ILMIY VA PROFESSIONAL TA’LIM JARAYONIDA MULOQOT, FAN VA MADANIYATLAR
INTEGRATSIYASI
255
Samarkand State Institute of Foreign Languages
INGLIZ VA O‘ZBEK XALQ EPOSLARI TALQINI
Po‘latov Behzod Yakubovich
SamDCHTI o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Mazkur maqola ingliz va o‘zbek xalq eposlarining talqinini taqdim etadi.
Maqolada har ikki xalqning eposlari o‘rtasidagi o‘xshashliklar va farqlar, ularning tarixiy va
madaniy ahamiyati, shuningdek, bu asarlardagi asosiy axloqiy va ma’naviy qadriyatlar tahlil
qilinadi. Ingliz xalqining Beovulf va Qirol Artur eposlari bilan o‘zbek xalqining Alpomish va
Ravshan kabi asarlari o‘rganilib, har ikki xalqning eposlarida ajralib turuvchi qahramonlik,
adolat va sadoqat kabi temalar tahlil qilinadi. Shuningdek, maqola xalq eposlarining zamonaviy
ta’lim va tarbiya tizimidagi ahamiyatini, ularning yosh avlodni ma’naviy jihatdan
shakllantirishdagi o‘rnini ko‘rsatishga harakat qiladi. Maqola milliy madaniyat va adabiyotni
chuqur o‘rganishga qiziqqan mutaxassislar uchun foydali bo‘lishi mumkin.
Kalit so‘zlar
: Ingliz xalq eposlari, O‘zbek xalq eposlari, Beowulf, Alpomish, King
Arthur, Qahramonlik, Sadoqat, Adolat, Xalq madaniyati, Tarixiy qadriyatlar, Ma’naviyat,
Axloqiy qadriyatlar, Epos talqini, Milliy adabiyot, Ma’naviy tarbiya.
Kirish
Xalq eposlari har bir millatning ajdodlari, urf-odatlari va tarixiy an’analari haqida
ma’lumot beruvchi, ko‘plab qadriyatlar va tafakkur shakllarini ifodalovchi muhim asarlardir.
Ushbu asarlar nafaqat xalqning orzu-umidlari va kurashlarini, balki ularning dunyoqarashi,
axloqiy tamoyillari va ijtimoiy qadriyatlarini ham o‘zida aks ettiradi. Xalq eposlari qahramonlari
ko‘pincha adolat, sadoqat, jasorat va o‘z xalqiga bo‘lgan muhabbat kabi asosiy qadriyatlarni
targ‘ib qilgan holda, ijtimoiy va madaniy muhitning o‘ziga xosligini namoyon etadi. Ingliz va
o‘zbek xalq eposlari shu jihatdan o‘xshash va farqli xususiyatlarga ega. Ingliz xalqining eng
mashhur eposlaridan biri bo‘lgan
Beovulf
va
Qirol Artur
kabi asarlar, o‘zbek xalqining
Alpomish
va
Ravshan
kabi asarlari bilan taqqoslaganda, har ikki xalqning ijtimoiy, axloqiy va madaniy
qadriyatlari haqida qimmatli ma’lumotlar beradi.
Avvalo “Epos” tushunchasiga lug‘atlardagi izohlarga hamda olimlar tomonidan
keltirilgan ta’riflarga e’tiborimizni qaratsak. Epos so‘zi ikki ma’noda ishlatiladi. Birinchisi epik
tur ma’nosida bo‘lsa, ikkinchisi (yunon.epopoia –rivoyatlar, qo`shiqlar majmui) hajman yirik,
asosiga umumxalq ahamiyatiga molik muammolar qo‘yilgan epik asardir. [3]
L.I. Timofeyev: “Epos termini ikki ma’noga ega. Tarixiy va adabiy ma’noda epos deb
xalq dostonlari va ertaklariga aytiladi. Nazariy ma’noda epos deb shunday asarga aytiladiki,
uning asosiy xususiyatlari inson xarakterlarining keng, yoyiq tasvirini berishdan iboratdir”, –
deydi. [4]
V.G. Belinskiyning aytishicha, epopeyaning mazmunini o‘z hayotining individual
mazmunidan ayrilmagan xalqning hayot mohiyati, substansiya kuchlari, vaziyati tashkil etishi
kerak. Shuning uchun epik dostonning asosiy shartlaridan biri uning xalqchilligidir. Lekin
epopeya milliy bo‘lishi uchun o‘ziga umuminsoniy, jahon adabiyotiga ega bo‘lgan mazmunni
olishi kerak. Epopeya uchun mazmun berishga xalq hayoti voqeada ifodalanishi kerak.[2]
Xalq yaratgan narsalarda tabiat bilan yaqinlik qaysidir jihati bilan saqlangan bo‘ladi.
Muayyan shaxs ijodiy-amaliy mehnatining mahsuli esa, odatda, bunday yaqinlikni yo‘qotib,
murakkab mavhumot bilan yo‘g’riladi va individual xossalari bilan omma diqqatini tortadi. Agar
yozma adabiyot namunalari qadimdan xat vositasida o‘zgarmas tarixiy-adabiy yodgorlikka
aylanavergan bo‘lsalar, epos, aksincha, yozuvga bog’lanib qolmay, ko‘p asrlik jonli ijroda tabiat
singari o‘zgarib, yasharib, sayqal topib boravergan. Qahramonlik dostonining tarixan shakllanish
jarayonini kuzatish ana shu jihatdan qiziqarlidir.
Ingliz xalq eposlari:
Ingliz xalq eposlari asosan anglosakson davriga taalluqli bo‘lib, ular yovuz kuchlarga
qarshi kurashish, adolatni ta’minlash va xalqni himoya qilish kabi mavzularni o‘z ichiga oladi.
ILMIY VA PROFESSIONAL TA’LIM JARAYONIDA MULOQOT, FAN VA MADANIYATLAR
INTEGRATSIYASI
256
Samarkand State Institute of Foreign Languages
Beovulf
— ingliz xalqining eng qadimiy va mashhur eposlaridan biri bo‘lib, unda Beovulf ismli
qahramonning jasoratlari tasvirlanadi. Bu asar nafaqat janglarni, balki Beowulfning axloqiy
jihatdan to‘g‘ri qarorlar qabul qilish, xalqqa sadoqat va jasoratni namoyon etishdagi yuqori
qadriyatlarni ham aks ettiradi.
Beovulf
da qahramonning yovuz hayvonlarga qarshi kurashi orqali
insonning ichki kuchi, adolatni ta’minlashga bo‘lgan intilishi va halollikni saqlashga bo‘lgan
ehtiromi ko‘rsatiladi.
Shuningdek, ingliz xalqining boshqa bir mashhur eposi — “
Qirol Artur”
asarida ham
adolat, sadoqat va do‘stlik mavzulari markaziy o‘rin tutadi. Bu eposda Artur va uning ritsarlari
bilan birgalikda yovuzlikka qarshi kurashadi. Ular, ayniqsa, saxovat va adolatni, o‘z xalqiga
bo‘lgan mehrni namoyon qilgan holda, jamiyatda tinchlik va barqarorlikni saqlashga intilishadi.
Arturning hokimiyati nafaqat siyosiy qudratga, balki uning xalqining hurmatiga asoslanadi.
O‘zbek xalq eposlari:
O‘zbek xalq eposlari o‘zining boy tarixiy va madaniy merosi bilan ajralib turadi. O‘zbek
xalqining eng mashhur eposlaridan biri —
Alpomish
dir. Ushbu asar, Alpomish ismli
qahramonning jasoratlari, o‘z xalqining erkinligi va hurmatini saqlashga bo‘lgan intilishi haqida
hikoya qiladi. Alpomishning yovuz kuchlarga qarshi kurashlari va do‘stlik, sadoqat va o‘ziga
bo‘lgan ishonchni targ‘ib qilishi, bu eposni o‘zbek xalqining ma’naviy qadriyatlari bilan bog‘lab
turadi [1].
Alpomish
da asosiy o‘rinlarni Alpomishning jasorati va axloqiy mohiyati egallaydi.
Alpomish, nafaqat jangovar qahramon sifatida, balki o‘z xalqining hurmatini saqlash, adolatni
tiklashga bo‘lgan intilishi orqali ham yuqori axloqiy xususiyatlarni namoyon etadi. Bundan
tashqari, o‘zbek xalqining yana bir mashhur eposi
Ravshan
dir. Ushbu asarda Ravshan
qahramonining o‘z xalqiga bo‘lgan mehr-muhabbati, sadoqati va o‘zini qurbon qilishning
ma’nosi haqida so‘z boradi. Shahriyorning qahramonlik faoliyatlari nafaqat jangovar kurashni,
balki o‘z xalqining farovonligi uchun qilgan sa’y-harakatlarini ham o‘z ichiga oladi. Ushbu epos
orqali xalqning axloqiy va ma’naviy qadriyatlari haqida chuqur tushuncha hosil bo‘ladi.
Ingliz va o‘zbek eposlari o‘rtasidagi o‘xshashliklar va farqlar:
Ingliz va o‘zbek xalq eposlari o‘rtasida bir qancha o‘xshashliklar mavjud. Birinchidan,
har ikkala xalqning eposlarida ham adolat, sadoqat va jasorat kabi axloqiy qadriyatlar markaziy
mavzu bo‘lib, qahramonlar doimo yovuzlikka qarshi kurashadi. Ingliz xalqida Beovulf va Qirol
Artur eposlari, o‘zbek xalqida esa
Alpomish
va
Ravshan
kabi asarlar qahramonlarning jasorati,
o‘z xalqiga bo‘lgan sadoqati va axloqiy to‘g‘riligi orqali xalq qadriyatlarini aks ettiradi.
Biroq, farqlar ham mavjud. Ingliz xalq eposlarida qahramonlar ko‘proq jismoniy kuch va
jangovar mahoratni namoyon etadi, ayniqsa
Beovulf
da. O‘zbek xalq eposlarida esa qahramonlar
ko‘proq o‘z xalqiga bo‘lgan mehr, sadoqat va axloqiy to‘g‘rilikni namoyon etishadi. Masalan,
Alpomish
da, qahramonning jasorati va xalqiga bo‘lgan muhabbati yana-da kuchliroq aks etadi.
Ingliz va o‘zbek xalq eposlarida yovuzlik va yaxshilik o‘rtasidagi kurash doimiy ravishda
tasvirlanadi. Ingliz eposlarida bu kurash ko‘proq jangovor va tashqi kuchlar bilan bog‘liq bo‘lsa,
o‘zbek eposlarida esa ichki ruhiy holatlar, axloqiy muammolar va o‘z xalqiga bo‘lgan sadoqat
orqali ko‘rsatiladi.
Xulosa:
Ingliz va o‘zbek xalq eposlari o‘z xalqining tarixiy, madaniy va axloqiy qadriyatlarini aks
ettiruvchi asarlar bo‘lib, har biri o‘z xalqining ijtimoiy muhitini va dunyoqarashini ifodalovchi
muhim manbalardir. Ingliz eposlarida ritsarlik va jangovar qadriyatlar ustuvor bo‘lsa, o‘zbek
eposlarida o‘z xalqiga bo‘lgan mehr, sadoqat va axloqiy xususiyatlar ko‘proq namoyon bo‘ladi.
Shunday qilib, har ikki xalqning eposlari o‘zining o‘ziga xos jihatlari bilan birga, umumiy
axloqiy qadriyatlar va qahramonlik tushunchasini targ‘ib qiladi. Bu eposlar xalqning ma’naviy
merosini o‘rganishda va ularning tarixiy rivojlanishiga yorituvchi muhim manba hisoblanadi.
Shuningdek, ular milliy identifikatsiyani shakllantiruvchi va xalqqa bo‘lgan muhabbatni
mustahkamlovchi muhim manbalar hisoblanadi. Bu asarlar orqali biz nafaqat jangovar
qahramonlikni, balki adolat, mehr-muhabbat va sadoqat kabi qadriyatlarni o‘rganishimiz
mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
ILMIY VA PROFESSIONAL TA’LIM JARAYONIDA MULOQOT, FAN VA MADANIYATLAR
INTEGRATSIYASI
257
Samarkand State Institute of Foreign Languages
1.
Omonulla Madayev O‘zbek xalq og‘zaki ijodi. Т.: MUMTOZ SO‘Z, 2010. - 228 b.
2.
Белинский В.Г. Танланган асарлар. Тошкент: Ўздавнашр, 1955 йил. 172-бет
3.
Қуронов Д., Мамажонов З., Шералиева М. Адабиётшунослик луғати. –
Тошкент: Akademnashr, 2010. 364-б.
4.
Тимофеев Л.И. Основи теории литературы. Изд. 3-ье. Испраленное. Москва:
1966, с. 343.
5.
E.Karimov. «Epos». – Adabiyot nazariyasi. 2 tomlik. 2-tom. – Toshkent: Fan. 1979,
191 bet Turok, N. (2020).
6.
I.Yo.Beknazarova, D.U.Jo‘rayeva. Bilvosita nomlashning umumnazariy muammolari
(ingliz tili misolida). Scientific Bulletin of Samarkand State University. – 2024. – No. 6 (148/2),
Humanities Series. – P. 76–84. – URL: https://axborotnoma.uz/research/3247/
7.
S.N. Narzullayevna. Potential of independent work in teaching foreign languages of
students of higher educational institutions. Ученый XXI века. Intonational research journal,
2018.
https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=pOaNCe4AAAAJ&ci
tation_for_view=pOaNCe4AAAAJ:eQOLeE2rZwMC
8.
Dilnoza Buronova. Yovvoyi tabiatning tiklanishi: Ernest Seton-Tompsonning
“Lobo” va “Yovvoyi yo ‘rg ‘a” asarlari tahlili. Conference Proceedings: Fostering Your
Research
Spirit.
https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=AyBfU0EAAAAJ&ci
tation_for_view=AyBfU0EAAAAJ:_Qo2XoVZTnwC
9.
Яхшиев, А. А. (2021). Немис тили оғзаки нутқи тизимида фразеологик
бирликларнинг семантик-дискурсив мақоми. Филология фанлари доктори (DSc)
диссертацияси автореферати. Самарқанд: СамДЧТИ, 75.
10.
Яхшиев, А. А. (2024). ДИАЛОГИЧЕСКАЯ РЕЧЬ ОСНОВНАЯ ФОРМА
РАЗГОВОРНОЙ РЕЧИ. Academic research in educational sciences, 5(CSPU Conference 1),
111-122.
11.
Yaxshiyev, A. (2022). The Contextual-Explicit Possibilities Of Variation Of The
Phraseological Unit (Phe) In National Speech. Journal of Positive School Psychology, 6(9),
4784-4787.
12.
Пардаева,
И.
(2020).
Идея,
художественность,
содержание
и
порядок. Иностранная филология: язык, литература, образование, (1 (74)), 74-77.
13.
Pardaeva, I. M. (2014). ON THE EXAMPLE OF THE ARTISTIC AND
HISTORICAL PROSE OF NAVOI IN TURKISH. The Way of Science, 73.
14.
Mamayunusovna, P. I. (2021). BOBURNOMA. AS A HISTORICAL AND
LITERARY SOURCE. Thematics Journal of Social Sciences, 7(5).
