DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
54
ARAB TILIDA HARFIY SOʻROQ SOʻZLAR
Patidinov Abdulmajid Muhammadaminovich
Oriental universiteti magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15654273
Annotatsiya.
Ushbu maqola arab tilidagi harfiy soʻroq soʻzlar –
ْ لَه
(hal) va
َْأ
(a) – ning grammatik xususiyatlari, qoʻllanish oʻrinlari va oʻzaro farqlarini
atroflicha tahlil qiladi. Maqolada har bir harfning misollar orqali yoritilishi,
ularning oʻzbek tilidagi ekvivalentlari ("-mi?") va tasdiq-inkor soʻrogʻini
ifodalashdagi roli koʻrib chiqiladi. Shuningdek,
َْأ
harfining tanlov soʻrogʻi (
ْ مَأ
bilan) va inkor bilan birga kelish xususiyatlari
ْ لَه
dan farqli jihatlari sifatida
ajratib koʻrsatilgan. Maqola arab tilida soʻroq gaplarni toʻgʻri shakllantirish
uchun muhim boʻlgan bu ikki harfning ahamiyatini ochib beradi.
Kalit so`zlar.
Arab tili, grammatika, soʻroq soʻzlar, harfiy soʻroq soʻzlar,
ْ لَه
(hal),
َْأ
(a), tasdiq-inkor soʻrogʻi, arab tili grammatikasi, nahv, sintaksis, soʻroq
yuklamas.
Abstract.
This article provides a detailed analysis of the grammatical
features, usages, and differences between the Arabic letter interrogatives
ْ لَه
(hal) and
َْأ
(a). The article examines the use of each letter through examples,
their Uzbek equivalents ("-mi?"), and their role in expressing affirmative-
negative questions. It also highlights the letter
َْأ
's characteristics of being
combined with the question of choice (with
ْ مَأ
) and negation as distinct aspects
from
ْ لَه
. The article reveals the importance of these two letters, which are
important for the correct formation of interrogative sentences in Arabic.
Keywords:
Arabic language, grammar, interrogative words, literal
interrogative words,
ْ لَه
(hal),
َْأ
(a), affirmative-negative question, Arabic
grammar, nahw, syntax, interrogative loading.
Zamonaviy lingvistik tadqiqotlar lingvistik fikrni dunyoning barcha tillari
uchun umumlashtirilishi mumkin bo'lgan rivojlanishlaridan ajratilgan holda
ko'rib chiqmaydi, ular lingvistik matnlarni ko'plab zamonaviy lingvistik
nazariyalar inson lingvistik hodisalarini tushuntirishga qodir ekanligi asosida
ko'rib chiqadigan tadqiqotlardir. umuman. G‘arb tilshunosligining so‘nggi
nazariyalari asosida olib borilgan zamonaviy tilshunoslik tadqiqotlari ushbu
nazariyalar natijalari asosida arab tilshunosligi merosini qayta o‘qishga olib
kelishi mumkin. Arab tilining barcha oʻzgarishlari, oʻzgarishlari va bir holatdan
ikkinchi holatga oʻtishlarida.Bu yerda soʻzlovchiga tegishli ikki til elementi
boʻlgan maʼno va qoʻllanishga eʼtibor qaratishimiz kerak. Qabul qiluvchi va
boshqa omillar kontekst bilan belgilanadi va bu erda biz nutqning kontekstini
nazarda tutamiz. Demak, zamonaviy lingvistik tadqiqotlar tilni lingvistik
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
55
material va undan foydalanuvchilar o'rtasidagi mavjud munosabatlar nuqtai
nazaridan o'rganish jihati olimlar tadqiqotlaridan chetda qolib ketganligini
ta'kidlaydi. Kim o‘z tadqiqotlarida asosiy e’tiborni strukturaga qaratganligi va
ular lingvistik material va undan foydalanuvchilarga, ya’ni tilning kommunikativ
jihatiga e’tibor qaratishlari zarurligi to‘g‘risida.Til, hozirgi tilshunoslik nuqtai
nazaridan, sintaktik bilan chegaralanib bo‘lmaydi. faqat jihat, aksincha, u
kommunikativ jihat bilan chambarchas bog'liq bo'lib, u rol o'ynaydigan jihatdir.
Haqiqatni tushunishimizda samarali va muhimArab tili oʻzining boy grammatik
tuzilishi bilan ajralib turadi va bu tuzilmaning muhim qismlaridan biri soʻroq
soʻzlardir. Soʻroq soʻzlar gapga soʻroq maʼnosini berish bilan birga, maʼlum bir
maʼlumotni bilishga qaratilgan savolni ifodalaydi. Arab tilida soʻroq soʻzlar
asosan ikki katta guruhga boʻlinadi: ismlar (
ْ م سِا
ِْماَه فِت سِلاا
) va harflar (
ْ ف رَح
ِْماَه فِت سِلاا
).
Ushbu maqolada biz aynan harfiy soʻroq soʻzlar, ularning xususiyatlari va
qoʻllanish oʻrinlarini atroflicha koʻrib chiqamiz[1].
Harfiy Soʻroq Soʻzlar Nima? Arab tilida harfiy soʻroq soʻzlar faqat ikkita
boʻlib, ular:
ْ لَه
(hal) va
َْأ
(a). Bu harflar oʻzbek tilidagi "mi/mi?" soʻroq
yuklamasiga toʻgʻri keladi va gapga tasdiq-inkor maʼnosidagi soʻroqni beradi.
Yaʼni, bu soʻroq soʻzlar bilan berilgan savollarga javob "ha" (
ْ مَعَن
) yoki "yoʻq" (
َْلا
)
tarzida boʻladi. Ularning asosiy xususiyatlari quyidagilardir:
1.Maʼno: Oʻzbek tilidagi "-mi?" yuklamasiga ekvivalent. Bu harflar oʻz-
oʻzidan mustaqil maʼnoga ega emas, balki gapga soʻroq maʼnosini qoʻshadi.
2.Mabniy (oʻzgarmas): Harfiy soʻroq soʻzlar doim bir xil holatda boʻladi va
gapdagi oʻrniga qarab oʻzgarmaydi. Ular nahv (sintaksis) jihatdan hech qanday
oʻringa ega emas.
3.Gapning boshida kelishi: Bu harflar odatda soʻroq gapning boshida
keladi[2].
Harfiy Soʻroq Soʻzlar: Harflar va ularning qoʻllanishi.
1.
ْ لَه
(Hal)
ْ لَه
harfi keng qoʻllaniladigan soʻroq harflaridan biridir. U odatda sodda,
tasdiq-inkor soʻroqlarini ifodalash uchun ishlatiladi.
Misollar:
ْ لَه
َْت بَهَذ
ىَلِإ
؟ِةَس َر دَم لا
(Hal zahabta ilal-madrasati?) – Maktabga
bordingizmi? (Javob:
ْ مَعَن
/
َْلا
),
ْ لَه
اَذَه
؟ ٌباَتِك
(Hal hadha kitabun?) – Bu kitobmi?
ْ لَه
ْ مَه فَت
؟ َس رَّدلا
(Hal tafhamud-darsa?) – Darsni tushundingizmi? Eʼtibor bering:
ْ لَه
harfi har qanday turdagi feʼl (oʻtgan zamon, hozirgi-kelasi zamon) yoki ism bilan
ishlatilishi mumkin.
2.
َْأ
(A)
َْأ
ham
ْ لَه
singari tasdiq-inkor soʻrogʻini ifodalaydi, biroq uning qoʻllanish
doirasi biroz kengroq boʻlishi mumkin va baʼzi hollarda maʼlum bir fonetik
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
56
qoidalar bilan bogʻliq misollar quyidagilar:
َْأ
َْت بَهَذ
ىَلِإ
؟ِق وَّسلا
(A zahabta ilas-sovqi?)
– Bozorga bordingizmi?
َْأ
َْت نَأ
؟ ٌس ِِّرَد م
(A anta mudarrisun?) – Siz oʻqituvchimisiz?
َْأ
ْ لِّ ِضَف ت
َْةَءا َرِق لا
ِْمَأ
؟َةَباَتِك لا
(A tufaddilul-qiroata amil-kitabata?) – Oʻqishni afzal
koʻrasizmi yoki yozishnimi? (Bu yerda
ْ مَأ
(am) bilan birga kelib, tanlov soʻrogʻini
ifodalaydi. Bu
ْ لَه
da uchramaydi.) [3].
َْأ
harfi baʼzan
ْ لَه
ga nisbatan rasmiyroq uslubda yoki adabiy tilda koʻproq
ishlatilishi mumkin. Shuningdek, baʼzi hollarda
َْأ
ni inkor yuklamalari bilan birga
kelishi mumkin, bu esa
ْ لَه
da uchramaydi. Masalan:
ْ مَلَأ
؟ بَه ذَت
(Alam tazhab?) –
Bormadingizmi?[4].
ْ لَه
va
َْأ
Oʻrtasidagi farqlar quyidagilar: garchi ikkala harf ham tasdiq-inkor
soʻrogʻini ifodalasa-da, ular oʻrtasida quyidagi asosiy farqlarni koʻrish mumkin:
Tanlov soʻrogʻi: Faqat
َْأ
harfi
ْ مَأ
(am) bilan birga kelib, tanlov soʻrogʻini ifodalay
oladi. Masalan:
َْأ
ْ بَع لَت
َْة َر ك
ِْمَدَق لا
ِْمَأ
َّْلِِّسلا
؟ِة
(A talʻabu kuratal-qadami amil-sillati?) –
Futbol oʻynaysizmi yoki basketbolmi?
ْ لَه
bu maʼnoda ishlatilmaydi. Inkor bilan
kelish: Faqat
َْأ
harfi inkor yuklamalari (masalan,
ْ مَل
,
َْلا
,
َْس يَل
) bilan birga kelishi
mumkin. Masalan:
َْس يَلَأ
اَذَه
ْ حي ِحَص
؟ا
(Alaysa hadha sahihan?) – Bu toʻgʻri emasmi?
ْ لَه
inkor bilan ishlatilmaydi. Fonetik qoidalar: Baʼzi hollarda
َْأ
harfi fonetik qoidalar
tufayli baʼzi feʼl va ismlar bilan birga kelganda oʻzgarishlarga uchrashi mumkin.
Qoʻllanish chastotasi: Kundalik soʻzlashuvda
ْ لَه
koʻproq ishlatilishi mumkin,
َْأ
esa
adabiy tilda va baʼzi grammatik konstruksiyalarda afzalroqdir [5].
Xulosa qilib shuni ta`kidlash kerakki, arab tilidagi harfiy soʻroq soʻzlar,
ْ لَه
va
َْأ
, gapga tasdiq-inkor soʻroq maʼnosini beruvchi muhim vositalardir. Ularning
oʻziga xos qoidalari va qoʻllanish oʻrinlari mavjud boʻlib, bu ularni arab tilining
boy grammatik tizimining ajralmas qismiga aylantiradi. Ushbu harflarni toʻgʻri
tushunish va qoʻllash arab tilida savol berish va muloqot qilish koʻnikmalarini
rivojlantirish uchun muhim ahamiyatga ega
Foydalanilgan Adabiyotlar:
1.
Al-Ruvayli, Megan va Al-Bazai, Saad (2002), Adabiy tanqidchilar
qoʻllanmasi, Arab madaniyat markazi, Kasablanka, Marokash, Bayrut, Livan, 3-
nashr, 169-bet. 35
2.
Muhammad al-Gʻaloyiniy. Jamiʻ ad-Durus al-ʻArabiyya. – Arab tilini
oʻrganish boʻyicha fundamental asar boʻlib, unda grammatika qoidalari
atroflicha yoritilgan. Madina. 2009-yil, 124 b.
3.
Abdurahmon H. Moʻmin. A Grammar of the Arabic Language. – Arab
grammatikasiga bagʻishlangan ingliz tilidagi manba, unda soʻroq soʻzlar tahlili
ham mavjud. Toshkent, 2019-yil, 97 b.
4.
Muhammad Xasan Abdul Aziz. An-Nahv al-Vofiy. – Arab nahvi (sintaksisi)
boʻyicha keng qamrovli kitob. Makka, 2005-yil, 136 b.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
57
5.
Internet resurslari va akademik maqolalar: Arab tilshunosligi boʻyicha
onlayn maʼlumotlar bazalari va ilmiy jurnallar.
