DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
14
YO'L QOPLAMALARI UCHUN ISHLATILADIGAN BETONLARNING
TARKIBI VA MARKALARI.
Botirova Nodira Sherali qizi
Jizzax politexnika instituti assistenti
Xusanova Sabina Farxodovna qizi
Jizzax politexnika instituti talabasi
Yadgarova Dinora Shavkat qizi
Jizzax politexnika instituti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13897479
Annotatsiya:
Ushbu maqola yo'l qoplamalari uchun ishlatiladigan
betonlarning tarkibi, markalari va ularga qo'yiladigan talablar haqida batafsil
ma'lumot beradi. Betonning fizik xususiyatlari, xizmat muddati va innovatsion
texnologiyalar to'g'risidagi jadval va grafiklar orqali keltiriladi. Betonda
qo'shimchalar va ularning ta'siri ham muhokama qilinadi.
Kalit
So'zlar:
Beton,
yo'l
qoplamalari,
fizik
xususiyatlar,
superplastifikatorlar, xizmat muddati, innovatsion texnologiyalar.
Аннотация:
Данная статья предоставляет подробную информацию о
составе, марках и требованиях к бетонам, используемым для дорожных
покрытий. Физические свойства бетона, срок службы и инновационные
технологии представлены в виде таблиц и графиков. Также обсуждаются
добавки в бетоне и их влияние.
Ключевые слова:
бетон, дорожные покрытия, физические свойства,
суперпластификаторы, срок службы, инновационные технологии.
Abstract:
This article provides detailed information on the composition,
grades, and requirements for concrete used in road pavements. The physical
properties of concrete, service life, and innovative technologies are presented
through tables and graphs. The article also discusses additives in concrete and
their effects.
Keywords:
concrete,
road
pavements,
physical
properties,
superplasticizers, service life, innovative technologies.
Yo‘l qoplamalari uchun ishlatiladigan materiallarning asosiy elementi bu
betondir. Yo‘l infratuzilmasining barqarorligi va uzoq muddatli xizmat muddati
asosan betonning sifatiga bog‘liq. Zamonaviy texnologiyalarning rivojlanishi
bilan yo‘l qoplamalari uchun betonga bo‘lgan talablar ham ortmoqda, chunki bu
material aşınmaya chidamlilik, mustahkamlik va iqlim o‘zgarishlariga qarshi
chidamlilik kabi ko‘rsatkichlar bo‘yicha yuqori talablarni qondirishi kerak.
Beton tarkibi yo‘l qoplamalari uchun maxsus tanlanadi, chunki yo‘llarda
doimiy yuklanish va og‘ir transport vositalari harakati mavjud. Beton yo‘l
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
15
qoplamalari boshqa qoplama materiallari, masalan, asfaltga qaraganda uzoqroq
xizmat qiladi va kamroq texnik xizmat talab qiladi. Bu yo‘l infratuzilmasida
betonni afzal ko‘rishning asosiy sabablaridan biri hisoblanadi. Beton qattiqlik,
aşınmaya chidamlilik va kam texnik xizmat bilan barqarorlikni ta’minlaydi.
Ushbu maqola yo‘l qoplamalari uchun ishlatiladigan betonlarning tarkibi,
beton markalari va ularga qo‘yiladigan talablarni yoritadi. Ayniqsa, betonning
tarkibiy elementlari, ularning yo‘l sifatiga ta’siri va beton markalari
xususiyatlarini chuqur tahlil qilamiz. Bundan tashqari, betonga qo‘yiladigan
zamonaviy talablar va innovatsion texnologiyalar haqida ham ma’lumot beriladi.
Betonning asosiy tarkibi tsement, qum, tosh va suvdan iborat. Yo‘l
qoplamalari uchun ishlatiladigan betonning sifati ushbu tarkibiy qismlarning
miqdori va sifatiga bog‘liq. Har bir komponentning nisbati betonning
mustahkamligi, zichligi va aşınmaya chidamliligi kabi asosiy xususiyatlarga
bevosita ta’sir qiladi. Yo‘l betonida qo‘shimcha ravishda qo‘shimchalar, xususan,
superplastifikatorlar, havo ko‘chiruvchi qo‘shimchalar va kimyoviy armirovka
ishlatiladi.
Tsement betonning asosiy elementidir va u gidratatsiya jarayonida suv
bilan birikib qattiq massani hosil qiladi. Tsementning sifati va miqdori
betonning mustahkamligini ta’minlashda katta ahamiyatga ega. Qum va tosh esa
inert materiallar bo‘lib, ular betonning mustahkamligi va zichligini oshirish
uchun qo‘shiladi. Suv esa tsementning reaksiyaga kirishishi va betonning qotish
jarayonini ta’minlaydi. (1-rasm)
Superplastifikatorlar yo‘l qoplamalarida betonning ishlovchanligini oshirish
uchun keng qo‘llaniladi. Ular beton tarkibidagi suv miqdorini kamaytiradi, lekin
suyuqlik darajasini oshiradi. Bu yo‘l qoplamalarini tayyorlashda muhimdir,
chunki betonning to‘g‘ri taqsimlanishi va siqilishi yo‘llarning sifatini belgilaydi.
Havo ko‘chiruvchi qo‘shimchalar esa betonning qishki sovuq sharoitlarda
muzlash va erishga chidamliligini oshirishda yordam beradi.
(1-rasm).
Betonning kuchlanish markalari.
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
16
Beton markalari va ularning asosiy xususiyatlari (2-rasm)
Beton
markasi
Kuchlanish
(MPa)
Asosiy
qo‘shimchalar
Xizmat
muddati (yil)
M300
30
Superplastifikato
r
25
M350
35
Superplastifikato
r
30
M400
40
Superplastifikato
r
35
M450
45
Superplastifikato
r
40
Betonning asosiy tarkibi tsement, qum, tosh va suvdan iborat. Yo‘l
qoplamalari uchun ishlatiladigan betonning sifati ushbu tarkibiy qismlarning
miqdori va sifatiga bog‘liq. Har bir komponentning nisbati betonning
mustahkamligi, zichligi va aşınmaya chidamliligi kabi asosiy xususiyatlarga
bevosita ta’sir qiladi. Yo‘l betonida qo‘shimcha ravishda qo‘shimchalar, xususan,
superplastifikatorlar, havo ko‘chiruvchi qo‘shimchalar va kimyoviy armirovka
ishlatiladi.
Tsement betonning asosiy elementidir va u gidratatsiya jarayonida suv
bilan birikib qattiq massani hosil qiladi. Tsementning sifati va miqdori
betonning mustahkamligini ta’minlashda katta ahamiyatga ega. Qum va tosh esa
inert materiallar bo‘lib, ular betonning mustahkamligi va zichligini oshirish
uchun qo‘shiladi. Suv esa tsementning reaksiyaga kirishishi va betonning qotish
jarayonini ta’minlaydi.
Superplastifikatorlar yo‘l qoplamalarida betonning ishlovchanligini oshirish
uchun keng qo‘llaniladi. Ular beton tarkibidagi suv miqdorini kamaytiradi, lekin
suyuqlik darajasini oshiradi. Bu yo‘l qoplamalarini tayyorlashda muhimdir,
chunki betonning to‘g‘ri taqsimlanishi va siqilishi yo‘llarning sifatini belgilaydi.
Havo ko‘chiruvchi qo‘shimchalar esa betonning qishki sovuq sharoitlarda
muzlash va erishga chidamliligini oshirishda yordam beradi.
Beton markalari uning mustahkamlik ko‘rsatkichiga qarab tasniflanadi. Yo‘l
qoplamalari uchun M300, M350, M400 va undan yuqori markadagi betonlar
keng qo‘llaniladi. Har bir markaning o‘ziga xos fizikaviy va mexanik xususiyatlari
bor, ular yo‘lning yuk ko‘tarish qobiliyati va iqlim sharoitlariga qarab tanlanadi.
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
17
M300 markali beton asosan yengil transport vositalari uchun mo‘ljallangan
yo‘llarda ishlatiladi. Bu betonning zichligi va mustahkamligi o‘rta darajada bo‘lib,
u kamroq yuklanadigan yo‘l qoplamalari uchun mos keladi. M350 va M400
markalari esa og‘ir yuk mashinalari harakati bo‘lgan yo‘llarda va magistral
yo‘llarda qo‘llaniladi. Bu markadagi betonlar aşınmaya va qattiq tashqi
ta’sirlarga nisbatan yuqori chidamlilikka ega.
Har bir markaning iqlim sharoitlariga moslashuvi ham muhimdir. Qattiq
sovuq iqlimda yo‘l qoplamalari sovuqdan shikastlanmasligi uchun yuqori
markadagi va sovuqqa chidamli qo‘shimchalarga ega betonlardan foydalaniladi.
Yo‘l qoplamalarining betoni nafaqat mexanik mustahkamlikka, balki termal
barqarorlikka ham ega bo‘lishi kerak.
Yo‘l qoplamalari uchun betonning muhim xususiyatlari orasida
mustahkamlik, aşınmaya chidamlilik va iqlimga moslashuvchanlik eng asosiysi
hisoblanadi. Betonning mustahkamligi asosan bosim va tortishish kuchlariga
chidamliligini ko‘rsatadi. Yo‘llarda doimiy og‘ir yuklar harakati mavjudligi
sababli, betonning bosimga chidamliligi yuqori bo‘lishi zarur.
Bundan tashqari, yo‘l betoni ob-havo sharoitlariga, ayniqsa, sovuq va issiq
iqlimdagi harorat o‘zgarishlariga chidamli bo‘lishi kerak. Termal o‘zgarishlar
betonning kengayishi va qisqarishi bilan bog‘liq bo‘lib, bu jarayonlar betonda
yoriqlar paydo bo‘lishiga olib kelishi mumkin. Shuning uchun yo‘l qoplamalari
uchun ishlatiladigan beton maxsus qo‘shimchalar bilan mustahkamlanadi, bu
esa uni termal ta’sirlarga nisbatan bardoshli qiladi.
Zichlik betonning suyuqlikni o‘tkazmasligini ta’minlaydi, bu esa yo‘l
qoplamalarining uzoq muddatda aşınmasdan saqlanishiga yordam beradi.
Suvning beton ichiga kirishi betondagi aralashmalarni zaiflashtirishi va aşınish
jarayonini tezlashtirishi mumkin. Shuning uchun betonning gözenekli
bo‘lmasligi uchun maxsus aralashmalar qo‘llaniladi.
Yo‘l qoplamalari uchun betonga davlat standartlari va xalqaro talablarga
muvofiq qator sifat talablar qo‘yiladi. Asosiy talablar orasida betonning
mustahkamligi, gidroizolyatsiya xususiyatlari, aşınmaya chidamlilik va xizmat
muddati muhim o‘rinni egallaydi. Yo‘l betoni uzoq muddat davomida xizmat
qilishi uchun uning yuqori sifatli va to‘g‘ri tarkibga ega bo‘lishi zarur.
Davlat standartlari bo‘yicha betonning tarkibi va qo‘llanilishi qattiq nazorat
ostida bo‘lishi kerak. Masalan, yo‘l qoplamalarida aşınmaya chidamli va suv
o‘tkazmasligi ta’minlanishi shart. Betonning qotish jarayonida suvning betondan
chiqib ketmasligi, uning mustahkamligini pasaytirmasligi uchun gidroizolyatsiya
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
18
choralari ko‘riladi. Shuningdek, betonning xizmat muddati davomida kam texnik
xizmat talab qilishi va ekologik jihatdan xavfsiz bo‘lishi talab etiladi.
Yo‘l qoplamalari uchun ishlatiladigan betonda qo‘llaniladigan qo‘shimchalar
ham davlat standartlariga muvofiq bo‘lishi kerak. Bu qo‘shimchalar betonning
aşınmaya chidamliligi va mustahkamligini oshirish uchun qo‘llaniladi, xususan,
superplastifikatorlar va havo ko‘chiruvchi qo‘shimchalar.
Zamonaviy yo‘l qurilishida beton aralashmalarini ishlab chiqarish
texnologiyalari juda tez rivojlanmoqda. Innovatsion materiallar va yangi
texnologiyalar betonning xizmat muddatini oshirish, uni ekologik jihatdan toza
va barqaror qilish maqsadida keng joriy etilmoqda. Masalan, nano-
texnologiyalar yordamida betonning tarkibidagi zarralar hajmini boshqarish va
shu orqali uning mustahkamligini oshirish mumkin bo‘lmoqda.
Yo‘l qoplamalari uchun ishlatiladigan betonning ekologik tozaligi hozirgi
zamon qurilishida katta ahamiyatga ega. Betonga qo‘shiladigan yangi ekologik
qo‘shimchalar uning qayta ishlanishi va tabiatga zarar yetkazmasligini
ta’minlashda katta rol o‘ynaydi. Bundan tashqari, yangi armirovka
texnologiyalari betonda yuzaga keladigan mikro yoriqlarni kamaytirish va
aşınish jarayonlarini kechiktirishga yordam beradi.
Bugungi kunda 3D bosib chiqarish texnologiyalari yordamida yo‘l
qoplamalari uchun beton aralashmalari tayyorlanmoqda. Bu texnologiyalar
betonni aniqlik bilan joylashtirish, materialni tejash va sifatni oshirish imkonini
beradi.
Maqolada yo‘l qoplamalari uchun betonlarning tarkibi, markalari va ularga
qo‘yiladigan talablar haqida batafsil ma'lumot berildi. Betonning asosiy
komponentlari va qo‘shimchalari uning sifatini belgilovchi muhim omillardir.
Har bir beton markasi yo‘l sharoitlari va yuklanish turlariga mos ravishda
tanlanadi. Shuningdek, zamonaviy talablarga ko‘ra betonlar ekologik barqaror
va uzoq muddatli bo‘lishi lozim. Innovatsiyalar va yangi texnologiyalar
yordamida betonning sifatini oshirish va infratuzilmaga barqaror yechimlar
taqdim etish imkoniyatlari oshib bormoqda.
Betonning to‘g‘ri tarkibi va qo‘shimchalarning puxta tanlanishi yo‘l qoplamalari
uchun muhim omil bo‘lib, xizmat muddati va barqarorlikni ta’minlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
Botirova, N., Abdikomilova, M., Botirov, B., & Abdullayev, M. (2022).
DEVELOPMENT OF CONCRETE COMPOSITION WITH THE HELP OF CHEMICAL
ADDITIVES OF HIGH STRENGTH HEAVY CONCRETE. Академические
исследования в современной науке, 1(17), 99-106.
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
19
2.
Botirova, N., Abdikomilova, M., & Botirov, B. (2022). SANOAT BINOLARINI
LOYIHALASHNING UMUMIY ASOSLARI. Models and methods in modern science,
1(17), 75-81.
3.
Botirov, B. F. (2023). BАZАLT FIBRASI АSОSIDАGI FIBRОBETОN ОLISHDА
QО’LLАNILАDIGАN BОG’LОVCHI MОDDАLАR. Journal of Academic Research and
Trends in Educational Sciences, 265-267.
4.
Botirov, B. F., & Botirova, N. S. (2023). BАZАLT FIBRАSI АSОSIDА
ОLINGАN BETОNNING QОRISHMАSINI MEXАNIK XОSSАLАRINI АNIQLАSH.
Центральноазиатский журнал образования и инноваций, 2(9), 115-119.
5.
Bolotov, T. T., Botirov, B., Botirova, N., & Abdikomilova, M. (2023). BАZАLT
FIBRASI АSОSIDАGI FIBRОBETОN ОLISHDА FОYDАLАNILGАN XOM ASHYO
MАTERIАLАRINING XARAKTERISTIKASI VА ILMIY IZLАNISHLАR METОDIKАSI.
Interpretation and researches, 1(16).
6.
Нарбеков, Н. Н., Игамбердиев, Д. Х., & Ботиров, Б. Ф. (2019).
ПАРАДИГМА В ФОРМИРОВАНИЕ И РЕШЕНИЕ ПРОИЗВОДСТВЕННЫХ ЗАДАЧ.
ББК 3 П27, 61.
7.
Ботиров, Б. Ф., Ботирова, Н. Ш., Абдикомилова, М. Ж., & Ахмедов, Р. А.
(2024). ИЗГОТОВЛЕНИЕ ОПЫТНОЙ ПАРТИИ СБОРНЫХ ЭЛЕМЕНТОВ ИЗ
СТАЛЕФИБРОБЕТОНА ДЛЯ СТРОИТЕЛЬСТВА ЗДАНИЙ В НАТУРАЛЬНУЮ
ВЕЛИЧИНУ. Новости образования: исследование в XXI веке, 2(17), 14-21.
8.
Ботиров, Б. Ф., & Номозова, Н. Ш. (2019). Особенности
государственного
регулирования
национальной
экономики
в
современных условиях.
9.
Ботиров, Б. Ф., Муминжанова, У. А., & Номозова, Н. Ш. ОСОБЕННОСТИ
СТРОИТЕЛЬСТВА НА СКЛОНАХ И СЛОЖНЫХ РЕЛЬЕФАХ ГОРНОЙ
МЕСТНОСТИ УЗБЕКИСТАНА. УЧЕНЫЙ XXI ВЕКА, 17.
10.
Ботиров, Б., Ботирова, Н., & Абдикомилова, М. (2023). Определение
механических свойств бетонной смеси, полученной на основе базальтовых
волокон. Тенденции и перспективы развития городов, 1(1), 426-429.
11.
Матниязов, Б. И., Ботиров, Б. Ф., & Ботирова, Н. Ш. (2024).
ТОНКОСТЕННЫХ
ЖЕЛЕЗОБЕТОННЫХ
ПРОСТРАНСТВЕННЫХ
КОНСТРУКЦИЙ ЗДАНИЙ ПАВИЛЬОННОГО ТИПА. Журнал академических
исследований нового Узбекистана, 1(1), 137-141.
12.
Матниязов, Б. И., Ботиров, Б. Ф., & Ботирова, Н. Ш. (2024).
ТОНКОСТЕННЫЕ ГНУТОФОРМОВАННЫЕ КОНСТРУКЦИИ С ДИСПЕРСНЫМ
АРМИРОВАНИЕМ
ДЛЯ
БЫСТРОВОЗВОДИМЫХ
ЗДАНИЙ.
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
20
Центральноазиатский журнал междисциплинарных исследований и
исследований в области управления, 1(1), 178-181.
