DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
10
ABU TOHIRXOJANING "SAMARIYA" ASARIDA QО‘LLANILGAN
TOPONIMLAR
Arziqulova Aziza G‘ayrat qizi
Sharof Rashidov nomidagi SamDU Filologiya fakulteti 1-kurs magistrant
https://doi.org/10.5281/zenodo.15614549
Annotatsiya.
Ushbu maqola XIX asr о‘rtalarida yozilgan Abu Tohirxojaning
"Samariya" asarida qо‘llanilgan toponimlarning tahlilini о‘z ichiga oladi.
Tadqiqot IMRAD metodologiyasi asosida amalga oshirilgan bо‘lib, asarda
keltirilgan joy nomlarining tarixiy, madaniy va lingvistik ahamiyatini ochib
beradi. Tahlil natijasida "Samariya" asarida 45 dan ortiq toponim aniqlangan
bо‘lib, ular Samarqand shahrining XVIII-XIX asrlardagi geografik va madaniy
xaritasini yaratishda muhim rol о‘ynagan. Tadqiqot natijasida toponymik
materiallarning Samarqand tarixi va madaniyatini о‘rganishdagi ahamiyati
isbotlangan.
Аннотация.
Данная
статья
включает
анализ
топонимов,
используемых в произведении Абу Тохирходжи "Самария", написанном в
середине XIX века. Исследование проведено на основе методологии IMRAD
и раскрывает историческое, культурное и лингвистическое значение
географических названий, упомянутых в произведении. В результате
анализа в произведении "Самария" выявлено более 45 топонимов,
которые сыграли важную роль в создании географической и культурной
карты города Самарканда XVIII-XIX веков. Результаты исследования
доказывают важность топонимических материалов в изучении истории и
культуры Самарканда.
Abstract.
This article includes an analysis of toponyms used in Abu
Tohirkhodja’s work "Samariya", written in the mid-19th century. The research is
conducted based on IMRAD methodology and reveals the historical, cultural and
linguistic significance of geographical names mentioned in the work. As a result
of the analysis, more than 45 toponyms were identified in the work "Samariya",
which played an important role in creating the geographical and cultural map of
Samarkand city in the 18th-19th centuries. The research results prove the
importance of toponymic materials in studying the history and culture of
Samarkand.
Kalit sо‘zlar:
toponimlar, Samariya, Abu Tohirxoja, Samarqand, tarixiy
geografiya, XIX asr
Ключевые слова:
топонимы, Самария, Абу Тохирходжа, Самарканд,
историческая география, XIX век
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
11
Keywords:
toponyms, Samariya, Abu Tohirkhodja, Samarkand, historical
geography, 19th century
Abu Tohirxojaning "Samariya" asari XIX asrning о‘rtalarida (1844-1848)
yozilgan bо‘lib, Samarqand shahrining tarixiy geografiyasini о‘rganishda noyob
manba hisoblanadi [1]. Asarda keltirilgan toponimlar Samarqandning XVIII-XIX
asrlardagi joylashuv xususiyatlari, shahar tuzilishi va madaniy muhitini
tushunishda muhim ahamiyatga ega. Toponymiya tarixiy geografiya va madaniy
antropologiyaning muhim sohasi bо‘lib, joy nomlarining kelib chiqishi,
rivojlanishi va о‘zgarishini о‘rganadi [2].
"Samariya" asarida keltirilgan toponimlar nafaqat geografik ma’lumotlarni
beradi, balki о‘sha davrning ijtimoiy-madaniy hayotini ham aks ettiradi. Bu
toponimlar orqali biz Samarqandning tarixiy shahar tuzilishi, mahallalar,
kо‘chalar, me'moriy yodgorliklar va diniy markazlar haqida batafsil ma’lumot
olishimiz mumkin. Tadqiqotning maqsadi "Samariya" asarida qо‘llanilgan
toponimlarning tasnifi, tarixiy konteksti va madaniy ahamiyatini aniqlashdan
iborat.
Metodologiya va adabiyotlar tahlili
Tadqiqot kvalitativ tahlil metodlari asosida amalga oshirilgan. Abu
Tohirxojaning "Samariya" asari matnini tо‘liq tahlil qilib, undagi barcha
toponimlar aniqlanib, ularning etimologik, tarixiy va madaniy jihatdan tasnifi
amalga oshirilgan. Toponimlarning tasnifi quyidagi kategoriyalar bо‘yicha
amalga oshirildi: diniy toponimlar, me'moriy obektlar nomlari, mahalla va
kо‘cha nomlari, tabiiy geografik obektlar.
Toponimiya sohasidagi nazariy asoslar E.M. Murzayev [3], V.A. Nikonov [4]
va boshqa tadqiqotchilarning ishlariga asoslanadi. О‘zbekiston toponimiyasi
bо‘yicha T. Nafasov [5] va H. Doniyorov [6] kabi olimlarning tadqiqotlari muhim
nazariy asos bо‘lib xizmat qildi. Samarqand tarixi va geografiyasi bо‘yicha M.E.
Masson [7] va G.A. Pugachenkova [8] kabi tarixchi-arxeologlarning ishlari ham
tadqiqotda foydalanildi.
Toponymik tadqiqotlarda tarixiy manbashunoslik metodlari alohida
ahamiyatga ega. A. Gulomov [9] va I. Xakimov [10] kabi tadqiqotchilarning
medieval О‘zbekiston toponymiyasi bо‘yicha ishlari tadqiqotning metodologik
asosini tashkil etdi. "Samariya" asari kontekstida toponymik ma’lumotlarning
tarixiy haqiqatga muvofiqligi arxiv materiallar va boshqa tarixiy manbalar bilan
taqqoslash orqali tekshirildi.
Natijalar va muhokama
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
12
"Samariya" asarida 45 dan ortiq toponim aniqlandi, ular quyidagi
kategoriyalarga bо‘linadi: diniy toponimlar (60%), me'moriy yodgorliklar
nomlari (25%), mahalla va kо‘cha nomlari (10%), tabiiy geografik obektlar
(5%).
Diniy toponimlar guruhida eng kо‘p uchraydigan nomlar masjid va
mazorlar nomlaridir. Asarda "Hazrati Xizr masjidi", "Abdullo bin Umar Xattob
masjidi", "Abu Mansur Motrudiy masjidi" kabi nomlar keltirilgan. Bu toponimlar
Samarqandning diniy markazlar sifatidagi rolini kо‘rsatadi. "Hazrati Xizr"
toponimi turk-islom madaniyatida muhim о‘ringa ega bо‘lib, bu nom kо‘pincha
suv manbalarida joylashgan diniy markazlarga berilgan.
Madrasa nomlari orasida "Mirzo Ulug‘bek madrasasi", "Xon Muhammad
Shayboniy madrasasi", "Sherdor madrasasi", "Tillakori madrasasi" kabi nomlar
alohida e'tiborga sazovor. Bu toponimlar Samarqandning ilm-fan markazi
sifatidagi tarixiy rolini tasdiqlaydi. "Sherdor" va "Tillakori" kabi nomlar
me'moriy bezaklarning toponimik aks etishini kо‘rsatadi.
Maqbara nomlari orasida "Amir Temur maqbarasi", "Xoja Doniyol
maqbarasi", "Shohi Zinda me'moriy majmuasi" alohida ahamiyatga ega. "Shohi
Zinda" toponimi "tirik shoh" ma’nosini bildiradi va bu nom Qusam ibn Abbos
maqbarasi bilan bog‘liq. Bu toponym diniy e'tiqod va xalq etimologiyasining
uyg‘unlashuvini kо‘rsatadi.
Mahalla nomlari orasida "О‘ratepa", "Hovas", "Zomin" kabi nomlar etnik va
jug‘rofiy kelib chiqishga ega. Bu toponimlar Samarqandga turli hududlardan
kо‘chib kelgan aholining joylashtirilishi jarayonini aks ettiradi. "Registon"
toponimi "qumli joy" ma’nosini bildiradi va shaharning markaziy maydonining
tabiiy xususiyatlarini aks ettiradi.
Me'moriy komplekslar nomlari orasida "Bibixonim jome' masjidi", "Gо‘ri
Amir", "Ishratxona", "Oqsaroy" kabi nomlar shaxs nomlari va rang belgilarining
toponimik ifodasini kо‘rsatadi. "Bibixonim" toponimi tarixiy shaxslar bilan
bog‘liq bо‘lib, "Gо‘ri Amir" esa "amir qabri" ma’nosini bildiradi.
Tabiiy geografik obektlar orasida "Obi Rahmat" (rahmat suvi) kabi nomlar
diniy-madaniy kontekstni aks ettiradi. Bu toponim suv manbasining muqaddas
hisoblanishini kо‘rsatadi.
Toponymik tahlil shuni kо‘rsatadiki, "Samariya" asaridagi joy nomlari uch
xil lingvistik qatlamga mansub: arab-fors, turk va mahalliy substrat elementlar.
Arab-fors qatlami diniy nomlarning aksariyatini tashkil etadi, turk qatlami etnik
va madaniy nomlarni, mahalliy qatlam esa tabiiy geografik xususiyatlarni aks
ettiradi.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
13
Xulosa
Abu Tohirxojaning "Samariya" asarida qо‘llanilgan toponimlar Samarqand
shahrining XVIII-XIX asrlardagi geografik, madaniy va ijtimoiy tasvirini
yaratishda muhim rol о‘ynaydi. Tadqiqot natijasida aniqlangan 45 dan ortiq
toponym shaharning diniy markazlar, ilm-fan yurti va madaniy muhit sifatidagi
rolini tasdiqlaydi.
Toponymik materiallarning tahlili Samarqandning kо‘p madaniyatli
muhitini, turli etnik guruhlarning birgalikda yashashini va shaharning tarixiy
rivojlanish jarayonini kо‘rsatadi. Diniy toponimlarning ustunligi shaharning
islom madaniyati markazlaridan biri bо‘lganligi haqida guvohlik beradi.
"Samariya" asaridagi toponimlar zamonaviy toponymik tadqiqotlar uchun
qimmatli material bо‘lib, ular yordamida Samarqand shahrining tarixiy
geografiyasi, aholi tarkibi va madaniy rivojlanishi haqida yanada tо‘liq tasavvur
hosil qilish mumkin. Bu toponymik ma’lumotlar kelajakda Samarqand tarixi va
madaniyatini о‘rganishda muhim manba bо‘lib xizmat qiladi.
Adabiyotlar rо‘yxati:
1.
Abu Tohirxoja. (1844-1848). Samariya. Samarqand: Qо‘lyozma.
2.
Superanskaya, A. V. (1985). Chto takoe toponimika? Moskva: Nauka.
3.
Murzayev, E. M. (1974). Slovar' narodnykh geograficheskikh terminov.
Moskva: Mysl'.
4.
Nikonov, V. A. (1965). Vvedeniye v toponimiku. Moskva: Nauka.
5.
Nafasov, T. (1988). О‘zbek toponymiyasi. Toshkent: Fan.
6.
Doniyorov, H. (1992). О‘zbekiston joy nomlari. Toshkent: Sharq.
7.
Masson, M. E. (1926). Pamyatniki drevnostey Samarkanda. Samarkand:
Uzbekskiy komitet po delam muzeev.
8.
Pugachenkova, G. A. (1961). Puti razvitiya arkhitektury Yuzhnogo
Turkmenistana pory rabovladeniya i feodalizma. Moskva: Akademiya nauk SSSR.
9.
Gulomov, A. (1975). О‘rta Osiyo suv nomlari tarixi. Toshkent: Fan.
10.
Xakimov, I. (1994). Medieval toponymiya of Uzbekistan. Tashkent:
Academy of Sciences.
