DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
5
ANA TILIN OQÍTÍWDA FILOLOG TALABALARDÍŃ
FRAZEOLOGIYALÍQ KOMPETENCIYASÍN RAWAJLANDÍRÍW
Nurımbetova Sarbinaz Keunimjay qızı
Ájiniyaz atındaǵı Nókis mámleketlik pedagogika
institutı tayanısh doktorantı
https://doi.org/10.5281/zenodo.15613293
Joqarı oqıw orınlarında qaraqalpaq tilin oqıtıwdaǵı kompetenciyalıq
sistemadan paydalanǵan halda nátiyjege erisiw hám frazeologizmler hám
frazeologiyalıq kompetenciya arqalı túrli metodikalıq usıllardan paydalanǵan
halda talabalarda qaraqalpaq tilin ańsat úyreniw hám ózlestiriwge baylanıslı
tájiriybelerdi ámelde qollanıwdan ibarat.
Tayanısh sózler: kompetenciya, frazeologiya, frazeologiyalıq kompetenciya,
kommunikativ kompetenciya
В высшей школе это достижение результатов с использованием
компетентностной системы при обучении студентов родному языку, а
также применение опыта легкого изучения и усвоения студентами
родного языка с использованием различных методических приемов и
методов через фразеологизмы и фразеологическую компетентность.
Ключевые слова: компетентность, фразеология, фразеологическая
компетентность, коммуникативная компетентность.
In higher education, it is to achieve results using the competence system in
teaching the native language to students, and to apply the experiences of easy
learning and acquisition of the native language in students using various
methodological methods and methods through phraseologisms and
phraseological competence.
Key words: competence, phraseology, phraseological competence,
communicative competence
Házirgi waqıtqa kelip jáhán bilimlendiriw sistemasında hár bir millettiń óz
ana tilin talabalardıń qánigeligine, jasına qarap úyretiw jolların rawajlandırıwǵa
qaratılǵan ilimiy izleniwler alıp barılmaqta. Dáslebinde filolog talabalarǵa óz ana
tilin hár túrli qosıqlar hám ertekler, kórkem shıǵarmalar tiykarında úyretiw
hám birge islesiw, pikir almasıw formalarında alıp barıw búgingi kúnde de
zárúrlikke aylanıp barmaqta. Bunda joqarı oqıw ornı filolog talabalarına ana tili
sabaǵı arqalı frazeologiyalıq kompetenciyasın rawajlanırıwǵa baǵdarlanǵan ana
tilinde
qosıq,
taqmaqlar,
jańıltpashlar,
naqıl-maqallar,
oyın
hám
frazeologizmlerdi multimedia quralları arqalı úyretiw metodikasın jetilistiriw,
zamanagóy bilimlendiriw standartlarına hám talaplarına juwap beretuǵın
metodikalıq qollanbalardı jaratıw hám sırt el tájiriybelerin úyreniw hám óz ana
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
6
tilin puqta ózlestiriw ushın tayanısh jaratıw eń áhmiyetli máseelerdiń biri bolıp
tabıladı.
Házirgi waqıtta ana tili sabaqlarında innovaciyalıq texnologiyalardan
paydalanıw áhmiyetli orındı iyeleydi, bililmlendiriw sistemasında innovaciyalıq
usıllardı qollanıwdı ámeliyatqa en jaydırıw eń tiykarǵı strategiyalıq resurslardan
birine aylanbaqta. Sonı da esapqa alǵan halda, izertlew jumısımızdıń
mazmunınan kelip shıǵıp “kompetenciya”, “kompetentlik”, “frazeologiyalıq
kompetenciya” túsinikleriniń mazmun-mánisin tereńirek úyreniwdiń áhmiyetli
wazıypalarınan biri.
Sońǵı waqıtları bilimlendiriw sistemasında “kompetenciya”, “kompetentlik”
vа «frаzеоlоgiyalıq kоmpеtеnciya» túsiniklerine almastırıw, alımlar hám
qánigelerdiń bilimlendiriw processinde kompetenciyalıq jantasıw arqalı
bilimlendiriw processinde qayta shólkemlestiriwge baǵdarlap atır. Sonı da aytıp
ótiw kerek, búgingi kúnde barlıq pánlerdi oqıtıw barısında kompetenciyalıq
jaqtan baǵdarlaw usınıs etilmekte. Zamanagóy tálimde ana tilinen pánge tiyisli
bilim, kónlikpe, tájiriybe ótkeriwdiń ózi jeterli emes. Qalaberse, payda bolǵan
bilim, kónlikpe, tájiriybelerdi túrli jaǵdaylarda ámeliy qollanıwdı jolǵa qoyıw
búgingi kúnniń talabına aynalıp barmaqta. Kompetenciyalıq jantasıwǵa
baǵdarlanǵan tálim – iyelengen bilim, kónlikpe hám tájiriybelerdi óz shaxsıy,
kásiplik jáne sociallıq iskerliklerde ámeliy qollay alıw imkaniyatın jetilistiriwge
baǵdarlanǵan bilim bolıp, talabalarda erkin pikirlew, jaratıwshılıq, salamat
báseke hám ulıwmamádeniy kónlikpelerdi payda etedi. Bul tendenciya
ádebiyatlarda keltirilgenindey jańa konceptual negiz bolıp xızmet etip atır.
“Kompetenciya” sózi 1955-jılda N.A.Xomskiy tárepinen qollanǵan bolıp,
tilden paydalanıw barısında “iskerlikke baǵdarlanǵan bilim, kónlikpe hám
tájiriybeler jıynaǵı sıpatında” talqıǵa alınǵan, “kompetenciyalıq jantasıw” bolsa
bilimlendiriwde nátiyjelilikti kórsetiwshi faktor bolıp kórsetiledi .
“Kompetenciyaǵa tiykarlanǵan jantasıw” (competence based approach)”
túsinigi, keyin ala “kompetenciyaǵa tiykarlanǵan bilim (competence based
language teaching)” túsiniginde payda boldı.
Joqarı oqıw orınları talabalarına ana tilin oqıtıwda frazeologiyalıq
kompetenciyanı jetilistiriw tómendegi baǵdarlarda qollanıw imkaniyatın beredi:
1) kompetent (kompetenciyalıq) jantasıw kásiplik bilim, tájiriybe hám
kónlikpelerdiń anıq sisteması hám bilim alıqshılardıń jeke juwapkershiligin
jetilistiriwge járdem beredi;
2) shaxsqa baǵdarlanǵan jantasıw hárbir talaba bilimlerdi erkin ózlestlrlwl
hám ámelde qollanıwı;
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
7
3) óz iskerliginde joba dúziwi, onıń juwmaǵın talqılaw hám bahalanıwı;
4) talabalardıń toparlarda birge islesiw kónlikpesin payda etiw;
5)
kommunikativ-kognitiv
jantasıw
mashqalalı,
sóylewde hám
dóretiwshilik jumıslardıń lingvistikalıq, reproduktiv shınıǵıwlardan joqarı
turıwı;
6) sistemalı jantasıw negizinde talabalarda ózara baylanıs ornatıwdı
engiziw, sistema hám ortalıqtıń ózara qatnası;
7) talabalardıń sóylew iskerligine kóre variantlılıqtı támiyinlew,
sistemadaǵı dinamikanı úyreniw, rawajlanıwdaǵı anıqlılıq dep kórsetiwge
boladı.
D.A.Ivanovtıń kórsetiwinshe “kompetenciyaǵa tiykarlanǵan jantasıw- bul
miynet bazarı mútájliliklerin muwapıqlastırıwǵa urınıw tiykarında tálim
nátiyjesine qaratılǵan jantasıw bolıp, nátiyjede iyelengen maǵlıwmat muǵdarı
emes, insannıń túrli jaǵdaylarda háreket etiw qábileti” dep kórsetse,
S.V.Kirdyankina kompetenciyaǵa tiykarlanǵan jantasıw – jámiyettiń talabına
muwapıq tálim processin jańadan joybarlastırıw dep esaplawına tiykar bolǵan .
Izertlewler barısında bazı kompetenciyalar basqalarına qaraǵanda ulıwma
yáki jeke bolıp keledi. Usıǵan baylanıslı olardı úsh dárejege ajıratıw múmkin:
1) Tayanısh kompetenciyalar – tálim mazmunınıń ulıwma (metapredmet)
bólimine tiyisli;
2) Ulıwma kompetenciyalar – málim bir bólimge kiriwshi oqıw predmetleri
hám tálim tarawlarına tiyisli;
3) Pánge tiyisli kompetenciyalar – aldınǵı ekewine qaraǵanda jeke
esaplanıp, oqıw páni sheńberinde jetilisip baradı.
Ilimiy
pedagogikalıq-psixologiyalıq
dereklerde
kórsetiliwinshe,
kompetenciya, kompetentlilik júdá quramalı, kóp tarmaqlı, kóp ǵana pánler
ushın áhmiyetli bolǵan túsinik sanaladı. Sol sebepten, onıń bólimleri hám
kólemi, hám quramına kóre, hám máni, logikalıq jaqtan túrli mánilerdi ańlatadı.
Atamanıń mánisi “dárejelilik”, “jetiskenlilik”, “túsinpazlıq”, “nátiyjelilik”,
“uqıplılıq”, “qásiyet”, “sıpat”, “muǵdar” sıyaqlı túsinikler tiykarında da
kórsetiledi.
Búgingi kúnde kompetenciya sózi – qábilet, kompetentlik, tálimge
kompetenciyalıq jaqtan jantasıw bolsa, iyelengen bilim, kónlikpe hám
tájiriybelerdi ámeliy qollay alıw qábiletin jetilistiriwge baǵdarlanǵan bilim beriw
jónelisi bolıp qaralıp kelmekte.
Tilde awızeki sóylew kompetenciyaların jetilistiriw bilim alıwshılardıń
úyrenip atırǵan til materiyallarınan hám alınǵan xabar-maǵlıwmatlardan óz
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
8
ómir iskerliginde aqılǵa muwapıq paydalana alıw, sol tilde óz pikirin awızeki
hám jazba kóriniste erkin bayanlay alıw hám sóylewge qatnaslı qollana alıw
kónlikpelerin payda etiwden ibarat.
Frazeologiyalıq kompetenciya – bul frazeologiyalıq birliklerdi biliw hám
onnan sóylew barısında paydalanıw qábileti. Sonı da aytıp ótiw kerek, hárbir
talaba ana tiliniń frazeologiyalıq sisteması haqqında túsinikke iye bolıwı hám
bul sistemadan ámelde sheber paydalana alıw esaplanadı.
Mádeniyatlı insandı jaratıwda fraxeologiyalıq kompetenciyanıń róli
ayrıqsha. V.N.Teliya pikirinshe: “frazeologiyalıq birlikler – xalıqtıń oyıp islengen,
ásirler dawamında islengen danalıǵı, ómirlik tájiriybesi, mádeniyat hám
mentalitettiń tiykarǵı quram bólegin sáwlelendiriwshi til ańın belgileydi”. Sonıń
menen birge, til prizması arqalı dúnya hám málim bir mádeniyat ushın tiykar
bolǵan barlıq nárselerdiń súwretin (modelin, kórinisin) kóriw hám jaratıw
múmkin. Sonıń ushın da óz ana tilin oqıtıw processinde frazeologiyalıq
kompetenciya aqırǵı orındı iyelemewi kerek.
Izertelewshi L.Pugacheva frazeologiyalıq kompetenciya kommunikativ
kompetenciyanıń bir bólegi sıpatında qaraladı hám leksikalıq kompetenciya
menen ózara baylanıslı bolıp tabıladı. Frazeologiyalıq kompetenciya
lekciyashınıń tek sóylewde emes, tillik qurallardan paydalanıw hám olardı
talqılaw, tema hám baylanıs bóliminde óziniń sáwbetlesleriniń jaǵdayına
qatnaslı paydalanıw qábiletin názerde tutıwın aytıp ótedi.
Kommunikativ kompetenciyanıń lingvistikalıq quram bólegi til sisteması
sıpatında dúzilisi haqqındaǵı bilimlerde hám usı bilimlerdi qollanıw
kónlikpelerinde payda boladı. Sóylew kompetenti talabanıń anıq sóylew sol
waqıttaǵı jaǵday ushın zárúr bolǵan baylanıs quralın tańlawda ayqın kózge
túsedi.
D.Xayms kózqarasına kóre, kommunikativ kompetenciya tómendegi
kompetetntlerdi óz ishine aladı:
− lingvistikalıq (til qaǵıydaları);
− sociallıq-lingvistikalıq (dialektlik sóylew qaǵıydaları);
− diskursiv (semantikalıq gáp dúzilisin tártipke saladı);
− strategiyalıq (sáwbetles penen baylanıstı saqlawdı tártipke saladı) .
Juwmaqlap aytqanda, sociallıq- mádeniy kompetenciya – bul ana tilinde
sóylesiwshilerdiń sóylewiniń milliy hám mádeniy qásiyetleri hám sociallıq
minez-qulqı (ádetler, ádep-ikram qaǵıydaları, stereotipler, tariyx, ulıwma
aytqanda mádeniyat) haqqında málim bir bilimlerge iye bolıw, sonday-aq,
sóylesiw barısında olardan padalanıw qábileti bolıp tabıladı. Sonı da aytıp ótiw
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
9
kerek, frazeologiyalıq kompetenciyatildi biliwdiń tiykarǵı bólegi. Onıń tilde
úyreniw menen integrallasıwı talabalar ortasında kútilgen baylanıstıń yaǵnıy
sóylesiwdiń kónlikpesine alıp keledi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
ALAUDINOVA D. KOMPETENSIYAVIY YONDASHUV ASOSIDA BOʻLAJAK
INGLIZ TILI OʻQITUVCHILARINING OGʻZAKI NUTQ MALAKALARINI
RIVOJLANTIRISH METODIKASI/ Pedagogika fanlari boʻyicha falsafa doktori
(PhD) ilmiy darajasini olish uchun yozilgan DISSERTATSIYA. 20-bet
2.
Hymes D. On communicative competence // Sociolinguistics / еdited by J.
B. Pride, J. Holmes. Harmondsworth: Penguin, 1972. P. 269-293.
3.
Иванов Д. А., Митрофанов К. Г., Соколова О. В. Компетентностный
подход
в
образовании.
Проблемы,
понятия,
инструментарий.
Учебнометодическое пособие. М.: АГТКи! IPO. - 2003. - 101 с
4.
Телия В.Н. Русская фразеология. Семантический, прагматический и
лингвокультурологический аспекты. – М.: Языки русской культуры, 1996.
– 288 с
5.
Пугачева Л. Формирование фразеологический компетенций
иностраннах студентов-филологов. Автореферат. Санкт-Петербург, 2012.
16 с
6.
Chomsky N. Language and mind. – New York: Harcourt, Brace &World,
1968. – 342 p
