DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
158
BOBURNI KULDIRGAN HANGOMALAR
Islomjon Jo‘rayev
FarDU o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15709026
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Zahiriddin Muhammad Boburning mashhur
“Boburnoma” asarida qayd etilgan hazil-mutoyiba va kinoyali voqealar
yoritiladi. “Boburnoma” an’anaviy ravishda tarixiy va adabiy manba sifatida
o‘rganilsa-da, unda Boburning so‘zamolligi, tilga bo‘lgan muhabbati va Alisher
Navoiy merosiga monand turkiy (eski o‘zbek) tilini yuksaltirish yo‘lidagi
intilishlari ham namoyon bo‘ladi.
Kalit so‘zlar
: memuar, adabiy manba, hajviya, shoir, ruboiy, to‘rtlik
Biz “Boburnoma”ni tarixiy manba, memuar asar sifatida mutolaa qilamiz.
Ammo uning muallifi nafaqat ulug‘ hukmdor, mohir sarkarda, hassos shoir, balki
hayotdan zavq olishni biladigan, qiziqarli voqea-hodisalardan miriqib kula
oladigan inson, o‘zi ham hozirjavob so‘z ustasi ekanligiga uncha e’tibor
bermaymiz. Asarni o‘qir ekanmiz, fikrimiz isboti bo‘lgan ko‘plab misollarni
uchratamiz. Quyida ulardan ayrimlariga e’tiborni qaratmoqchimiz.
Turkiy tilni xorlik burchagidan she’riyat osmoniga ko‘tarish Alisher
Navoiy uchun oson bo‘lmagan. Eski o‘zbek tilini dag‘al, ijod uchun yaramaydi,
deya tahqirlovchilarning aksariyati o‘zi turkiy bo‘laturib, fors-tojik tilida ijod
qiluvchilar edi. Kamoliddin Binoiy ana shundaylar toifasidan bo‘lib, bu haqda
hatto Navoiy bilan yuzma-yuz tortishishdan ham toymagan. Birgina misol:
Binoiy turkman hukmdori Yoqubbek huzurida bir necha vaqt bo‘lib, qaytib
kelgach, Navoiy undan Yoqubbekning yaxshi fazilatlaridan so‘zlab berishini
so‘raydi. Shunda Binoiy: “Uning eng yaxshi fazilati shu ekanki, birorta ham
o‘zbekcha so‘zni og‘ziga olmas ekan”, - deya javob beradi. Bobur bu haqda
atroflicha ma’lumotlarga ega bo‘lgan. “Boburnoma”ning bir necha o‘rinlarida ana
shu iqtidorli ammo kalondimog‘ zot haqida qaydlar uchraydi.
“Yana Binoiy edi... Alisherbekka xeyli mutaarriz ekandur.. Bir kuni shatranj
majlisida Alisherbek oyog‘ini uzatur. Binoiyning orqasiga tegar. Alisherbek
mutoyaba bilan derkim “ajab baloyest, dar Hiriy agar poy daroz mekuni ba
pushti shoir merasad” (Ajab bir balodirki, Hirotda oyog‘ingni uzatsang biror
shoirning ketiga tegadi). Binoiy derkim “agar jam’ mekuni ham ba pushti shoir
merasad” (Oyog‘ingni yig‘sang ham shoirning ketiga tegadi). [1,162]
Bobur Samarqand taxtiga ikkinchi bor o‘tirgan kezlari, taqdir taqozosi bilan
Bobur huzuriga kelib qolgan Binoiy o‘zining qashshoq holga tushib qolganligi,
yeyishga nonu, kiyishga kiyimi yo‘qligini fors-tojik tilidagi ruboiysi orqali bayon
qiladi. Shunda Zahiriddin Muhammad Bobur o‘ta zukkolik bilan bir vaqtlar
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
159
o‘zbek tilini kamsitgan Binoiyga tanbeh berishning o‘ziga xos yo‘lini tutadi. Ya’ni
uning fors-tojik tilidagi ruboiysiga turkiy tilda quyidagi she’r bilan javob beradi.
Ishlar bori ko‘nglungdagidek bo‘lg‘usidur,
In’omu vazifa bori buyrulg‘usidur.
Ul g‘allau muhmalki deb erding berdim,
Muhmalg‘a bo‘yu, g‘alladin uy to‘lg‘usidur.
Boburning zimdan qilgan nozik ishorasini fahmlagan Binoiy, xijolat chekib,
o‘z minnatdorchiligini turkiy tilda javob ruboiysini aytish bilan bildiradi.[1,78]
Yana bir o‘rinda may ichishdan tavba qilgan kunlarini eslayotib, Binoiyni
esga oladi: “Binoiyning zarofat qilg‘oni xotirg‘a keldi: bir kun Alisherbek qoshida
Binoiy zarofat qilur. Alisherbek dyerkim: “Nag‘z zarofat kardi, chakmanro
medodam, vale tugmaho namemond va moneast”. Binoiy derkim: Tugmaho chi
moneast, bodigiho moneast”.
Shunga o‘xshash voqea Hindistonda ham bo‘lib o‘tadi. Boburning eng yaqin
do‘stlaridan biri Xoja Kalon Hindiston jaziramalariga chiday olmasdan, ruxsat
olib, Gʻazniga ko‘chadi. Ketayotganida o‘zi yashagan uy devoriga fors-tojik tilida
“Hindni yana ko‘rishni istasam yuzim qaro bo‘lsin” mazmunidagi misralarni
yozib qoldiradi:
Agar ba xayru salomat guzar zi Sind kunam,
Siyoh ro‘y shavam, gar havoi Hind kunam.
Bobur bu zarofatga qarshi ona tilining o‘tkir va tagma’noli xususiyatini
ishga solib, quyidagi ruboiysini bitadi va Xoja Kalonga yuboradi:
Yuz shukur de, Boburki, karimu g‘affor
Berdi senga Sindu Hindu mulki bisyor.
Issiqlig‘iga gar sanga yo‘qtur toqat,
Sovuq yuzini ko‘ray desang Gʻazni bor!
Bunga o‘xshash misollarni yana keltirish mumkin. Muddao shuki,
Zahiriddin Muhammad Bobur turkiy tilning boy imkoniyatlarini namoyon etish,
bu tilning jahon hamjamiyati tomonidan e’tirof etilishiga erishish uchun ulug‘
ustod – Alisher Navoiyning g‘oyaviy maslagidan umr bo‘yi og‘ishmadi. Shu
tariqa, Navoiy dahosining so‘z san’ati maydonida paydo bo‘lishi tasodifiy
emasligini, balki tarixiy qonuniyat va zarurat ekanligini amalda isbotladi.
Temuriylardan yuz o‘girib, Shayboniyxon tomoniga o‘tib ketgan
Muhammad Solih aslida Bobur uchun dushman edi. Ammo qanchalik
muxolifatda bo‘lmasin, Bobur uning ijodidan ham kishida tabassum
uyg‘otadigan o‘rinlarni topadi: “Yana Muhammad Solih edi. Shayboniyxonning
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
160
otig‘a bir turkiy masnaviy bitibtur. Ani o‘qug‘on kishi Muhammad Solihning
she’ridan bee’tiqod bo‘lur. Bir yaxshi bayti budur:
Bo‘ldi Tanbalg‘a vatan Farg‘ona,
Qildi Farg‘onani tanbalxona.
Andijon viloyatini Tanbalxona ham derlar, ul masnaviy (doston)da muncha
bayt ma’lum emaskim, bo‘lg‘ay.”[1,162]
Husayn Boyqaro asos solgan adabiy muhit vakillaridan bo‘lgan Shayxim
Suxayliy ijodining o‘quvchida kulgi uyg‘otadigan jihatlariga ham e’tibor
qaratadi: “Yana Shayximbek edi. “Suxayliy” taxallus qilur uchun Shayxim
Suxayliy derlar edi. Bir tavr (g‘alati) she’r aytur edi. Qo‘rqqulik alfoz va maoniy
darj qilur edi. Aning abyotidin bir budir:
Shabi g‘am gird bodi oham az jo burd gardunro,
Furo‘ burd ajdahoi sayli ashkam rub’i maskunro.
(Mazmuni: Gʻamli kechalarda ohimning quyuni osmonni o‘rnidan qo‘zg‘atdi.
Ko‘z yoshimning ajdahosi yer yuzini yutib yubordi).
Mashhurdirkim, bir qatla bu baytni Mavlono Abdurrahmon Jomiy xizmatida
o‘qiydur. Mavlono aytibdurkim: “Mirzo, she’r aytasizmi yo odam qo‘rqutasizmi?”
“Boburnoma”dan shunga o‘xshash misol va namunalarni yana ko‘plab
keltirish mumkin. Xulosa shuki, ulug‘ ajdodimiz Zahiriddin Muhammad Bobur
hayoti suronli janglardan, mamlakat tashvishlaridangina iborat bo‘lmagan. Bu
ulug‘ siymo xushchaqchaq davralardan ham bahra olgan, kulgu va
xursandchilikka sabab bo‘luvchi voqea-hodisalarga ham befarq bo‘lmagan.
Adabiyotlar:
1.
Zahiriddin Muhammad Bobur. Boburnoma. T.: “Yulduzcha” nashriyoti.
1989
2.
Zahiriddin Muhammad Bobur. Devon. T.: O‘zbekiston Respublikasi Fanlar
akademiyasi “Fan” nashriyoti.1993
3.
Qayumov A. Bobur davridagi Andijon adabiy muhiti. T.: “Mumtoz so‘z”
nashriyoti. 2009
4.
Hayitmetov A. Navoiyxonlik suhbatlari. T.: “O‘qituvchi” nashriyoti. 1993.
5.
Jurayev, I.M. (2022). Social and living factors of personal crisis. European
Multidisciplinary Journal Of Modern Science, Special Issue: Use of Modern
Innovation on Integrated Research
6.
Jurayev, I.M. (2022). Old views of family and social relations.
7.
European Journal of Humanities and Educational Advancements, (Vol. 3
No. 03,pp.276-278).
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
161
8.
Jurayev, I.M. (2020). Ferdowsi And Uzbek Literature: Household And
Social Issues. ACADEMICIA An International Multidisciplinary Research Journal,
(Vol.10, Issue 11, pp. 1345-1349).
9.
Жўраев, И. (2022). Маиший муаммолар ибтидоси. “Issues Of
Philological Education: Problem Issues And Their Innovative Solutions”
Collection Of Materials Of The International Conference,(1), 282-284.
10.
Жўраев, И., Жўраев, Ҳ. (2022). Оила қисмати ва жамият тақдири.
“Issues Of Philological Education: Problem Issues And Their Innovative
Solutions” Collection Of Materials Of The International Conference,(1), 163-165.
11.
Juraev, I.M., Juraev, H.A. (2022). “Bygone Days” And Lessons Of The Past.
Texas Journal of Philology, Culture and History, (Vol.13, pp.12-15).
12.
Жўраев, И. (2022).Тангликдан тенгликкача.Science and Innovation
International Scientific Journal (Vol. 1, ISSUE 8, UIF-2022: 8.2, pp. 1213-1216).
13.
I.M. Jurayev. (2023). THE FORMATION OF CONCEPTS ABOUT FAMILY IN
MYTHOLOGICAL IMAGINATIONS. В International Multidisciplinary Research in
Academic Science (IMRAS) (Выпуск 06, сс. 287–291). Zenodo.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10059440.
14.
I.M. Jurayev. (2023). ALISHER NAVOI ABOUT THE DUTIES AND
RESPONSIBILITIES
OF
PARENTS
[Data
set].
Zenodo.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10057548
