ходими
деган юксак номга муносиб равишда намоён этиш, жамоада ишчанлик ва
ижобий муносабат муҳитини яратиш, ўзаро ҳамкорликни мустаҳкамлашга
қаратилган тадбирлар”дир.
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
71
Иккинчидан, “Коррупция индикаторлари – давлат ва маҳаллий
ҳокимият
органлари
мансабдор
шахсларнинг
коррупциявий
зарарланганлигининг ташқи белгиси”.
Ички ишлар органларининг раҳбар ходимларига шахсий таркиб
билан якка тартибдаги тарбиявий ишларни олиб боришда қуйидаги
мажбуриятларни юклаш зарур:
1) манфаатлар тўқнашувининг олдини олиш ва ҳал қилиш;
2) ходимлар учун қулай ва муносиб хизмат шароитларини яратиш;
3) коррупция ва ўз ваколатларини суиистеъмол қилиш ҳолатларининг
олдини олиш чораларини кўриш;
4) шахсий таркиб ходимларини ҳурмат қилиш, уларнинг шаъни ва
қадр-қимматини камситувчи ҳаракатларни амалга оширмаслик чораларни
ўз вақтида кўриш.
Ички ишлар органи раҳбари ўзига бўйсунувчи ходимларга нисбатан
юқори профессионализм, ҳалоллик ва адолатда ўрнак бўлиши, давлат
органида, унинг таркибий ёки ҳудудий бўлинмасида маънавий-
психологик муҳит шаклланишига кўмаклашиши лозим.
Раҳбар ўзига бўйсунувчи ходимлардан уларнинг хизмат вазифалари
доирасига кирмайдиган топшириқларни бажаришни талаб қилмаслиги,
шунингдек,
қонунга
хилоф
хатти-ҳаракатларни
содир
этишга
ундамаслиги, кадрларни қариндошлик, маҳаллийчилик ёки шахсий
садоқат белгилари бўйича танлаш ва жой-жойига қўйиш ҳолатларига йўл
қўймаслиги керак.
Раҳбар гуруҳбозлик, маҳаллийчилик, фаворитизм кўринишларини,
шунингдек, ўз хизмат вазифаларини бажариш жараёнида бошқа салбий
омилларни қатъий равишда олдини олиши шарт.
