DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
45
TERI KASALLIKLARINI DAVOLASHDA DORIVOR
O’SIMLIKLARNING O’RNI
Mahkamov Abrorbek
Hasanboyev Hojiakbar
Kokand University Andijon filiali Tibbiyot fakulteti 207-guruh talabalari
https://doi.org/10.5281/zenodo.14915360
Annotatsiya
Maqolada ko’p yillardan beri unitilgan, teri kasalliklarida foydalanish
mumkin bo’lgan o’simliklar va ularning qo’llanishi haqida so’z yuritiladi.
O’simliklar tarkibi, hamda qaysi teri kasalliklariga foydali ekanligi ham ta’kidlab
o’tilgan.
Abstract
The article discusses plants that have been forgotten for many years and
can be used for skin diseases, and their uses. The composition of the plants, as
well as which skin diseases they are useful for, are also highlighted.
Аннотатция
В статье рассказывается о растениях, которые на долгие годы были
забыты и могут быть использованы при кожных заболеваниях, и их
применении. Также отмечен состав растений и при каких кожных
заболеваниях они полезны.
Kalit so’zlar
: anioksidant, aloe, moychechak, rayhon, zamburug’,
yallig’lanish, allergiya
Keywords
: antioxidant, aloe, chamomile, basil, fungus, inflammation,
allergy
Ключевые слова
: антиоксидант, алоэ, ромашка, базилик, грибок,
воспаление, аллергия.
XXI asrda tibbiyot jadallik bilan rivojlanib bormoqda, ko’plab kasalliklarga
davolar hamda dorilar kashf etilyapti. Lekin, oddiy kasalliklar chetda qolib
ketayotgandek go’yo. Biz katta-katta, yirik kasalliklarga e’tibor berib, ularning
ibtidosi bo’lgan sodda kasalliklarga ahamiyat qaratmay qo’yganmiz. Bugun
qandli diabet, OITS, sil, onkologik kasalliklar hammani qo’rquvga solyapti.
Ammo, mayda lekin asorati jiddiy kasalliklar, virus yoxud bakteriyalar
insoniyatni qo’rqitmay qo’ygan. Shular qatorida teri kasalliklari ham turadi.
Dunyoning ko’plab davlatlari teri kasalliklari uchun antibiotiklardan keng
foydalanadi. Ba’zi virus, bakteriyalar uchun mo’ljallangan vaksinalar hamma
davlatlarda ham tarqatilimaydi. Biroq, bunday vaksina va antibiotiklar mavjud
bo’lmagan davrlarda ham insoniyat o’zining ming asrlik tajriba va bilimidan
kelib chiqib oddiy dorivor o’simliklar orqali shifo topganlar. Sharqning o’rta
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
46
asrlardagi oltin davrida yashab o’tgan Ar-Roziy, Farobiy, Ibn Sino, Ibn Nafis kabi
olimlari o’z asarlarida ham bu kabi dorivor giyohlarni yozib o’tganlar. Keling, bu
maqolamizda sizga shunday dorivor giyohlar haqida ma’lumot bersak.
Teri kasalliklarini davolashda dorivor o'simliklarning o'rni muhimdir,
chunki ko'plab o'simliklar tabiiy yallig'lanishga qarshi, antiseptik, antibakterial
va regeneratsiya xususiyatlariga ega. Ular terining turli muammolarini, masalan,
qichishish, yallig'lanish, allergiya, akne, ekzema va boshqa teri kasalliklarini
davolashda qo'llaniladi.
Moychechak (yoki moychechak o'simligi) teri kasalliklariga qarshi
foydalaniladigan tabiiy dori vositalaridan biridir. U asosan yurtimizda va boshqa
ko'plab mintaqalarda an'anaviy tibbiyotda qo'llaniladi. Moychechakning teri
kasalliklariga shifosi haqida quyidagi ma'lumotlarni keltirish mumkin:
1.
Yallig'lanishga
qarshi
xususiyatlar
:
Moychechak o'simligi
yallig'lanishga qarshi xususiyatlarga ega bo'lib, teridagi yallig'lanish
jarayonlarini kamaytirishga yordam beradi. Bu, masalan, akne yoki dermatit
kabi kasalliklarda foydali bo'lishi mumkin.
2. Antiseptik ta'sir
: Moychechakning antiseptik xususiyatlari bor, bu esa
teridagi infektsiyalarni oldini olishda va davolashda yordam beradi. Terida
yaralar yoki kesiklar bo'lsa, moychechakdan tayyorlangan infuziya yoki
ekstraktlar qo'llanilishi mumkin.
3. Terini yumshatish
: Moychechak terini yumshatish va namlantirish
xususiyatiga ega. Bu, ayniqsa, quruq va tirnash xususiyati bo'lgan teri uchun
foydali.
4. Qon aylanishini yaxshilash
: Moychechak terida qon aylanishini
yaxshilashga yordam berishi mumkin, bu esa terining umumiy sog'ligini
yaxshilaydi.
5. Teri kasalliklarini davolash
: Moychechak ekzema, psoriaz va boshqa
teri kasalliklarini davolashda qo'llanilishi mumkin. Biroq, har bir insonning
terisi turlicha bo'lishi sababli, uni qo'llashdan oldin dermatolog bilan
maslahatlashish tavsiya etiladi.
Moychechakni teriga qo'llashdan oldin allergik reaktsiyalarni oldini olish
uchun sinov o'tkazish muhimdir. Har qanday tabiiy dori vositasidan
foydalanishda ehtiyotkorlik va mutaxassis maslahatiga amal qilish zarur.
Moychechak (yoki moychechak o'simligi) o'zining kimyoviy tarkibi bilan
mashhur bo'lib, u ko'plab faol komponentlarni o'z ichiga oladi. Uning tarkibida
quyidagi asosiy kimyoviy moddalar mavjud:
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
47
Flavonoidlar
: Moychechakda flavonoidlar, masalan, kversetin va
kaempferol kabi moddalar mavjud. Ular yallig'lanishga qarshi, antioksidant va
antiseptik xususiyatlarga ega.
Saponinlar
: Bu moddalar terining yallig'lanishini kamaytirishga yordam
beradi va antibakterial ta'sir ko'rsatishi mumkin.
Taninlar
: Taninlar terini qattiqlashtiruvchi va antiseptik ta'sir
ko'rsatadigan birikmalardir.
Eter moylari
: Moychechakda efir moylari ham mavjud bo'lib, ular terini
yumshatish va namlantirishda yordam beradi.
Vitaminlar:
U vitamin C, vitamin E va boshqa vitaminlarni o'z ichiga olishi
mumkin, bu esa terining sog'lig'ini yaxshilashga yordam beradi.
Minerallar
: Moychechakda kaltsiy, magniy va boshqa minerallar ham
mavjud bo'lib, ular organizm uchun foydalidir.
Organik kislotalar
: Ular terining pH darajasini muvozanatlashda yordam
beradi
Ekzema:
Moychechak
yallig'lanishni
kamaytiruvchi
va
terini
tinchlantiruvchi xususiyatlarga ega, bu esa ekzema belgilari bilan kurashishda
yordam berishi mumkin.
Psoriaz: Moychechakning yallig'lanishga qarshi ta'siri psoriaz bilan bog'liq
teri toshmalarini kamaytirishga yordam beradi.
Akne: Antibakterial xususiyatlari tufayli moychechak akne va boshqa teri
yallig'lanishlari bilan kurashishda foydali bo'lishi mumkin.
Dermatit: Moychechak dermatitning yallig'lanishini kamaytirishga yordam
beradi, bu esa terining qizarishi va qichishishini pasaytiradi.
Teri qurishi: Moychechakning namlantiruvchi xususiyatlari terining qurishini
kamaytirishga yordam beradi.
Yaralar va kesiklar: Moychechakning antiseptik xususiyatlari yaralarni
tezroq tiklanishiga yordam berishi mumkin.
Ar-Roziy hamda Ibn Sino moychechak foydlarini juda ko’p ta’kidlab o’tadi.
Ibn Sino moychechakni o’z asarlarida teri uchun shifo deb ataydi.
Aloe o'simligi ( arabcha Sabur) teri kasalliklarida keng qo'llaniladi va bir qator
foydali xususiyatlarga ega. Quyidagi teri muammolarida yordam berishi
mumkin:
1.
Yallig'lanishni kamaytirish
: Aloe vera yallig'lanishga qarshi
xususiyatlarga ega, bu esa teridagi qizarish va shishishni kamaytirishga yordam
beradi.
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
48
2.
Namlantirish
: Aloe vera terini chuqur namlantiradi, bu esa quruq va
qichiydigan teri uchun juda foydalidir.
3.
Yaralarni tezlashtirish
: Aloe yaralarni tezroq tiklanishiga yordam
beradigan va terining o'zini tiklash jarayonini tezlashtiradigan xususiyatlarga
ega.
4.
Akne bilan kurashish
: Aloe antibakterial va yallig'lanishga qarshi ta'siri
tufayli akne va boshqa teri toshmalarini kamaytirishga yordam beradi.
5.
Qo'shimcha himoya
: Aloe terining yuqori qatlamini himoya qiladi va
tashqi omillarga, masalan, quyosh nuri va ifloslanishga qarshi himoya qiladi.
6.
Psoriaz va ekzema
: Aloe bu kasalliklar bilan bog'liq yallig'lanishni
kamaytirishi va terini tinchlantirishi mumkin.
7.
Teri rangini yaxshilash
: Aloe terining rangini yaxshilashga yordam
berishi, uning silliqligini va elastikligini oshirishi mumkin.
Aloe o'simligini terida ishlatishdan oldin, allergik reaktsiyalarni oldini olish
uchun kichik bir joyda sinab ko'rish tavsiya etiladi. Agar nojo'ya ta'sirlar
bo'lmasa, uni muntazam ravishda qo'llash mumkin.
Aloe turli xil kimyoviy birikmalarni o'z ichiga oladi, bu esa uning terapevtik
xususiyatlarini ta'minlaydi. Aloening kimyoviy tarkibi quyidagi asosiy
komponentlarni o'z ichiga oladi:
Polisakkaridlar
: Aloening asosiy faol moddalaridan biri polisakkaridlar,
masalan, aloenin va akemannan. Bu birikmalar terini namlantirish va
yallig'lanishni kamaytirish xususiyatlariga ega.
Vitaminlar
: Aloe A, C, E va B guruhidagi vitaminlarni o'z ichiga oladi. Bu
vitaminlar terining sog'lig'ini saqlash va regeneratsiya jarayonlarini qo'llab-
quvvatlashda muhim rol o'ynaydi.
Minerallar
: Aloekaltsiy, magniy, temir, selen va boshqa minerallarni o'z
ichiga oladi, bu esa terining to'g'ri ishlashi uchun zarurdir.
Amino kislotalar
: Aloe 20 dan ortiq amino kislotalarni o'z ichiga oladi, ular
oqsil sintezida va terining tiklanish jarayonlarida ishtirok etadi.
Enzimlar
: Aloeda mavjud bo'lgan enzimlar, masalan, bradikinaza va
karbohidrazlar, yallig'lanishni kamaytirishga yordam beradi va teri jarayonlarini
yaxshilaydi.
Antioksidantlar
: Aloe vera ko'plab antioksidant birikmalarni o'z ichiga oladi,
masalan, flavonoidlar va fenol kislotalari, bu esa erkin radikallarga qarshi
kurashishda yordam beradi.
Saponinlar
: Aloe verada saponinlar mavjud bo'lib, ular antibakterial va
antifungal xususiyatlarga ega.
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
49
Antrakinonlar
: Aloe veraning ba'zi turlarida antrakinonlar mavjud bo'lib,
ular ko'pincha ichak faoliyatini rag'batlantirishda ishlatiladi
Keyingi o’simlik bu rayhon. Rayhon (Ocimum basilicum), ko'pincha "basil"
deb ataladigan o'simlik, an'anaviy tibbiyotda keng qo'llaniladi va turli kasalliklar
uchun shifobaxsh xususiyatlarga ega deb hisoblanadi. Rayhonning shifobaxsh
xususiyatlari quyidagi kasalliklar va holatlarda foydali bo'lishi mumkin:
1.
Yallig'lanish
: Rayhon antiyallig'lanish xususiyatlariga ega bo'lib,
yallig'lanish jarayonlarini kamaytirishga yordam beradi. Bu, masalan, artrit yoki
boshqa yallig'lanishli kasalliklarda foydali bo'lishi mumkin.
2.
Immunitetni oshirish
: Rayhon antioksidantlar va vitaminlar bilan boy
bo'lib, immunitetni kuchaytirishga yordam beradi, shuningdek, organizmni
infektsiyalardan himoya qiladi.
3.
Zararlangan teri
: Rayhonning efir moylari teri muammolarini, masalan,
akne yoki yallig'lanishlarni davolashda foydali bo'lishi mumkin.
4.
Antibakterial va antifungal xususiyatlar
: Rayhon bakteriyalar va
qo'ziqorinlarga qarshi kurashishda yordam berishi mumkin, bu esa turli
infektsiyalarni oldini olishda foydali.
Rayhonni iste'mol qilishning turli usullari mavjud: yangi barglarini salatlarga
qo'shish, choy sifatida ichish yoki efir moyi sifatida foydalanish. U quyidagi teri
muammolarini davolashda yordam berishi mumkin:
1.
Akne
: Rayhonning antibakterial va yallig'lanishga qarshi xususiyatlari akne
bakteriyalarini kamaytirishga yordam beradi va terining yallig'lanishini
pasaytirishi mumkin.
2.
Ekzema
: Rayhonning yallig'lanishga qarshi xususiyatlari ekzemaning
alomatlarini kamaytirishda foydali bo'lishi mumkin, bu teridagi qizarish va
qichishishni kamaytiradi.
3.
Psoriaz
: Rayhonning antiyallig'lanish xususiyatlari psoriaz kabi teri
kasalliklarida yallig'lanishni pasaytirishga yordam beradi.
4.
Terining quruqligi
: Rayhonning efir moylari terini namlantirishga yordam
beradi va terining quruqligini kamaytirishi mumkin.
5.
Yallig'langan teri
: Rayhon yallig'langan yoki zararlangan teriga
tinchlantiruvchi ta'sir ko'rsatishi mumkin.
6.
Zamburug’ infektsiyalari
: Rayhonning antifungal xususiyatlari qo'ziqorin
infektsiyalariga, masalan, kandida yoki boshqa zamburug’larga qarshi kurashda
foydali bo'lishi mumkin.
7.
Teridagi dog'lar
: Rayhonning antioksidant xususiyatlari teridagi dog'lar va
pigmentatsiyani kamaytirishga yordam berishi mumkin.
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
50
Rayhon (Ocimum basilicum) o'simlikning kimyoviy tarkibi turli xil
birikmalardan iborat bo'lib, unda ko'plab muhim komponentlar mavjud.
Rayhonning asosiy kimyoviy komponentlari quyidagilar:
I. Efir moylari
: Rayhonning efir moylari ko'p turli xil birikmalardan iborat
bo'lib, ularning eng muhimlari:
• Linalool (C
10
H
18
O): Rayhonning asosiy efir moylaridan biri bo'lib,
tinchlantiruvchi va antibakterial xususiyatlarga ega.
• Eugenol (C
10
H
12
O
2
): Antibakterial va yallig'lanishga qarshi ta'siri bilan
tanilgan.
• Metil chavicol (C
10
H
12
O): Rayhonning xushbo'y hidini beradigan
komponentlardan biridir.
II. Flavonoidlar
: Rayhon flavonoidlar, masalan, apigenin (C
15
H
10
O
5
) va
luteolin (C
15
H
10
O
6
) kabi birikmalarni o'z ichiga oladi, bu esa uning antioksidant
xususiyatlarini ta'minlaydi.
III. Kislotalar
: Rayhon tarkibida kafein kislota (C
9
H
10
O
3
) va rosmarin kislota
(C
18
H
16
O
8
) kabi kislotalar mavjud bo'lib, ular yallig'lanishga qarshi ta'sir
ko'rsatadi.
IV. Vitaminlar va minerallar
: Rayhon A vitamini (beta-karotin), C vitamini
va K vitamini kabi vitaminlarni ham o'z ichiga oladi.
Bundan tashqari yalpiz, bodom moyi, zaytun moyi, soya, burchoq, qoqio’t
kabi o’simliklardan juda ko’p teri kasalliklada keng qo’llash mumkin.
Xulosa qilib aytishimiz kerakki, tabiiy dorilar bir taraflama emas, balki
ko’p tomonlama foydali hisoblanadi. Biz buni ilmiy asosda ko’rib chiqib,
“Tabiatning o’zi dorixona” degan so’zni aytishimiz mumkin.
Foydalanilgan adabiyot va saytlar ro’yxati:
1.
The Green Pharmacy/ Jeyms Alan Guk
2.
Tib qonunlari/ Abu Ali ibn Sino
3.
Tib al-Ruhoniy/ Abu Bakr Muhammad ar-Roziy
4.
O’zbekistonning dorivor o’simliklari/Abdiyeva.O.T
5.
https://www.agro.uz/dorivor-osimliklar/
6.
https://www.planthealthcare.com/
7.
https://plants-for-health.com/
