ILMIY VA PROFESSIONAL TA’LIM JARAYONIDA MULOQOT, FAN VA MADANIYATLAR
INTEGRATSIYASI
330
Samarkand State Institute of Foreign Languages
CHET TILINI O‘QITISHDA MULOQOT MADANIYATINI RIVOJLANTIRISHNING
IJTIMOIY-PSIXOLOGIK VAZIFASI
PhD.
Azimova Maxfuza Hasanovna
SamDCHTI
Annotatsiya.
Bo‘lg‘usi ingliz tili kadrlarni shakllantirishning asosiy bo‘g‘ini sifatida
talabaning muloqot vaziyatida o‘zini o‘zi anglab yetishi, o‘z taqdirini o‘zi belgilashi, shuningdek,
hayotiy tajriba asosida pedagog sifatida o‘zini rivojlantirishini ta’kidlab o‘tish mumkin. Uzluksiz
ta’lim tizimida xorijiy til o‘qituvchisi yuqori darajadagi kasbiy madaniyatning sohibi bo‘lishga
da’vat qilinadi, buning uchun muhim va zarur bo‘lgan bilim, ko‘nikma va malakalarga ega
bo‘lishi, o‘zini tarbiyalash va shu qatorda o‘zini takomillashtirishi pedagog madaniyati hamda va
pedagogik muloqotning ajralmas qismi hisoblanadi.
Kalit so‘zlar:
muloqot madaniyati, ijtimoiy-psixologik vazifa, pedagog faoliyati,
dialogik muloqot, hamkorlik, pedagok faoliyati
Muloqot madaniyatini rivojlantirishning muhim omillariga pedagogning o‘quvchilar
bilan o‘zaro munosabati, ularning kasbiy va fan yuzasidan tayyorgarligi (nafaqat o‘z
mutaxassisligi balki pedagogika, metodika va psixologiya bo‘yicha bilim, ko‘nikma va
malakalarga ega ekanligi), dars beruvchining shaxsiy xislatlari, ilmiy salohiyati, kasbiy bilimi,
dunyoqarashi, qiziqishlari, intilishlari va shu bilan bir qatorda uning shaxsiy qobiliyatlari bilan
ham xarakterlanadi. Pedagog faoliyatining eng muhim xususiyatlari sifatida quyidagi
yo‘nalishlarni ajratib ko‘rsatish lozim: a) o‘quv faoliyatiga; b) o‘qitish faoliyatini va natijasi
xususida; c) o‘rganish natijasi. Ushbu yo‘nalishlar o‘qituvchi shaxsining faoliyat uslubi va
muloqot usullarini aniqlab ko‘rsatadi. Shu sababli muloqot madaniyatini shakllantirish tizimida
ta’lim beruvchining shaxsiy fazilatlari va markaziy o‘rinda gavdalanishi asosiy o‘rinni egallaydi.
A.A. Lobanov ta’riflaganidek, “Talabalar bilan aloqada bo‘lgan o‘qituvchi nafaqat
bilimlarni uzatadi, balki o‘zining farovonligi, his-tuyg‘ulari, kayfiyati bilan ham bo‘lishadi”
[1;162]. Shunday ekan, pedagog shaxsi ta’lim oluvchilarga bilim berish bilan bir qatorda, “o’zi
orqali” va “o’zidan” jamiyatga bo‘lgan qarashlarini ko‘rsatib beradi. Shu ma’noda, bo‘lajak
pedagog
xususiyatida
asosiy
sanalgan
insonparvarlik
madaniyati
muloqotni
insonparvarlashtirishning ajralmas bir qismi ekanligi, u boshqa insonni anglash xususiyatini
muntazam tarzda takomillashtirishni o‘zida mujassam etadi. Buning sababi shundaki, boshqa
insonni bilishdagi ijodkorlik faoliyati unda faol, ijobiy qiziqishni, o‘zgaruvchanlik fazilatini
namoyon bo‘lishini anglatadi.
Darhaqiqat, pedagogik faoliyatda bo‘lajak chet tili o‘qituvchilar muloqot madaniyatining
shakllanganligi muhim hisoblanadi va ta’lim beruvchiga va ta’lim oluvchining o‘zaro
munosabatlarini ya’ni ular orasidagi insoniy munosabatlarni ham o‘rgatish imkoniyatini
tug‘diradi, boshqa shaxslarning manfaatlari esa shaxsiy manfaatlari bilan uyg‘unlashtirishga,
ularning holatini tahlil qilish va jamoada obyektiv baholashga undaydi. Muloqot orqali pedagog
va talabaning shaxsiy fazilatlari namoyon bo‘ladi. Shuning uchun mazmunli va samarali muloqot,
talabaga individual yondashish yo‘li bilan amalga oshirilishi mumkin. Shaxssiz muloqot yuzsiz,
befarq odamlarni paydo qiladi hamda axloqiy nizolarni vujudga keltiradi. Ta’lim jarayonining
har qanday axboroti muloqotda individual yondashuv orqali yetkaziladi [2; 26].
V.Y.Laudis tomonidan ta’lim jarayonida hamkorlik qilish mohiyati o‘rganilgan.
Birgalikdagi faoliyat jarayonida pedagog hamda ularning shogirdlari o‘rtasidagi holat o‘zgarishi
mumkin, bu jarayon ularning faoliyatdagi maqsadlari va bir-biri bilan munosabatlarning
almashishida yaqqol ko‘rinadi. Birgalikdagi faoliyatning maqsadi – obyektiv faoliyatni, o‘zaro
ta’sir va aloqa aktlarini o‘zlashtirishni o‘z-o‘zini tartibga solish mexanizmini qurish va usullarini
bilishdir. Birgalikdagi faoliyat maqsadlariga erishish uchun o‘qituvchilar bilan talabalar
o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir (hamkorlik) tizimini shakllantirish, qarama-qarshi fikrlashlarning oldini
olishga yordam beradi. Xususan, birgalikda hamkorlikni olib borish ustozlik diktatidan voz
ILMIY VA PROFESSIONAL TA’LIM JARAYONIDA MULOQOT, FAN VA MADANIYATLAR
INTEGRATSIYASI
331
Samarkand State Institute of Foreign Languages
kechishni va boshqa turdagi munosabatlarni o‘rnatishni nazarda tutadi: muammolarni birgalikda
yechish, natijalarni birgalikda tahlil qilish, noto‘g‘ri hisob-kitoblarni birgalikda qidirish va tahlil
qilish va boshqalar, ya’ni bunda subyektlar o‘zaro ta’siri kuzatiladi [3;102]. Demak,
hamkorlikdagi faoliyat jarayonini chuqur tahlil qilish, uyushtiriladigan turli tadbirlar,
bayramlarni ta’lim va tarbiya unumdorligi va sifat darajasiga tadbiq qilmasdan, balki ijodiy
tarafdan muloqotni rivojlantirish, uning madaniyatini yuksaltirish bilan amalyotda foydalaniladi.
Pedagogik muloqot tushunchasini ko‘p funksiyali deyish mumkin. Buning sababi
shundaki, pedagogik faoliyat amaliyotida pedagog o‘zining ko‘plab kommunikativ vazifalarni
namoyon qiladi va amaliy darslarda talabalar bilan aloqa tizimini yaratadi. Muloqot
madaniyatining ijtimoiy-psixologik vazifasi sifatida axborot almashish, faoliyatni tashkil qilish,
shaxsni bilish, rol almashish, empatiya, o‘zini o‘zi tasdiqlash kabi xususiyatlar ifodalanadi.
Muloqot madaniyatining bu vazifalarini A.A.Bodalev [4;250] bir qancha bosqichlar shaklida
izohlagan (1.1-jadvalga qarang):
1.1-jadval.
1.1-jadval. Muloqot madaniyatining ijtimoiy-psixologik vazifalari
1
Bo‘lajak chet tili o‘qituvchisining auditoriyada muloqotni modellashtirish
bosqichi. Bu talabalarning xususiyatlarini, xarakterini, ularning kognitiv faolligi,
ehtimollik qiyinchiliklari va dinamikasini bilishni talab qiladi.
2
Dastlabki o‘zaro ta’sir (kommunikativ hujum) vaqtida to‘g‘ridan-to‘g‘ri
muloqotni tashkil etish bosqichi. Ushbu bosqich uchun sizga auditoriani tezda ishga jalb
qilish texnikasi kerak, o‘zingizni taqdim etish va dinamik ta‘sir qilish usullarini
o‘zlashtirishingiz kerak.
3
Pedagogik jarayonida muloqotni boshqarish bosqichi. Ushbu bosqichda
talabalarning tashabbusini qo‘llab-quvvatlash, dialogik muloqotni tashkil qilish, o‘z
rejangizni real sharoitlarga moslashtirish.
4
Tajribada sinalgan aloqa tizimini o‘rganish va kelajakdagi faoliyat jarayoni uchun
yangi modellashtirish bosqichidir.
Yuqorida ko‘rsatilganidek, o‘qituvchi shaxsining muloqotni yangicha modellashtirish
faoliyatini turli bosqichlarda ta’lim oluvchilar bilan muloqotni ijodiy faoliyat shaklida tashkil
qilishi, ularning bilimdonligi, zukkoligi hamda tashabbuskorligini to‘laqonli ko‘rinishda
namoyon eta olishlari uchun ko‘maklashishi, o‘zini ijodiy faoliyatini ko‘rsata olishi o‘zini o‘zi
anglab yetish maqsadida sharoit yarata olishi muhimdir. Bundan tashqari,
N.Sh. Buranova
zamonaviy pedagogikaning maqsadini bolalarga o‘zlarining avtonom ichki dunyosini yaratishga
ko‘maklashish kerakligini, o‘z taqdirini o‘zi qurish jarayonini tavsiflovchi markaziy tizim
kontseptsiyasini tashkil etish deb hisoblaydi [5;35].
Bo‘lg‘usi ingliz tili kadrlarni shakllantirishning asosiy bo‘g‘ini sifatida talabaning
muloqot vaziyatida o‘zini o‘zi anglab yetishi, o‘z taqdirini o‘zi belgilashi, shuningdek, hayotiy
tajriba asosida pedagog sifatida o‘zini rivojlantirishini ta’kidlab o‘tish mumkin. Uzluksiz ta’lim
tizimida xorijiy til o‘qituvchisi yuqori darajadagi kasbiy madaniyatning sohibi bo‘lishga da’vat
qilinadi, buning uchun muhim va zarur bo‘lgan bilim, ko‘nikma va malakalarga ega bo‘lishi,
o‘zini tarbiyalash va shu qatorda o‘zini takomillashtirishi pedagog madaniyati hamda va
pedagogik muloqotning ajralmas qismi hisoblanadi. Kasbiy, shuningdek, ijtimoiy ehtiyojlarini
o‘qituvchi o‘zini anglab yetishda o‘z iste’dodlari va qobiliyatlarini ta’lim berish jarayonida
amalga oshiradi. O‘qituvchining muloqot madaniyatini shakllantirish kasbiy va shaxsiy o‘zini
o‘zi tushunish vositasi hisoblanib, pedagog madaniyatining asosiy tarkibiy qismi sifatida
muloqot madaniyati ta’kidlanadi. Muloqot orqali ta’lim oluvchi shaxslar ijodiy imkoniyatlarni,
ILMIY VA PROFESSIONAL TA’LIM JARAYONIDA MULOQOT, FAN VA MADANIYATLAR
INTEGRATSIYASI
332
Samarkand State Institute of Foreign Languages
o‘zini-o‘zi boshqara olish qobiliyatlarini ro‘yobga chiqarishi muloqot madaniyatining mohiyati
hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.Лобанов, А. А. Основы профессионально-педагогического общения : учеб, пособие
для студентов вузов / А. А. Лобанов. — М. : Академия, 2004. – 189 с.
2. Ильичева О.С., Поздняков В.С. Формирование нравственных убеждений учащихся
как педагогическая проблема. Поволжский педагогический вестник. 2014. № 1.– C. 26-31.
3. Ляудис В.Я. Методика преподавания психологии. Учебное пособие. - М.: Изд-во Уни-та
Рос.. Акад. Образования, 2000. – 128 с.
4. Бодалев, А.А. Психология общения / Избранные психологические труды. - 3-е изд. -
М. : Изд-во Московского психологического института; Воронеж : МОДЕК, 1996. –258с.
5.Буранова Н.Ш.. Игровые технологии на уроках внеклассного чтения в школе.
Ученый XXI века. 2022. – C. 96. № 1 (82). doi: 10.15350/24103586.2022.1.9
6. MB Fayzullayeva. ICT is the key of motivation in teaching FL. Oriental renaissance:
Innovative,
educational,
natural
and
social
sciences,
2021.
https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=9NS0PMkAAAAJ&c
itation_for_view=9NS0PMkAAAAJ:u5HHmVD_uO8C
7. Rakhmatova Madina Sobirovna. Features of Teaching English to Primary School
Children. Journal of Language Pedagogy and Innovative Applied Linguistics (JLPIAL). 2024.
https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=wUFDAHYAAAAJ
&citation_for_view=wUFDAHYAAAAJ:_FxGoFyzp5QC
9. Pardaeva, I. M. (2014). ON THE EXAMPLE OF THE ARTISTIC AND HISTORICAL
PROSE OF NAVOI IN TURKISH. The Way of Science, 73.
10. Mamayunusovna, P. I. (2021). BOBURNOMA. AS A HISTORICAL AND LITERARY
SOURCE. Thematics Journal of Social Sciences, 7(5).
11. Pardaeva, I. M. (2022). NAVOI AND THE WISDOM OF HISTORY. Science and
innovation, 1(Special Issue 2), 1-83.
12. Пардаева, И. М. (2024). ВЕЛИКИЕ ФИГУРЫ ДВУХ НАРОДОВ. THEORY AND
ANALYTICAL ASPECTS OF RECENT RESEARCH, 3(26), 250-254.
