Zamonaviy ingliz va o‘zbek hikoyalari misolida frazeologik birliklarning leksik va lingvokulturologik tahlili

ILMIY VA PROFESSIONAL TA’LIM JARAYONIDA MULOQOT, FAN VA MADANIYATLAR

INTEGRATSIYASI

121

Samarkand State Institute of Foreign Languages

ZAMONAVIY INGLIZ VA O‘ZBEK HIKOYALARI MISOLIDA FRAZEOLOGIK

BIRLIKLARNING LEKSIK VA LINGVOKULTUROLOGIK TAHLILI

Nafisa Kubayeva,

mustaqil izlanuvchi,

Samarqand Davlat chet tillar institute

Annotatsiya.

Ushbu tezisda zamonaviy ingliz va o‘zbek hikoyalarida uchraydigan

frazeologik birliklarning leksik va lingvokulturologik xususiyatlari tahlil qilingan.

Frazeologizmlar har bir xalqning madaniyati, mentaliteti va dunyoqarashini aks ettiruvchi

muhim til birliklari hisoblanadi. Izlanish davomida ingliz va o‘zbek hikoyalaridan frazeologik

birliklar ajratib olinib, ularning semantik tuzilishi, milliy o‘ziga xosligi va qo‘llanilish

xususiyatlari qiyosiy tahlil qilindi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, ingliz tilida frazeologizmlar

ko‘pincha zamonaviy metaforalar asosida shakllangan bo‘lsa, o‘zbek tilida ular xalq maqollari

va tarixiy an’analar bilan bog‘liq. Shuningdek, ayrim frazeologik birliklarning to‘g‘ridan-to‘g‘ri

tarjima qilish qiyinligi va kontekstual moslashtirish zarurligi aniqlandi. Izlanish natijalari

tilshunoslik, tarjima nazariyasi hamda madaniyatshunoslik yo‘nalishida muhim ahamiyat kasb

etadi. Kelajakda frazeologik birliklarning tarjima strategiyalari hamda badiiy matnlarda ularning

qo‘llanilishi bo‘yicha chuqurroq izlanishlar olib borish tavsiya etiladi.

Kalit so‘zlar:

frazeologik birliklar, leksik tahlil, lingvokulturologiya, zamonaviy hikoyalar,

tarjima muammolari.

Til jamiyat taraqqiyotining muhim omillaridan biri bo‘lib, u insonlar o‘rtasidagi

kommunikatsiyani ta’minlash bilan birga, xalqning madaniyati, tarixi va mentalitetini ham aks

ettiradi. Har qanday til o‘ziga xos iboralar, metaforalar va frazeologik birliklar bilan boyib boradi.

Frazeologik birliklar o‘zining barqarorligi, semantik yaxlitligi va ko‘chma ma’nosi bilan ajralib

turadi. Ular xalqning turmush tarzi, qadriyatlari va an’analarini ifodalovchi asosiy

lingvokulturologik unsurlardan biri hisoblanadi. Shu sababli, frazeologik birliklarni o‘rganish

nafaqat tilshunoslik, balki madaniyatshunoslik nuqtayi nazaridan ham dolzarb masalalardan

biridir.

Ushbu tezisda zamonaviy ingliz va o‘zbek hikoyalarida uchraydigan frazeologik

birliklarning leksik va lingvokulturologik tahlili olib boriladi. Zamonaviy adabiyotda frazeologik

birliklarning roli ortib borayotgani kuzatilmoqda. Frazeologizmlar nafaqat nutqni ifodali va

ta’sirchan qiladi, balki muallifning estetik maqsadlarini ifodalashda ham muhim o‘rin tutadi.

Ingliz va o‘zbek hikoyalarida bunday birliklar har xil shakllarda namoyon bo‘ladi. Masalan,

ingliz tilidagi zamonaviy hikoyalarda metaforik va idiomatik frazeologizmlar ko‘proq uchrasa,

o‘zbek hikoyalarida esa xalq maqollari, iboralar va an’anaviy ta’birlar keng qo‘llaniladi [1].

Frazeologik birliklar ko‘pchilik tillarda semantik mustahkamlikka ega bo‘lib, ularning

to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima qilinishi doimo ham imkoni bo‘lmaydi. Shu sababli, bunday

birliklarning lingvokulturologik tahlili muhim ahamiyatga ega. Masalan, ingliz tilidagi

"Break

the ice"

(Muzni sindirish) iborasi o‘zbek tilida ham mavjud bo‘lib, aynan shunday ma’noda

qo‘llanadi. Ammo,

"To bite the bullet"

(Og‘ir sharoitga chidash) iborasi esa o‘zbek tilida

to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima qilinmaydi, balki u

"Ichiga yutib qo‘yish"

iborasi bilan almashtirilishi

mumkin.

Frazeologik birliklarning milliy xususiyatlari ularning paydo bo‘lish tarixiga bog‘liq.

Masalan, o‘zbek tilida hayvonlarga oid frazeologizmlar ko‘p uchraydi, chunki o‘zbek xalqi ko‘p

asrlar davomida chorvachilik bilan shug‘ullangan.

"Otning kallasiday gap"

yoki

"Eshak mindi,

baxt topdi"

kabi iboralar shunday tarixiy omillarning mahsulidir. Ingliz tilida esa dengizchilik va

sanoat inqilobi bilan bog‘liq frazeologizmlar keng uchraydi, masalan,

"To sail through

something"

(Qiyinchiliklarni yengib o‘tish) yoki

"To get the ball rolling"

(Biror ishni boshlash).

Zamonaviy adabiyotda frazeologik birliklar matnning emotsional ta’sirini oshirish va obraz

yaratish uchun keng qo‘llaniladi. Ingliz hikoyalarida frazeologizmlar ko‘proq xarakterlarning

ichki dunyosini tasvirlash va ularning hissiyotlarini ochib berish uchun ishlatiladi [2-4].

ILMIY VA PROFESSIONAL TA’LIM JARAYONIDA MULOQOT, FAN VA MADANIYATLAR

INTEGRATSIYASI

122

Samarkand State Institute of Foreign Languages

Masalan, Raymond Carverning

"Cathedral"

hikoyasida quyidagi frazeologik iboralar

uchraydi:

"He finally saw the light."

(U oxir-oqibat haqiqatni tushundi.)

Bu ibora metaforik ma’noda qo‘llanib, qahramonning ichki kechinmalari va ma’naviy

o‘sishini ifodalaydi.

O‘zbek adabiyotida esa frazeologizmlar ko‘proq milliy kolorit va tarixiy-madaniy

kontekstni aks ettirish uchun ishlatiladi.

O‘tkir Hoshimovning

"Qizil olma"

hikoyasida shunday iboralar uchraydi:

"Ona bolasini qo‘riqlagan burgutdek nazorat qilar edi."

Bu yerda ona obrazi xalqona frazeologik birlik orqali tasvirlangan bo‘lib, u bolaga bo‘lgan

cheksiz mehr va himoyani ifodalaydi.

Frazeologizmlarning qo‘llanilishi hikoya matnining uslubiy va semantik qatlamlarini

boyitadi. Zamonaviy ingliz va o‘zbek hikoyalarida bunday birliklar personajlarning xarakterini

ochish, muhitni tasvirlash va o‘quvchini hikoyaning emotsional kechinmalariga yaqinlashtirish

vazifasini bajaradi [5].

Frazeologik birliklarni tarjima qilishda bir qator muammolar yuzaga keladi. Bunday

birliklarning ko‘pchiligi to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima qilinsa, o‘zbek yoki ingliz o‘quvchilari uchun

tushunarsiz bo‘lib qolishi mumkin. Masalan, ingliz tilidagi

"To kick the bucket"

(vafot etish)

iborasini o‘zbek tiliga aynan "Paqirni tepmoq" deb tarjima qilish noto‘g‘ri bo‘lar edi. Aksincha,

u

"Olami fano bo‘ldi"

,

"Hayot bilan vidolashdi"

kabi ifodalar bilan almashtirilishi kerak.

O‘zbek tilidan ingliz tiliga tarjimada ham shunday muammolar uchraydi. Masalan,

"Yomg‘irdan qochib, do‘lga tutildi"

iborasi bevosita tarjima qilinsa, ingliz o‘quvchilari uchun

tushunarsiz bo‘lib qolishi mumkin. Shuning uchun bu ibora

"Out of the frying pan into the fire"

bilan almashtirilishi lozim.

Frazeologik birliklar turli tillardagi madaniy tafovutlarni o‘rganish va tarjima nazariyasini

rivojlantirish uchun muhim tadqiqot obyekti hisoblanadi. Ushbu tezis ingliz va o‘zbek

hikoyalarida frazeologik birliklarning ishlatilish xususiyatlarini ochib berish bilan birga, ularning

tarjima jarayonidagi muammolarini ham yoritib beradi.

Shu o‘rinda, zamonaviy adabiyotda frazeologizmlar badiiy ifodalilikni oshirish bilan birga,

milliy madaniyatni aks ettiruvchi vosita sifatida ham namoyon bo‘ladi. Shu sababli, bunday

birliklarni leksik va lingvokulturologik jihatdan tahlil qilish tilshunoslik, adabiyotshunoslik va

tarjima nazariyasiga muhim hissa qo‘shadi. Kelajakda frazeologik birliklarning ta’sir doirasini

kengaytirish, ularning tarjima strategiyalarini chuqurroq o‘rganish va zamonaviy adabiy

matnlarda qanday qo‘llanilayotganini tizimli ravishda tahlil qilish lozim.

Foydalanilgan adabiyotlar:

1. GR Bozorova, Effective ways to teach the life and creativity of Muhammad Yusuf in school

literature education. Международный журнал языка, образования, перевода 3 (2). 2022.

2. Bozorova, G., & Eshniyazova, M. Zahiriddin Muhammad Bobur Hayoti Va Ijodini o’rganishda

Interaktiv Metodlardan Foydalanish. Lteachin Anguage, 156.

3. Nafisa, K., & Kamola, A. (2024). The Problem Of Teaching Students Lexical And

Phraseological Features In Translation Studies Of Phrasal Verbs In English And Uzbek

Languages. Eurasian Journal Of Academic Research, 4(10), 39-42.

4. Nafisa, K., & Matluba, D. (2023). Psychological And Pedagogical Aspects Of Research Into The

Problem Of Bilingual Foreign Language Teaching. Conferencea, 31-34.

5. Tasheva, D. S., & Kubaeva, N. A. (2022). Modern educational technologies in the aspect of a

student-centered approach in teaching foreign languages. Eurasian Journal of Learning and

Academic Teaching, 12, 35.

6. Khaydarovna, Ullieva Sanobar, Umarova Dilfuza Mamatkulovna, and Allayarova Dilfuza

Klichevna. "Artistic Character As A Personality Model: Methods Of Linguistic Representation

Of The Human Image." The Seybold Report (2023).

7.

Ullieva, S.. (2022). HISTORICAL AND COMPARATIVE CHARACTERISTICS OF

ZOONYMS IN THE UZBEK AND RUSSIAN LANGUAGES.

Евразийский журнал

ILMIY VA PROFESSIONAL TA’LIM JARAYONIDA MULOQOT, FAN VA MADANIYATLAR

INTEGRATSIYASI

123

Samarkand State Institute of Foreign Languages

академических

исследований

,

2

(6),

520–523.

извлечено

от

https://in-

academy.uz/index.php/ejar/article/view/2247

8.

Khaydarovna, Ullieva Sanobar. "Specific Aspects of Linguistic Study of Literary Characters."

Zien Journal of Social Sciences and Humanities 16 (2023): 38-40.

9.

Tasheva Dilorom, Djanzakova Matluba. The role of literary text in teaching the Russian

language. International Multidisciplinary Conference. Manchester, England. 25th December

2023. -p.19.

https://conferencea.org

10. Tasheva, D. (2022). Methods Of Using Didactic Materials To Enhance Activities In The Russian

Language Lessons. Ta'lim Va Rivojlanish Tahlili Onlayn Ilmiy Jurnali, 2(1), 325-328.

11. Шомуродова, Ш. Ж. (2016). ИЗУЧЕНИЕ СЕМАНТИЧЕСКИХ ПРЕОБРАЗОВАНИЙ ПРИ

ОДНОСТРУКТУРНОЙ ФРАЗЕОЛОГИЧЕСКОЙ ДЕРИВАЦИИ (НА МАТЕРИАЛЕ

АНГЛИЙСКОГО ЯЗЫКА). Ученый XXI века, (2-4).

12. Шомуродова, Ш. Ж. (2017). КОНТЕКСТУАЛЬНЫЕ ВОЗМОЖНОСТИ ПРОЯВЛЕНИЯ

СТИЛИСТИЧЕСКОГО ЗНАЧЕНИЯ ФРАЗЕОЛОГИЧЕСКИХ ЕДИНИЦ. Научные школы.

Молодежь в науке и культуре XXI в.: материалы междунар. науч.-творч. форума. 31 окт.–

3 нояб. 2017 г./Челяб. гос. ин-т культуры; сост. ЕВ Швачко.–Челябинск: ЧГИК, 2017.–394

с. ISBN 978-5-94839-629-3.

13. Шомуродова, Ш. Ж., Назарова, Н. Б., & Акрамова, К. (2020). Barriers of teaching foreign

languages in junior classes. Евразийский научный журнал, (6), 63-65.

14. JAHONOVNA, S. S., FURQATOVNA, S. Y., & QIZI, X. Z. X. Make Use of Interactive Forms

and Methods in Teaching a Foreign Language. JournalNX, 6(11), 260-263.