ILMIY VA PROFESSIONAL TA’LIM JARAYONIDA MULOQOT, FAN VA MADANIYATLAR
INTEGRATSIYASI
183
Samarkand State Institute of Foreign Languages
VASHINGTON IRVING ASARLARI TILINING LINGVOPETIKASI
Rasulova Soxiba Ulug‘bekovna
SamDCHTI o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Irving asarlari tili va madaniyatga oid xususiyatlar
muhokama qilinadi. Uning asarlaridagi til, tilshunoslik nuqtai nazaridan asosiy elementlarga
bo‘linishi tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
madaniy va milliy leksik birliklar, satira va yumor, xarakter nutqi,
lingvistika, lingvopoetika.
Adabiyotshunoslik va tilshunoslik yondashuvlari oʻzaro uyg‘unlashtirilgan boʻlsa-da,
bularni aniq misollar bilan toʻldirishni maqsad qildek. Irving asarlaridan olingan badiiy til
namunalari orqali lingvopoetik vositalar tahlilini batafsil bayon qilishni lozim deb topdek.
Vashington Irving (1783-1859) – amerikalik yozuvchi, tarixchi va adabiyotshunos bo‘lib,
asarlari turli lingvistik va madaniy jihatlarni yoritadi. U o‘zining eng mashhur asarlari, masalan,
" Sleepy Hollow" afsonasi
va
"Rip Van Vinkle"
bilan tanilgan. Irving asarlarining lingvistik va
lingvopetik tahlili, uning uslubi va tiliga oid ko‘plab jihatlarni o‘rganishni o‘z ichiga oladi.
Irvingning asarlari tilining lingvopetikasi yozuvchi asarlari tili va madaniyatga oid
xususiyatlarni ta’kidlaydi. Uning asarlaridagi til, tilshunoslik nuqtai nazaridan quyidagi asosiy
elementlarga bo‘linishi mumkin:
Dialektologiya (lahja) va mahalliy til: Irving o‘z asarlarida o‘z davrining Amerika
jamiyatidagi turli lahjalar va mahalliy tillarni aks ettirgan. Masalan, “Rip Van Vinkle” va
“Sleepy Hollow”afsonasida o‘sha hududning tiliga xos bo‘lgan o‘ziga xos elementlar, jumladan,
mahalliy lug‘at va talaffuz, muhim rol o‘ynaydi. Ularning barchasi tasvirlangan jamiyat va atrof-
muhitni o‘ziga xos ravishda yoritadi.
“Rip Van Vinkle” asarida qahramon Ripning mintaqaviy lahjasidan foydalanish: “Well,
it’s the best I can do, and if you won’t have it, I can’t help it, that’s all!”(Amerikaning bir qismi
uchun juda xos o‘ziga xos uslub)
“Sleepy Hollow” afsonasida Ichabod Kranyonning nutqidagi qishloq aksenti:
“Ichabod had been a pedagogue for some time, and his wits were as sharp as a harrow.”
Romantizmning til asoslari: Irving Romantizm davrining asosiy yozuvchilaridan biri
bo‘lib, uning asarlarida tabiiy go‘zallik, shaxsiy his-tuyg‘ular va insonning tabiat bilan aloqasi
kabi romantik mavzularning til orqali ifodalanganini ko‘rish mumkin. U tabiiy landshaftlarni va
inson ruhiyatini tasvirlashda tilning chuqur tasvirlash kuchidan foydalangan.
Yumor va Satira: Irvingning asarlarida ko‘plab yumoristik va satirik elementlar mavjud.
U o‘zining qora yumor, parodiya va satira orqali jamiyatni tanqid qiladi. Bu uning tilining yana
bir xususiyati bo‘lib, u hikoyalar orqali o‘quvchini nafaqat jalb qilish, balki o‘z zamonining
ijtimoiy va madaniy muammolarini ko‘rsatishga harakat qilgan.
Klassik ya yangi elementlarning birlashuvi: Irving o‘zining asarlarida klassik adabiyot
an‘analarini va yangi, o‘sib kelayotgan Amerika madaniyatini birlashtirgan. Uning asarlarida
klassik Yevropa hikoyalari va mifologiyasini Amerikaning yangi tarixiy va madaniy
sharoitlariga moslashtirishda tilning o‘ziga xos roli katta.
Narrativ (hikoya aytish uslubi) usul: Irving o‘z asarlarida asosan narrativ usulda, ya’ni
hikoya qilish usulida yozgan. Ushbu usulda tilni ishlatish uning hikoyalarining ajoyib
yetkazilishida muhim rol o‘ynaydi. Har bir harakterning nutqi va til ishlatish uslubi ularning
shaxsiyatini va turmush tarzini aks ettiradi.
Vashington Irvingning asarlarining tilining lingvopetikasi ularning zamonaviy Amerika
adabiyotidagi o‘rnini va ahamiyatini ko‘rsatadi. Uning tilining o‘ziga xosligi, tasvirlash uslubi va
satirasi orqali u jamiyatni, madaniyatni va insoniyatning umumiy holatini tahlil qiladi. Lingvistik
va madaniy elementlarning uyg‘unligi uning asarlarini chuqur va boy qilib ko‘rsatadi.
ILMIY VA PROFESSIONAL TA’LIM JARAYONIDA MULOQOT, FAN VA MADANIYATLAR
INTEGRATSIYASI
184
Samarkand State Institute of Foreign Languages
Vashington Irving asarlarida milliy va madaniy leksik birliklar yoki satira va yumor
vositalarining lingvistik funksiyalari kabi aniq bir jihatga yoʻnaltirilgan.
Irving asarlarida Sharq motivlari metaforalar, ramzlar yoki obrazlar vositasida ifoda
etilgani shuningdek, bu motivlar Amerika romantizmiga ta’sir koʻrsatgani xususida kengroq
yoritilishi mumkin.
Irvingning til uslublari bilan oʻzbek romantik prozasi va boshqa xalq adabiyotlari
oʻrtasidagi bog‘liqlikni keltirish maqolaning qiziqarli jihatini oshiradi.
Shuningdek, Irving asarlarining original matnlari bilan oʻzbek tilidagi tarjimalarini
qiyoslash orqali tarjima lingvistikasi yondashuvlarini qoʻshish orqali tahlilni chuqurlashtirish
mumkin.
Amerika adabiyotining oʻzbek kitobxonlariga tarjima jarayonida yordam beruvchi
qoʻllanma yoki tarjimonlar uchun lingvistik uslubiy tavsiyalar sifatida ham amaliy ahamiyatga
ega ekanini koʻrsatish mumkin.
Xulosa sifatida Irving ijodining lingvopoetik tadqiqotlari yangi istiqbollarni ochib berishi
batafsil yoritishga harakat qildek. Bu natijalar oʻzbek va Amerika romantikasi oʻrtasida muloqot
oʻrnatishda imkoniyatlarni taqdim etishi haqida fikrlar qoʻshish foydali boʻladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Gilenson B.A. Vashington Irving: Rip van Vinklning qaytishi / B.A. Gilenson // AQSh
adabiyoti tarixi: darslik. nafaqa / B.A. Gilenson. – M.: 2003. – 704 b.
2.
Mamajonov S. Nasr, davr, qahramon. – Toshkent: Adabiyot va san’at, 1983. – 383 b.
3.
Соловьева Н.А. История зарубежной литературы: Предромантизм: Учеб. пособие для
студ. филол. фак. высш. учеб. заведеный / Наталия Александровна Соловьева. – М.:
Академия, 2005. – 272 с.
4.
Washington Irving. Rip Van Winkle. Category: Literature-short stories. Bookyards literary of
the world. – P.13.
5.
Мирсанов, Г. К. (2009). Инглиз ва ўзбек тилларида юриш-ҳаракат феълларининг
акционал ва аспектуал хусусиятлари. Филол. фанлари номзоди... дисс. автореф.
6.
Мирсанов, Г. (2016). Развитие прагмалингвистики в Узбекистане. Иностранная
филология: язык, литература, образование, (3 (60)), 76-83.
7.
Mirsanov, G. K. (2018). Exploration of Aspectual Semantics Within Motion Verbs. Cognitive
Approach. In Язык и культура (pp. 15-20).
8.
Narzikulova, R. (2022). Scrutinizing materials in organizing class for high school
students. Asian Journal of Multidimensional Research, 11(3), 31-33.
9.
Narzikulova, R. (2022). Peculiarities of 20th century english literature and main
characteristics. ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal, 12(1),
247-250.
10.
Narzikulova, R. A. (2021). PHONETIC ERRORS IN LEARNING ENGLISH IN NON-
LINGUISTIC UNIVERSITIES. Theoretical & Applied Science, (5), 63-66.
11.
Narzikulova, R. (2021). THE WAY OF LIFE OF THE JAPANESE ENGLISH WRITER
KAZUO ISHIGURO. Academic research in educational sciences, 2(4), 276-282.
12.
NARZIQULOVA, R. Phonetic Stylistic Methods and Methodological Application of
Phraseology in English and Uzbek. JournalNX, 7(02), 327-329.
