ILMIY VA PROFESSIONAL TA’LIM JARAYONIDA MULOQOT, FAN VA MADANIYATLAR
INTEGRATSIYASI
470
Samarkand State Institute of Foreign Languages
O‘ZBEK TILI VA NUTQ MADANIYATINING JAMIYATDAGI O‘RNI
Abduraxmonov Murod
SamDChTI o‘qituvchsi
Sa'dullayeva Ruxshona Isroil qizi
SamDChTI 1-bosqich talabasi
Anotatsiya.
Ushbu maqolam orqali bugungi kunda eng dolzarb mavzulardan biri bo‘lgan
jamiyatmizdagi nutq madaniyati va o‘z Ona tilimizga bo‘lgan e’tiborni yanada rivojlantirish
hamda o‘zbek tilining ahamiyati, mavqeyi, jamiyatizda tutgan o‘rni haqida.
Kalit so‘zlar
: Til, nutq, jamiyat, muloqot madaniyat, adabiy til me’-yorlari, tilning
rivojlanishi, Xalq, integratsiyalashuv.
Annotation.
Through this article, I aim to highlight one of the most pressing issues of
today—the culture of speech in our society and the attention given to our native language. I will
discuss the importance of the Uzbek language, its status, and its role in our society, as well as the
need to further develop and promote respect for our native tongue.
Keywords
: Language, speech, society, communication culture, literary language norms,
language development, people, integration.
Аннотация:
Через эту статью я хочу осветить одну из самых актуальных тем
сегодня – культуру речи в нашем обществе и внимание к родному языку. Я расскажу о
значении узбекского языка, его статусе и роли в обществе, а также о необходимости
дальнейшего развития и уважения к нашему родному языку.
Ключевые слова:
язык, речь, общество, культура общения, нормы литературного
языка, развитие языка, народ, интеграция.
Til bu millatning ko‘zgusidir. Til ijtimoiy hodisa ekanligi eng qadimgi davrlardan beri
ma’lum, u kishilar o‘rtasidagi oʻzaro aloqa ehtiyojiga ko‘ra yuzaga kelgan. Til orqali butun
xalqning madaniyati, turmush tarzi va kelib chiqishi haqida ma’lumot bera oladi. Til insonlar
o‘rtasida aloqa vositasi bo‘lib, insonlar uchun fikr almashinish uchun eng qulay usulidir. Bu
orqali insonlar o‘zlarining shaxsiy fikr, xohish, istaklarini ifodalay olishadi. Yaqin yillarda
barcha sohaga katta e’tibor berilyapti shu bilan birgalikda o‘zbek tilining rivojlanishiga bo‘lgan
islohotlar ham bundan mustasno emas. Keyingi yillarda ona tilimizga bo‘lgan e’tibor yanada
oshdi. Mustaqilligimizning ilk yillaridanoq o‘zbek tilini rivojlantirish va xalqaro miqyosda
obro‘sini oshirish bo‘yicha say-harakatlar amalga oshirildi. Bunga yaqqol misol sifatida shuni
aytishimiz mumkinki, Birinchi Prezidentimiz I. A. Karimov tashabbuslari bilan o‘zbek tilini -
Davlat tili sifatida tan olinishini aytishimiz mumkin[1, 17].
Bizning ona tilimiz asrlar davomida shakllanib, sayqallanib keldi. Bu davr oralig‘ida juda
ham ko‘plab o‘zgarishlardan o‘tishiga to‘g‘ri keldi. O‘zbek tlil haqida gapirishdan avval uning
tarixini, qanday bosqichlardan o‘tganini ham aytib o‘tish foydadan xoli emas. Zero, Islom
Karimov aytganlaridek, tarixsiz- kelajak yo'q.
Arab bosqini va arab tili ta’sirida juda ko‘p so‘zlar o‘zgarib, tilimizda integratsiyalashuv
yuzaga keldi. Bundan tashqari, savdo-sotiq aloqalari orqali tilimizga juda ham ko'p so'zlar kirib
keldi. Chor Rossiya O'rta Osiyoni bosib olinishida bu yerdagi xalqlarga katta ta'sir ko'rsatdi.
Xususan, O'zbekiston ham bundan mustasno emas edi. Sho'ro hukumatida bizning tilimizga,
madaniyatimizga putur yetkazildi desak mubolag'a bo'lmaydi. O'sha paytda Davlat tili sifatida
o'zbek tlil tan olingan edi, biroq rus tilining kirib kelishi natijasida davlat organlari, maktab,
litsey, kollej,institutlarda rus tili fani majburiy o'qitila boshlandi va hujjatlar ham rus tilida
yuritildi. Rus tilining ta'siri xalqimiz orasida ortib bordi. Bunga nisbatan jadidchilarimiz o'zbek
tilini ulug'lab asarlar yaratishdi. Afsuski, Sho'ro davrida ularning aksariyati qatag'on qilindi.
Keyinchalik mustaqillik qabul qilinib o'zbek tiliga Davlat tili maqomi berildi. Ming afsuslar
bo'lsinki, rus tilidan kirib kelgan so'zlar hali hamon nutqlarida ishlatilinib kelinmoqda. Hatto
ba'zilar o'zbek bo‘laturib bu so'zlarning o'zbek tilidagi muqobilini bilishmaydi. Masalan
ILMIY VA PROFESSIONAL TA’LIM JARAYONIDA MULOQOT, FAN VA MADANIYATLAR
INTEGRATSIYASI
471
Samarkand State Institute of Foreign Languages
ma'lumotnoma so'zining o'rniga ko'pincha "справка" so'zi ishlatiladi. Mana shunday davrni
ifodalashda Tohir Malik "Shaytanat" romanida ham ko'rishimiz mumkin: “To’satdan yangrab,
magnitofondan taralayotgan musiqa tovushini bosib kеtgan bu ovozdan to’rttovlari ham cho’chib
tushishdi. Monika barmog’ida qistiriqliq sigarеtni shoshib kuldonga tashladi-da: - Oy, papul
kеldi, - dеb o’rnidan turdi. Bunaqa baqirishlarga ko’nikib kеtgan kuyov ham erinib, qo’zg’aldi.
Monika tеz-tеz yurib kеlib darg’azab otasini quchoqladi. Kеsakpolvon jahli chiqqanini yana bir
karra ta'kid etmoqmaqsadida qizini odatdagiday o’pib, erkalamadi. - Papul bugun vnе
nastroеniyada, - dеdi Monika arazlab. - Papanglar charchaganlar, -Kеsakpolvonning xotini
shunday dеb unga yaqinlashdi: - ha, adasi, tinchlikmi? Kеsakpolvon xotiniga o’qrayib harab,
xonasi tomon yurdi. -hay, adajonisi, bir minutga to’xtang, u nas novosti. Lеningradda
parikmaxеrlarning mеjdunarodniy vistavkasi bo’layotgan ekan. - Vistavka emas, konkurs, - dеb
izoh bеrdi sartarosh. - Nu da, konkurs. E shu konkursga Gogik borishi kеrak. - Borsa ana katta
ko’cha, qo’lidan ushlab turganim yo’q, - dеdi Kеsakpolvon ming’irlab. - Kak eto “katta ko’cha”?
Bu prostoy konkurs emas, mеjdunarodniy axir. Gogik pobеditеl bo’lishi kеrak. Monika ham
borishi kеrak Lеningradga. -ha, qizing ham sartarosh bo’lib qoldimi? - Nu zachеm, adajonisi,
Gogik Monikaning sochini prichyoska qiladi” [2, 38]. Birgina mazkur parcha orqali yozuvchi
o'sha paytda ona tilimiz qay ahvolda ekanligini ko'rsatib bergan.
Bugungi kunda o'zbek tilini va nutq madaniyatini rivojlantirish maqsadida turli xil darsliklar
va qo'llanmalardan foydalanish yo'lga qo'yilgan. Masalan oliy ta'lim muassasalariga "Nutq
madaniyati ", "O'zbek tlil ", " Davlat tilida ish yuritish " fanlarining kiritilishi tilimizning
jamiyatdagi rolini yanada orttirishga xizmat qiladi [3, 26].
Olimlarning tadqiqotlariga ko'ra, dunyo bo'yicha 7 000 dan ortiq til mavjud, ammo shundan
YUNESKO ma'lumotlariga ko'ra 200 ga yaqin tillar Davlat tili sifatida tan olingan. Bularning
ichida o'zbek tilining ham Davlat tili sifatida kiritilishi kishida ulkan faxriy tuyg'usini uyg'otadi.
Tilga davlat tili yoki rasmiy til maqomining berilishi uni yo‘qolish xavfidan xalos qiladi. Milliy
tilning inqirozi esa milliy ma’naviyatning, milliy o‘zlikning barbod boiishi demakdir. Tilning
rasmiy maqomi millat yoki xalq uchun juda ulkan ijtimoiy-siyosiy, ma’naviy-ma’rifiy, tarixiy,
huquqiy ahamiyatga molik masala. Chunki, rasmiy til shu til sohiblarining milliy-ma’naviy
yaxlitligini ta’minlovchi asosiy vosita hisoblanadi. Shu ma’noda milliy yaxlitlikka erishish,
vatanparvarlik milliy tilga e’tibordan boshlanishi bejiz emas. XIX asrda yashagan fransuz olimi
M. Beilin hazrat Alisher Navoiyning “Muhokamat ullug'atayn” kitobidagi “Tilga ixtiyorsiz - elga
e’tiborsiz” degan hikmatli so'zlaridan ta’sirlanib, 1861-yilda e’lon qilingan “Mir Alisher Navoiy
biografiyasi va ijodi” kitobida shunday degan edi: “Alisher Navoiy o‘z milliy tilining
afzalliklarini inkor etib bo‘lmaydigan dalillar bilan isbot qilganligi o‘z xalqi orasida
vatanparvarlikni boshlab berganligidan dalolatdir"[4,4].Shunisi quvonarli, mustaqillikdan so'ng
barcha ish qog'ozlar, hujjatlar o'zbek tilida yuritila boshlandi. Prezidentimiz Sh. Mirziyoyevning
tashabbuslari bilan yaqin yillarda katta o'zgarishlar sodir bo'ldi. Shuni unitmasligimiz kerakki,
biz qachon o'z tilimizni hurmat qilsak keyin boshqalar ham biznikini hurmat qila boshlaydi[4,
56].
Kishilar chiroyli, mazmundor nutq masalasi bilan juda qadimdan qiziqib keladilar.
Qadimgi Gretsiya (Yunoniston)da va Rimda nutq madaniyatining nazariy asoslari yaratildi.
Mamlakatimizda ham "nutq odobi", " so'z odobi", "nutq madaniyati" singari tushunchalar keng
ishlatiladi. Shunda ba'zilarda nutq madaniyati o'zi nima degan savol tug'ilishi mumkin. Nutq
madaniyati tushunchasi ancha yillardan beri ishlatilib kelinmoqda. Nutq madaniyati- bu
fikrimizni, istak-xohishimizni insonlarga to'g'ri, aniq, taʼsirchan, adabiy til me'yorlaridan
chiqmagan holda boshqa insonlarga yetkazib berishdir. Soʻzlayotgan nutqimizda so'zlarni ham
grammatik jihatdan, ham leksik jihatdan to'g'ri qo'llashimiz ham bir madaniyatga kiradi.
Gapirishdan avval har bir so'z hamda jumlalarni to'g'ri ekanligini tafakkurimizda o'ylab, gapga
bu so'z mosmi yoki yo'q shunga qattiq e'tibor borishimiz zarur. Duch kelgan so'zdan foydalanish
noto'g'ri. Hozirda chet tillarini o'rganish davr talabiga aylanib bormoqda. Aksariyati insonlar turli
sabablar ko'ra chet tillarini o'rganishadi. Avvalambor shuni unitmasligimiz kerakki, o'z Ona
ILMIY VA PROFESSIONAL TA’LIM JARAYONIDA MULOQOT, FAN VA MADANIYATLAR
INTEGRATSIYASI
472
Samarkand State Institute of Foreign Languages
tilimizni yaxshi bilmasdan turib boshqa tillarni o'rganib bo'lmaydi. Har bir shaxs nutqida
so'zlarni qanchalik mos va aniq qo'llasa, uning nutqi shu darajada madaniyatli bo'ladi[5, 82].
Xulosa qilib aytganda har birimiz o'z Ona tilimiz o'zbek tilini e'zozlanishimiz, unga hurmat
ko'rsatishimiz lozim. Biz mana shunday buyuk tarixga ega bo'lgan tilimizdan faxrlanishimiz
zarur. Ko'chada, jamiyatda nutq madaniyati hamda adabiy tili me'yorlariga rioya qilgan holda
suhbatlashishimiz zarur. Tilimizni asrashimiz zarur chunki ota-bobolarmiz:" Til yashasa-millat
yashaydi" - deb bejizga aytishmagan, azizlar.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
Kaldibayeva,
D.
O.
(2020).
TALABALARNING
MANTIQIY TAFAKKURINI SHAKLLANTIRISHNING PEDAGOGIK OMILLARI. 17-p
2.
Djumaevich, K. K., Ergashevich, P. A., & Bakitovich, A. E.
(2019).
APPLICATION
OF
MODERN
PEDAGOGICAL
AND
INNOVATIVE
TECHNOLOGIES IN EDUCATION-STANDARDS. 38-p
3.
Shaykhislamov, N. (2020). Lingvokulturologiyaning tarixiy va nazariy asoslari. O'zbekistonda
ilm-fan va ta 'lim,(2), 26-p.
4.
Akhmedova, M., & Mengliev, B. (2018). Spirituality in the soul of the language: about
linguoma'naviyatshunoslik and its perspektives. American Journal of Research, USA, Michigan,
(23), 56-p
5.
Sobirova, Z., & Mengliev, B. (2020). SOME ISSUES RELATED TO THE TRANSFER OF
ENGLISH TOURISM TERMS IN UZBEK LANGUAGE. Journal of Critical Reviews, 7(15),
82-p.
6.
Shomurodova Shahlo Jaxonovna. Features of semantic and stylistic transformations of stable
word combinations. International Journal of Early Childhood Special Education.
https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=lpUNsSYAAAAJ&ci
tation_for_view=lpUNsSYAAAAJ:MXK_kJrjxJIC
7.
Makhzuna Ismatova. The using of coaching for scientific guidance of English learner’s graduate
qualifying
works.
https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=0mLmjKEAAAAJ&c
itation_for_view=0mLmjKEAAAAJ:hqOjcs7Dif8C
8.
Rayhona Narzikulova. Scrutinizing materials in organizing class for high school students. Asian
Journal of Multidimensional Research.
https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=Aeo3Rb0AAAAJ&ci
tation_for_view=Aeo3Rb0AAAAJ:d1gkVwhDpl0C
9.
Аслонов, Ш. (2024). The importance of Artificial Intelligence in the teaching of translation
theory and practice. Зарубежная лингвистика и лингводидактика, 2(5), 50-53.
10.
Shahram, A., Umida, K., & Zarina, R. (2020). Information technology's role in the study of
foreign languages. Asian Journal of Multidimensional Research (AJMR), 9(3), 96-98.
11.
Aslonov, S. S. (2020). O’zbek Va Ingliz Tilida Jins Mazmunini Bildiruvchi So’zlar
Tahlili. Студенческий вестник, (16-10), 55-58.
12.
Zarina, R., Shahram, A., & Umida, K. (2020). Using games to teach management in higher
education institute. Asian Journal of Multidimensional Research (AJMR), 9(3), 49-52.
