DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
156
JADIDCHILIK – G‘OYAVIY UYG‘ONISH VA ZAMONAVIY TAFAKKUR
MANBAI
Sobirov Zuhriddin Najmiddin o`g`li
Oriental universiteti o‘qituvchisi
Tel: +998919115617
e-mail: sobirov@mail.ru
https://doi.org/10.5281/zenodo.15706027
Jadidchilik harakati XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Markaziy Osiyo
musulmon xalqlari o‘rtasida shakllangan yangilanish, uyg‘onish va zamonaviy
tafakkurga asoslangan ma’rifiy harakat sifatida tarixga kirdi. Bu harakat o‘z
mohiyati bilan milliy o‘zlikni anglash, zamonaviy ilm-fan va dunyoqarash
asosida ijtimoiy hayotni isloh qilishga qaratilgan edi. Jadidlar nafaqat ta’lim
sohasida, balki ijtimoiy, siyosiy va axloqiy sohalarda ham tub o‘zgarishlar
qilishga intildilar. Ushbu tezisda jadidchilik harakatining g`oyaviy zamini,
zamonaviy tafakkurga qo`shagan hissasi va bugungi kun uchun ahamiyati tahlil
qilinadi.
Jadidchilikning g‘oyaviy manbalari va tarixiy zarurati
Jadidchilik harakati Ismoil G‘aspirinskiy tomonidan ilgari surilgan “tilda,
fikrda, ishda birlik” shiori asosida shakllandi. Bu g‘oya mustamlakachilik
sharoitida o‘zligidan ajralayotgan jamiyatlarda uyg‘onish va birlashish
zaruratidan tug‘ilgan edi. Jadidlar diniy-ma’rifiy savodsizlik, ijtimoiy inqiroz va
xalqning madaniy orqada qolganligiga qarshi kurashdilar. Ular o‘z faoliyatida:
- yangi usul maktablarini tashkil etdilar;
- milliy matbuotni rivojlantirdilar ("Taraqqiy", "Shuhrat", "Hurshid");
- teatr va publitsistikani ijtimoiy fikr uyg‘otish vositasi sifatida qo‘lladilar.
Zamonaviy tafakkurga o‘tishdagi jadidchilikning roli
Modern tafakkur bu – tanqidiy fikrlash, ilmiy bilimlarga tayangan qaror
qabul qilish, shaxs erkinligi va ijtimoiy adolat tamoyillarini tan olishdir. Jadidlar
shu yo‘nalishda quyidagicha hissa qo‘shganlar:
- diniy ilmlar bilan birga tabiiy fanlarni o‘qitish tizimini joriy qildilar;
- xalq orasida ilm, ma’rifat va madaniyatga bo‘lgan ishtiyoqni kuchaytirdilar;
- ijtimoiy islohotlar orqali yangicha ong va shaxsiy mas’uliyatni targ‘ib etdilar;
- qadimiy diniy bilimlar va zamonaviy tafakkur uyg‘unligini ifoda etdilar.
Jadidchilikning ma’naviy uyg‘onishdagi o‘rni
Jadidlar o‘z asarlari va faoliyati orqali ijtimoiy ongni shakllantirishda
quyidagi muhim omillarni ilgari surdilar:
- ayollar huquqi va gender tenglik masalalarini ko‘tarish;
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
157
- milliy qadriyatlarni asrab qolish va ularni modern tafakkur bilan
uyg‘unlashtirish;
- adabiyot, teatr va matbuotni jamiyatni tarbiyalovchi omil sifatida ko‘rish;
- ma’naviyat va axloq masalalarini ma’rifiy asosda hal qilish.
Jadidchilik merosining bugungi dolzarbligi
Bugungi globallashuv davrida jadidchilikning g‘oyalari – milliy o‘zlik,
ma’naviy erkinlik, ilmiy tafakkur, sog‘lom ijtimoiy tanqid kabi masalalarda
hanuz dolzarbligicha qolmoqda. Ularning faoliyati quyidagicha davom etmoqda:
- ta’lim islohoti va milliy pedagogika asosida;
- yoshlar ongida tanqidiy fikrlashni shakllantirish;
- media va ijtimoiy tarmoqlarda sog‘lom g‘oya bilan ishlash zaruriyati;
- milliy manfaat va global madaniyat o‘rtasida muvozanatni topish.
Xulosa
Jadidchilik – bu oddiy tarixiy harakat emas, balki zamonaviy tafakkur va
milliy g‘ururni uyg‘otgan falsafiy-ma’rifiy hodisadir. U biz uchun faqat o‘tmish
ibrati emas, balki kelajak taraqqiyotining tayanchlaridan biridir. Bugungi yosh
avlod uchun jadidchilik merosi tanqidiy fikrlash, ma’rifiy yuksalish va milliy
ongni mustahkamlashda muhim g‘oyaviy asos bo‘lib xizmat qilmoqda.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1. G‘aniyev, A. Jadidchilik harakati va uning tarixiy ildizlari. Toshkent: Fan. 2001.
2. Khalid, A. The Politics of Muslim Cultural Reform: Jadidism in Central Asia.
Berkeley: University of California Press. 2001.
3. Salohiddinov, A. Jadidchilik: tarix va zamon talabi. Toshkent: O‘zbekiston
Milliy ensiklopediyasi. 2013.
4. Karimov, I. A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. Toshkent: Ma’naviyat.
1998.
5. Rasulzoda, M. O‘zbek jadidlarining ma’rifiy merosi. Samarqand: Ilm ziyo. 2009.
6. Ziyo, Q. Jadid maktablari va ularning milliy tafakkur shakllanishidagi roli.
Milliy tiklanish, (2), 34–41. 2016.
7. Saidov, Z. Musulmon modernizmi va zamonaviylik nazariyalari: Markaziy
Osiyo tajribasi. Falsafa va hayot, (3), 22–29. 2020.
8. Berger, M. S. Islamic Modernism. In Encyclopedia of Islam and the Muslim
World. New York: Macmillan. 2003.
