DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
73
ŞAİR ŞEMS'İN "SAMANDAR" DİVANINDA KULLANILAN SORU
CÜMLELERİNİN İNŞASI
Madaminova Mahfuza Muzaffar qizi
Ebu Rayhon Beruni Urgenç Devlet Üniversitesi
Özbek dili ve dil öğretimi bölümü öğrencisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15671389
Açıklama:
Bu makalede, şair Şems'in "Samandar" divanında kullanılan soru
cümlelerinin inşası, türleri ve özellikleri ele alınmaktadır. Makalede, soru
cümlelerinin beyitlerin içeriğine katkısı, önemli yönleri, işlevleri ve klasik
edebiyatın yaratılmasına temel teşkil edebilecek dil-şiirsel birimleri ele
alınmaktadır.
Anahtar kelimeler:
soru cümlesi, saf soru cümlesi, retorik soru cümlesi,
soru yükleri, soru kelimeleri, melodiklik, duygusal-ifade edici renklendirme,
gerçeklik, ifade gücü.
1. Giriş.
Bir soru cümlesi, gözlemlenen amaca göre cümle türlerinden
biridir; konuşmacının dinleyiciye bilinmeyen ve belirsiz bir olay hakkında bilgi
edinme çağrısında bulunduğunu ifade eden, soru içerikli bir cümle. Ana
özelliklerine (işlevlerine) göre, soru cümleleri 2 türdür: saf soru cümleleri ve
retorik soru cümleleri. Saf bir soru cümlesi dinleyiciden bir cevap gerektirir
(Olimjon'u ne zamandır tanıyorsun?). Retorik bir soru cümlesi, olumlu veya
olumsuz içerik içeren ve dinleyiciden bir cevap gerektirmeyen bir cümledir
(Dünyada böyle güzel bir vatan var mı? Kim çocuğu sevmez?). Bazı soru
cümlelerinde, soru içeriğinin yanı sıra şüphe, şaşkınlık ve emir anlamları da
hissedilir (Yopiray, bunu yaptın mı? Daha hızlı gitmeyecek misin? - Daha hızlı
git).
Bir soru cümlesi aşağıdaki araçlar kullanılarak oluşturulur:
1) Soru cümleleri, cümle yapısında bağımsız soru sözcükleri (kim, ne, ne
zaman, nerede, ne kadar, kaç tane, neden) kullanılarak oluşturulur.
Örneğin:
Durumum dünyaya açık, ama sen nedenini bilmiyorsun,
Neden kendimi kelimelerle ifade edemiyorum?
Aşkın acısından bitkinim,
Neden aşkının ve şefkatinin bir zerresi bile uyanamıyor?
Ruhum bilgime farklılık ticaretiyle girdi,
Gitse bile ruhum acı içinde, saldırgan neden inanamıyor?
Seninle ilgili hatıram zayıflığımın hatırlatıcısı,
Sensiz kaç yıl geçti, neden hatıram silinemiyor?
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
74
Cunun vadisinin ötesinde bir yer buldum, merak ediyorum,
Neden bu işte bir köpek bile yiyemiyor onu?
Ey sevgilim, kanımı gökyüzünün penceresine döken,
Ufuk cömertliğimi yuttu, neden kanamıyor?
Düşünme, şairde bu Afgan'ın zehri yok,
Biri aşkını döktüyse neden ateşte yanmıyor ("Samandar" divanı, sayfa 18)?
Eğer acı kelimelerle ölmüyorsa, o zaman şiir nedir?
Eğer kalbin kilidini kırarsa, o zaman gizem nedir?
Sen tokken, sen halindeyken,
Yanıkken gelmeyen bir bakıcı var mıdır?
Eğer kalbini tüm kalbinle seviyorsan,
Eğer bir kurbansan, bu bir dost mudur?
Eğer bilim ve zanaat hakkında bilgiliysen,
Eğer halka bir fayda yoksa, o zaman kör nedir?
Şair, şiirini uzun yapma,
Eğer anlam kaybolduysa, şiir nadir ve değerli midir (Devon, sayfa 19)?
Senin güzelliğin halk içindir,
Kral öldü mü, ey Rab? (Devon, sayfa 29)
Mavi bir aynayla güzelliğinle sarhoşsun,
Mutlu değilsen alnına hangi hilal ayını yaptın? (Devon, s. 34)
Başımın her tepesinden kırılıp döküldüm, ayaklarının dibine düştüm,
Yağmur yağdığında, Besutun taşı, neden başımı güvende tuttun? (Devon, s.
40)
Şair, üzüntüler ne zaman bitecek?!
Aksi takdirde, o göz sonsuza dek uykuda kalacak.
Derler ki: "Öldün mü" ya da ne kadar?
"Nun" lekesinin acısı böyledir (Devon, s. 58).
Bu dizelerde kullanılan soru cümlelerini oluşturma araçları, yani soru
sözcükleri, dizelerin içeriğinin etkisini, melodikliğini ve duygusal-ifade edici
renklendirmesini artırmaya hizmet etti. Ayrıca beyitlerde geçen soru
kelimelerinin klasik edebiyatta kullanılan formlarla ifade edilmesi, gazelin
gerçekliğini artırmış ve yaratıcının ruh halini anlamaya yardımcı olmuştur.
2) Mi, chi, a(ya) ve diğer soru edatlarının yardımıyla yapılan soru cümleleri.
Örneğin:
Bir şahin gibi dünyaya haykırıyor,
Şarkı söylüyor: “Sen yabancı mısın, ben yabancı mıyım?” (Devon, s. 28)
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
75
Perilerin önünde konuşmaya cesaretin var mı?
Şair, yolun bir kalem tarafından bilenmiş bir kalem gibidir. (Devon, s. 30)
Gözlerin bir nehir, sevgin söndürülemez mi?
Dünya rüzgar tarafından yok edildi (Devon, s. 48).
Ben bir çiçeğim, bülbül gibi gelir misin?
Yüreğimi bir melodi gibi doldurur musun?
Ah, güzel safran yaprağım,
Göğsüme konan rüzgar mısın?
Denizin ortasındaki bir ateş gibi bedenim,
Yüreğimin seninle barış içinde olduğunu biliyor musun?
Gök her gece aşkımı yuttu,
Güneşin güzelliğine gülüyor musun?
Şair, o dünyanın mavi masnadası,
Beni bir qaqunus gibi veda için mi bırakıyorsun? (Devon, s. 83)
Yukarıdaki dizeler, soru yüklemleriyle yapılmış soru cümleleridir ve bu
araçlar, dizelerin ölçü ve uyak açısından uyumunu sağlamaya yardımcı olmuştur.
Şairin bu gazellerde, kalbin duygularıyla birlikte edebiyatta dilbilimin büyük
rolünü bir kez daha vurguladığını söylemek abartı olmaz.
3) Soru zamirleri ve soru yüklemleri olmadığında, soru tonunun kendisi
tarafından oluşturulur.
3. Sonuç.
Son bir söz yerine, soru cümlelerinin edebiyatımız ve dilbilimimiz
arasında bir köprü olduğu söylenebilir. Soru cümleleri, gazellerin ifade gücünü,
melodikliğini ve duygusallığını artırmak; ağırlığı, kafiyeyi ve gerçekliği sağlamak
gibi işlevler görür.
Kullanılan edebiyat listesi:
1. Şair Şems. “Samandar” divanı. – Urgenç: “Kuvonchbek-Mashhura” LLC, 2019.
2. R.Sayfullayeva, B.Mengliyev, G.Boqiyev, M.Qurbanova, Z.Yunusova,
M.Abduzalova “Günümüz Özbek Edebi Dili”: Taşkent/ “Bilim ve Teknoloji”
Yayınevi -2009.
3. https://uz.wikipedia.org.
