Ta'lim va ta'lim tadqiqotlari

Мазкур мақолада футбол хакамлигини тарихи ва уларнинг харакат фаолиятларига оид манбаларни умумлаштиришга қаратилган воситалар хақида маълумотлар ёритиб берилган.

Мақалада жасларды миллий қәдриятлар тийкарында тәрбиялаўдыӊ мазмуны, технологияси, методлари ва методологиясы жаӊаша талқыланып, шахстыӊ жоқары дәрежедеги қәдриятын қәлиплестириўге қаратылған тәрбияныӊ теориялық ҳәм әмелий негизи сәўлеленген.

Олий таълим тизимида юқори малакали ва рақобатбардош кадрларни тайёрлаш бугунги куннинг энг муҳим вазифаларидан ҳисобланади. Мазкур вазифанинг нечоғлик самарали ҳал этилиши мамлакатимизда амалга ошириб борилаётган таълим соҳасидаги ислоҳотлар таълим-тарбия сифатининг юқори даражада бўлишини таъминлашга қаратилган бўлиб, Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.М.Мирзиёевнинг “Яна бир муаммони ҳал этиш ўта муҳим ҳисобланади: бу педагоглар ва профессор ўқитувчилар таркибининг профессионал даражаси, уларнинг махсус билимларидир. Бу борада таълим олиш, маънавий-маърифий камолот масалалари ва ҳақиқий қадриятларини шакллантириш жараёнларига фаол кўмак берадиган муҳитни яратиш зарур”. – деб айтган фикрларида акс этади. [3] Бўлажак муҳандисларнинг касбий компетентлигини ривожлантиришда муҳандислик ва компьютер графикаси фундаментал фан бўлиб, бу фан бўйича эгалланган билим ва малакалар асосида муҳандиснинг фазовий тасаввури, техник тафаккури ва ижодий қобилияти каби хислатлари ривожланади.

Ҳозирги даврда ёш авлодларга таълим, хусусан олий таълим беришдаги энг мухим масалалардан бири- бу ўқув масканларини зомон талабларига жавоб бераолиш даражасига кўтариш ва АКТларнинг имкониятларидан тўлиқ фойдаланган холда, талабаларга фан асосларини етказишдан иборатдир. Шу борада Олий таълим тизими (ОТМ ) таркибидаги“ Қўшма таълим дастурлари асосида “ иш олиб бараёган бўлим ёки факультетлар бундан мустассно эмас. Ҳаммага маълумки, ҳар бир ОТМ республика миқёсидаги “ HEMIS” тизими билан боғланиб бормоқда, натижада муассасадаги барча жарраёнлар етарли даражада ойдинлашиб келмоқда. Айниқса бу борада Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.М.Мирзиёевнинг “Яна бир муаммони ҳал этиш ўта муҳим ҳисобланади: бу педагоглар ва профессор-ўқитувчилар таркибининг профессионал даражаси, уларнинг махсус билимларидир. Бу борада таълим олиш, маънавий-маърифий камолот масалалари ва ҳақиқий қадриятларини шакллантириш жараёнларига фаол кўмак берадиган муҳитни яратиш зарур”. – деб айтган фикрларида акс этади [1].

Янги туғилган чақалоқларда туғма бронх аномалиялари (БА) нафас йўлларининг туғма нуқсонлари орасида нисбатан кам учраса-да, перинатал даврдаги ўсмирлар ва чақалоқлар ўлимида муҳим омил сифатида намоён бўлади. Ушбу аномалиялар кўп ҳолларда бошқа орган ва тизимларнинг туғма нуқсонлари (юрак, ўпка, диафрагма, марказий асаб тизими ва бошқалар) билан биргаликда учрайди. Қўшилган патологиялар мавжуд бўлган ҳолатларда клиник белгиларнинг ўзига хос бўлмаслиги, ташхис қўйишнинг кечикиши ва патоморфологик дифференциациянинг мураккаблиги, тўлиқ ва тизимли таҳлилни талаб қилади.

Бухоро амирлигининг иқтисодий, сиёсий ва маданий ҳаётини акс эттирадиган ЎзР МДАнинг “Бухоро амирлиги Қўшбеги маҳкамаси” (Управление кушбеги эмира Бухарского) деб номланган И-126 фонди ҳам ўзига хос тарихга эга.

Бул мақалада қурылысларда өрт қәўипсизлиги қағыйдалары, өрт қәўипсизлигин тәмийинлеў бойынша «Әҳмийетли 30-күни» илажы ҳаққында сөз етилген.

Бул мақалада қурылысларда хам пукарлар турак жайларында өрт қәўипсизлиги қағыйдаларына әмел қылыу қағыйдалары,Шымбай район аймағында қурылыс имаратларында ҳәм басқада имаратларда өрттиң алдын алыў илажларын ҳаққында сөз етилген.

Бул мақалада бўгинги кўндеги қурылыс имаратлары хызметкерлери менен угит-насият иләжлары ҳаққында сөз етилген.

Бу мақолада қурилишларнинг меъёр ва таълаблари va фавқулодда вазиятлардан муҳофаза қилиш ва фуқаро муҳофазаси ойлиги ҳақида сўз етилган.

Ушбу мақолада қурилиш-монтаж ишларида юк ко'тарувчи кранлардан фойдаланишнинг хавфсизлик жиҳатлари муҳокама қилинади. Қурилиш майдончалари ва иншоотларида кранларнинг техник жиҳатдан хавфсиз ишлашига қо'йиладиган талаблар асосланади.

Ушбу мақолада қурилиш-монтаж ишларида юк ко'тарувчи кранлардан фойдаланишнинг хавфсизлик жиҳатлари муҳокама қилинади. Қурилиш майдончалари ва иншоотларида кранларнинг техник жиҳатдан хавфсиз ишлашига қо'йиладиган талаблар асосланади.

Мақолада қурилиш саноати корхоналарида қуёш энергиясидан фойдаланиш учун қуёш энергияси қурилмалари ва очиқ саноат ёки автоном ишлайдиган жойларда бетон маҳсулотларини иссиқлик билан ишлов бериш тизимлари муҳокама қилинади.

Мақолада физика фанинг қурилиш муҳандислари тайёрлашдаги ўрни келтирилган. Қурилиш инжинеринги физиканинг турли соҳаларига асосланган бўлиб, мустаҳкам, хавфсиз ва экологик жиҳатдан самарали иншоотлар қуришда муҳим роль ўйнайди. Замонавий муҳандислар механика, материалшунослик, энергия самарадорлиги, гидродинамика ва электротехника каби соҳалардаги билимлардан фойдаланиб, янги технологияларни ишлаб чиқмоқдалар.Қурилиш технологиялари турли физик қонунлар ва жараёнларга асосланади. Механика, термодинамика, материалшунослик, электротехника ва гидродинамика каби физиканинг асосий бўлимлари бино ва иншоотларни лойиҳалаш, қуриш ва эксплуатация қилиш жараёнларида муҳим аҳамият касб этади. Ушбу мақолада қурилиш технологияларининг физик асослари таҳлил қилинади.

Бу мақолада Республика фан ва технологиялари ривожланишининг “Ахборотлашган жамият ва демократик давлатни ижтимоий, ҳуқуқий, иқтисодий, маданий, маънавий-маърифий ривожлантиришда инновацион ғоялар тизимини шакллантириш ва уларни амалга ошириш йўллари” устувор йўналиши ҳақида сўз етилган.

Мазкур мақолада Бердақ ижодий меросини институт ёшлари ўртасида тарғиб қилиш ҳозирги мураккаб замонда ёшлар маънавиятини юксалтириш, уларни эзгу мақсадларга илҳомлантиришда адабиётнинг таъсирчан кучидан фойдаланиш самарали таъсир кўрсатиши баён этилган. Шунингдек, тарғиб қилишнинг самарали усулларидан тиббий таълимда қўлланилиши баён этилган.

Мустақиллик йилларида мамлакатимизда тилнинг фразеологик тизимини ўрганишда олимлар турли аспектлардаги тадқиқот масалаларига эътибор қаратмоқда. Қорақалпоқ тилшунослигидаги фразеологизмлар ҳам кўп жиҳатларига кўра ўрганилди. Лекин уларнинг ичида алоҳида мавзуий гуруҳни ташкил қиладиган колоратив фраземалар алоҳида тадқиқот объекти бўлган эмас.

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда жаҳонда таълим тизимини ривожлантиришнинг методологии асоси сифатида педагогии финрлар тарақииёти масаласи, таълим-тарбия соҳасида қўлга ииритилган ютуқлар ва ўз ечимини иутаётган муаммоларни таднии этиш устувор аҳамият иасб этмонда.
Мустаииллиннинг дастлабии йилларда «Бизнинг давлатимиз мутахассислар тайёрлашнинг илғор жаҳон тажрибасини ненг жалб этади. Ва, энг аввало, бевосита Ўзбеиистоннинг ўзида юқори сифатли таълим учуй шароитлар яратади. Х-ХП ва XIV-XVI асрларда Моварауннахр маданияти гуллаб-яшнаган даврда бу ердаги нўплаб шахарларда олий ўқув юртлари бўлиб, илмий мариазлар ҳисобланар эди. Ҳозирги ваитда бу нутлуг анъана тииланмонда. Бизнинг халқимизнинг доимий фазилати бўлган ҳақиқатни билиш йўлидаги саботни фан, технииа, технология, бошқарув ва информатииада эришилган жахон ютунларини ўзлаштиришга йўналтириш иераи бўлади»1, - деган натъий хулосага келинди.
Қорақалпок халкининг таълим-тарбиявий фикрлари қадимги даврлардан таракқий топиб, тарихий анъаналари ва ёшлар тарбияси тўғрисидаги қарашлари Марказий Осиё халқлари педагогии фикрлари билан алокадорликда ривожланди. Халқ сифатида ўзига хос маданияти, тарбиявий анъаналари шаклланди. Қорақалпок халкининг ўзига хос миллий маданияти ва педагогикаси тарихини чукур ўрганиш ҳамда улардан ҳозирги замон таълим-тарбия тизимида мақсадга мувофиқ фойдаланиш муҳим вазифалар ҳисобланади. Чунки ўтмишдаги ва бугунги илғор тажрибалар педагогик фикрларни янада ривожлантиришга, таълим ва тарбия тизимини такомиллаштиришга ёрдам беради. XX асрнинг 50-йилларидан XXI асрнинг бошларигача бўлган даврда педагогик фикрлар ривожи ҳолатини илмий ўрганиш, уни бугунги кун талаби доирасида маълум бир тизимга солиш ва ривожланиш жараёнларини илмий тахдил этиш кун тартибида қорақалпоқ халкининг таълим-тарбиявий фикрларини ўрганиш бўйича турган асосий муаммолардан биридир. Шу туфайли бугунги кунда Қоракалпоғистонда мустақиллик давридаги педагогика фанини янада такомиллаштиришга доир педагогик қарашларни, методика масалаларига тааллуқли илғор фикрларни ўрганиш, тахдил этиш зарурияти педагогика тарихининг долзарб масалаларидан бири сифатида илмий тадкиқот ишлари олиб боришни тақозо этади.
Вазирлар Маҳкамасининг 2004 йил 9 июлдаги «2004-2009 йилларда мактаб таълимини ривожлантириш Давлат умуммиллий дастурини амалга ошириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги 321-сон Қарори, Қорақалпоғистон Республикаси Вазирлар Кенгашининг 2010 йил 9 апрелдаги “Узлуксиз таълим тизимини мазмунан модернизациялаш ва таълим-тарбия самарадорлигини янги сифат даражасига кўтариш бўйича ҳамкорлик тўғрисида”ги 01-09/2-04/241-сон баённома қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади Қорақалпоғистонда XX аср иккинчи ярми ва XXI аср бошидаги таълим-тарбиявий фикрлар ривожининг устувор йўналишларини аниқлаштириш ҳамда илғор педагогик тажрибаларни узлуксиз таълим тизимига жорий этиш механизмларини такомиллаштириш.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
XX асрнинг иккинчи ярми ва XXI аср бошида Қорақалпоғистонда таълим-тарбиявий фикрлар ривожининг тарихий таракқиёт ҳамда маданий ҳаёт билан боғлиқ этник, миллий менталитет ва маърифатпарварликка доир ижтимоий-педагогик хусусиятлари очиб берилган;
Қорақалпоғистондаги XX аср охири ва XXI аср бошидаги узлуксиз таълим тизимида олиб борилган ислоҳотларни баҳолашнинг умумдидактик мезонининг интеллектуал, амалий йўналтирилганлик, сифат ва рақобатбар-дошликни таъминлаш ҳамда хусусий-методик мезонининг аник максадга йўналтирилганлик ва рефлексияга доир кўрсаткичлари аниклаштирилган;
мустақиллик йилларида Қорақалпоғистонда таълим тизимини ислоҳ қилишнинг антропологик, аксиологик ва акмеологик компонентларини таълим-тарбиявий фикрлар тараққиётининг илғор тажрибаларига асосланган ҳолда такомиллаштиришга доир таклиф ва тавсиялар ишлаб чикилган;
Қорақалпоғистондаги XX аср иккинчи ярми XXI аср бошидаги таълим-тарбиявий фикрларнинг миллий хусусиятлари, педагогик ғоялар интеграция-сининг шахе ва жамият ривожига таъсирини асослашга доир ташкилий-тузилмали модел ишлаб чикилган;
педагогик воқеликни тизимли прогнозлаш асосида Қорақалпоғистонда таълим-тарбиявий фикрлар ривожланишининг истиқболдаги йўналишларини аниқлаштиришга доир таклиф ва тавсиялар ишлаб чикилган.
ХУЛОСА
Қорақалпоғистонда XX аср иккинчи ярми - XXI аср бошидаги таълим-тарбиявий фикрлар таракқиётига дойр тадкиқот натижалари асосида куйидаги хулосаларга келдик:
1. Қорақалпоғистонда XX асрнинг иккинчи ярмидаги ижтимоий ҳаёт, маориф ва илмий - педагогик фикрлар шаклланишининг шарт-шароитлари, педагогика назарияси ва тарихи ривожланишининг ўзига хосликлари, ўкитиш методикаси ва ушбу йўналишдаги педагогик фикрларнинг ўзига хосликлари аниқланди.
2. Мустақиллик шарофати билан Ўзбекистоннинг таркибий кисми бўлган Қоракалпоғистонда “Таълим тўғрисида”ги Қонун ва “Кадрлар тайёрлаш миллий дастури” шунингдек, амалга оширилаётган ислоҳотлар педагогик фикрларнинг ривожланишига, мактаблар ва касбий таълим тизимининг такомиллашишига, умуман, узлуксиз таълимнинг барча соҳаларида ўзгаришлар ва янгиланишларга асос бўлди.
3. Қоракалпоғистонда истиқлол йилларида педагогика тарихи, тарбия назариясига доир тадқиқотларнинг илмий таҳлили шуни кўрсатдики, бу тадқиқотларда мазкур масалаларга янгича ёндашувлар, коракалпоқ халкининг таълим-тарбиявий анъаналарининг қайта тикланиши кабилар кузатилди ва бу педагогик фикрлар тараққий этишининг хақикий намунаси бўлди.
4. Қоракалпоғистонда таълим-тарбияга доир фикрлар таракқиётида ўкув фанларини ўқитиш методикаси, таълим жараёнига инновацион методларни олиб кириш, илғор педагогик ва ахборот технологияларини қўллаш, шунингдек, мустақиллик даври ўқитувчиси олдига кўйилаётган замонавий талаблар ва имкониятлар хақидаги илмий-педагогик фикрларнинг илгари сурилиши ёшларни баркамол авлод сифатида тарбиялашнинг асосий омиллари эканлиги аниқланди.
5. Қоракалпоғистонда мустақиллик йилларидаги педагогик фикрларнинг таълим самарадорлигига таъсири даражаси илм-фан, шу жумладан, педагогика фанининг тарихий таракқиёт йўли, унинг амалий тажрибасидан унумли ва ўринли тарзда ижодий фойдалана олиш мустақил юртимизда таълим тизими ва тарбия жараёнларидаги бугунги кун талабларини ва янги вазифаларни самарали ҳал этишнинг асосий вазифалардан бири хисобланиши маълум бўлди.
6. Қорақалпоқ халқининг миллий менталитета, ижтимоий ҳаёти ва миллий ўзига хос жиҳатларини инобатга олган ҳолда мавжуд бўлган педагогик қарашлари, педагог олимларимизнинг таълим-тарбияга оид фикрлари бой, тарихий-миллий тажрибалар асосида ривожланди, улардан узлуксиз таълим тизимида ўринли ва унумли фойдаланиш ўзининг самарасини бериши муқаррар эканлиги аникланди.
7. Тадқиқот материалларидан «Умумий педагогика», «Тарбиявий ишлар методикаси», «Маънавият асослари», «Қорақалпоғистон тарихи» фанларини ўқитиш жараёнида ёшларни миллий ғурур ва ифтихор, ватанпарварлик руҳида тарбиялаш, маънавий-маърифий таълимотлар тарақкиёти билан таништириш, мустақиллик тушунчаларини янада такомиллаштиришда кенг фойдаланиш лозим.
8. Олий ўкув юртларида ўтказиладиган маънавият кунлари, шунингдек, ўрта махсус таълим муассасалари ва умумий ўрта таълим мактаблари тарбиявий ишлар ва соатлар режаларига диссертация материалларида илгари сурилган педагогик ғояларни кенг татбиқ этиш зарур.
9. Педагог олимларнинг таълим-тарбиявий фикрларидан таълим жараёнини ташкил этишда, илғор педагогик иш тажрибларидан технологик, ижодий, аксиологик парадигмаларга асосланган ҳолда шахсга йўналтирилган таълимни амалга оширишда кенг фойдаланиш лозим.
10. Қорақалпоғистонда XX аср иккинчи ярми - XXI аср бошидаги таълим-тарбиявий фикрлар тараққиётига дойр тадкикот натижаларидан дарслик, ўкув қўлланмаларнинг мазмунини бойитиш, электрон ўкув адабиётларини яратишда фойдаланиш мумкин.

ушбу мақолада Қорақалпоғистон Республикаси аҳолисининг ўсиши туманларда даврий нуқтаи назардан тадқиқ этилган. Шунингдек, аҳоли сонининг ўсишига таъсир этувчи омиллар ўрганилган.

Ушбу мақолада Қорақалпоғистон Республикаси аҳолисининг ўсиши туманларда даврий нуқтаи назардан тадқиқ этилган. Шунингдек, аҳоли сонининг ўсишига таъсир этувчи омиллар ўрганилган.

Ушбу тезисда қишлоқ хўжалигига мўлжалланмаган ер участкаларини хусусийлаштириш тушунчаси ва ўзига хос хусусиятлари, мулк ҳуқуқида мавжуд бўлган статик ва динамик элементлар нисбати, хусусийлаштиришни мулк ҳуқуқининг субинститути сифатида ҳам кўриб чиқилиши, оммавий ва хусусий мулк, оммавий ҳуқуқ ва хусусий ҳуқуқ дихотомияси, хусусийлаштириш мулк ҳуқуқини вужудга келишининг қайси усуллари жумласига кириши очиб берилган.

Ушбу мақолада қисқа масофага югурувчиларни машғулот жараёнида қўлланилган тикловчи воситаларни жисмоний тайёргарлигига таъсири хақида фикр юритилган.

Ушбу мақолада қисқа масофага югурувчиларни машғулот жараёнида қўлланилган жисмоний тайёргарлигига таъсири хақида фикр юритилган.

Мазкур мақолада спорт машғулотлари вақтида қисқа масофага югурувчи спортчиларнинг организмини тиклаш воситалари ҳақида сўз боради. Мақола давомида асосли фикр ва мулоҳазалар бериб ўтилган.

Ушбу мақолада жиноят ҳуқуқи назариясида муҳим ўрин тутадиган – қилмишнинг жиноийлигини истисно қилувчи ҳолатлар, хусусан, “охирги зарурат” институти атрофлича таҳлил қилинган. Муаллиф томонидан мазкур институтнинг назарий ва амалий жиҳатлари, унинг бошқа турдош ҳолатлар билан ўхшаш ва фарқли томонлари, ҳуқуқий табиати ҳамда жиноятлар терговида тўғри квалификация қилиш масалалари ўрганилган. Охирги зарурат ҳолатининг белгилари, уни зарурий мудофаа, кам аҳамиятли қилмиш, буйруқни бажариш ёки асосли таваккалчилик ҳолатларидан фарқ қилувчи жиҳатлар изчил равишда таҳлил қилинган. Шу билан бирга, амалиётда юзага келадиган муаммолар ва уларнинг ечими юзасидан тавсиялар берилган.