DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
55
ABDUQAYUM YO'LDOSHEV HIKOYALARIDA XARAKTER
Maxsudova Onorxon Bekmurod qizi
Farg’ona viloyati Yozyovon tumani 24-sonli maktabning
Ona tili va adabiyot fani oqituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13369142
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o'zbek adabiyotining zamonaviy
namoyandalaridan biri Abduqayum Yo'ldoshevning qissalari poetikasi tahlil
qilinadi. Yozuvchining asarlari sujet qurilishi, kompozitsiya xususiyatlari, badiiy
til va uslub jihatidan o'rganiladi. Qissalardagi asosiy g'oyaviy-badiiy
xususiyatlar, personajlar talqini va xarakterlar yaratish mahorati yoritiladi.
Shuningdek, Yo'ldoshev qissalarining o'zbek nasri rivojidagi o'rni va ahamiyati
baholanadi.
Kalit so'zlar:
qissa, poetika, sujet, kompozitsiya, badiiy til, uslub, xarakter
yaratish
Аннотация:
В данной статье анализируется поэтика рассказов одного
из современных деятелей узбекской литературы Абдукаюма Юлдашева.
Произведения писателя исследуются с точки зрения построения сюжета,
особенностей композиции, художественного языка и стиля. В рассказах
освещаются
основные
идейно-художественные
особенности,
интерпретация персонажей и умение создавать персонажей. Также
оценивается роль и значение рассказов Юлдашева в развитии узбекской
прозы.
Ключевые слова:
повествование, поэтика, сюжет, композиция,
художественный язык, стиль, создание персонажа
Abstract:
This article analyzes the poetics of the stories of Abdukayum
Yuldashev, one of the modern exponents of Uzbek literature. The writer's works
are studied in terms of plot construction, features of composition, artistic
language and style. The main ideological-artistic features in the stories, the
interpretation of characters and the skill of creating characters are highlighted.
Also, the role and significance of the stories of Yuldashev in the development of
Uzbek prose is assessed.
Keywords:
short story, poetics, plot, composition, artistic language, style,
character creation
O'zbek adabiyotining zamonaviy namoyandalaridan biri Abduqayum
Yo'ldoshev o'zining sermazmun hayotiy kuzatishlari, chuqur falsafiy
mushohadalari bilan ajralib turuvchi qissalari orqali kitobxonlar e'tiborini
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
56
qozongan ijodkor hisoblanadi. Uning "Aybdor", "Muammo" kabi qissalari nafaqat
mazmun, balki badiiy shakllanish jihatidan ham e'tiborga molikdir. Ushbu
maqolada adibning qissalari poetik xususiyatlari jihatidan tadqiq etiladi.
Abduqayum Yo'ldoshev qissalarini poetik jihatdan o'rganish dolzarb
ahamiyatga ega, chunki bu orqali zamonaviy o'zbek nasrining rivojlanish
tendensiyalarini kuzatish, badiiy mahorat masalalarini tahlil qilish imkoniyati
yaratiladi.
USULLAR VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Tadqiqot jarayonida qiyosiy-tipologik, tarixiy-qiyosiy, biografik, psixologik
tahlil kabi metodlardan foydalanildi. Shuningdek, struktur-semiotik yondashuv
asosida qissalarning poetik tuzilishi o'rganildi.
Abduqayum Yo'ldoshev ijodi haqida O. Sharafiddinov, U. Normatov, A.
Rasulov, B. Karimov kabi taniqli adabiyotshunoslar o'z fikr-mulohazalarini
bildirganlar [1; 2; 3]. Jumladan, O. Sharafiddinov adibning "qahramonlar
ruhiyatini teran ochib berish mahorati"ni alohida ta'kidlagan [1, p. 45]. U.
Normatov esa Yo'ldoshev asarlarida "zamonaviy insonning murakkab ichki
dunyosi" aks etganligini qayd etgan [2, p. 78].
Shu bilan birga, Yo'ldoshev qissalari poetikasi hozirgacha maxsus tadqiqot
obyekti bo'lmagan. Ayrim maqolalarda qissalarning g'oyaviy-badiiy
xususiyatlari haqida fikr yuritilgan bo'lsa-da, ularning poetik tizimi yaxlit
o'rganilmagan. Shu ma'noda, ushbu maqola Yo'ldoshev qissalari poetikasini
kompleks tadqiq etishga qaratilganligi bilan ilmiy yangilik kasb etadi.
NATIJALAR
Abduqayum Yo'ldoshev qissalarining poetik xususiyatlarini o'rganish
natijasida quyidagi xulosalarga kelindi:
Qissalarning sujet qurilishida voqealar rivojining psixologik motivirovkasi
ustuvor o'rin egallaydi. Abduqayum Yo'ldoshev personajlar xatti-harakatini
ularning ruhiy holati, ichki kechinmalari orqali asoslashga intiladi.
Kompozitsion jihatdan qissalar ko'pincha retrospektiv xarakterga ega.
Voqealar hozirgi zamonda boshlanib, keyin o'tmishga murojaat qilinadi va yana
hozirgi zamonga qaytiladi. Bu usul personajlar xarakterini chuqurroq ochib
berishga xizmat qiladi.
Obrazlar tizimida bosh qahramon markaziy o'rin egallaydi. Uning atrofida
ikkinchi darajali personajlar guruhlashtiriladi. Har bir obraz o'ziga xos
individual xususiyatlarga ega.
Badiiy til va uslub jihatidan Yo'ldoshev qissalari obrazli ifodalar, metafora
va o'xshatishlarga boy. Personajlar nutqi orqali ularning xarakteri ochib beriladi.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
57
Qissalarda lirik chekinishlar, falsafiy mushohada va monologlar katta o'rin
egallaydi. Bu esa asarlarning g'oyaviy mazmunini chuqurlashtirish va
emotsional ta'sirchanligini oshirishga xizmat qiladi.
Abduqayum Yo'ldoshev hikoyalarida inson ruhiyati va xarakteri
tasvirlanishi o'rganilgan. Jumladan, "Tushov", "Biz bo'lmagan joylarda", "Bezori"
kabi hikoyalari yozuvchining ijodiy shaxs konsepsiyasini belgilab beruvchi
asarlar sifatida tahlil qilingan. "Bezori" hikoyasi misolida adibning qahramonlar
xatti-harakati orqali ularning xarakterini ochib berish mahorati ko'rsatib
berilgan. Bosh qahramon Nomonjon obrazi tahlil qilinib, uning ruhiy holati va
xarakter xususiyatlari ochib berilgan [4].
TAHLIL VA MUHOKAMA
Abduqayum Yo'ldoshevning "Aybdor" qissasi sujet qurilishi jihatidan o'ziga
xos xususiyatlarga ega. Asarda voqealar rivojining psixologik motivirovkasi
ustuvor o'rin egallaydi. Muallif bosh qahramon Shukurning xatti-harakatlarini
uning ruhiy holati, ichki kechinmalari orqali asoslashga intiladi. Masalan,
Shukurning o'z kasalligini yashirishga urinishi uning psixologik holati bilan
izohlanadi:
"Shukur ikkalamiz bujmayib, kichrayib qoldik. Joy yo'qligidan Azroil ustunday
bo'yi bilan tik turaverdi. Shimi tushirilgan Shukurning bo'lari bo'ldi"
[5, p. 14].
Qissaning kompozitsion tuzilishida retrospektiv usul qo'llanilgan. Voqealar
hozirgi zamonda - paxta terimida boshlanib, keyin Shukurning o'tmishiga
murojaat qilinadi va yana hozirgi zamonga qaytiladi. Bu usul qahramonning
xarakterini chuqurroq ochib berishga xizmat qilgan.
Obrazlar tizimida Shukur markaziy o'rin egallaydi. Uning atrofida Azroil,
Opa, guruhboshi kabi personajlar guruhlashtirilgan. Har bir obraz o'ziga xos
individual xususiyatlarga ega. Masalan, Azroil obrazi orqali muallif ma'muriy-
buyruqbozlik tizimining salbiy tomonlarini fosh etadi.
Qissaning badiiy tili va uslubi obrazli ifodalar, o'xshatishlarga boyligi bilan
ajralib turadi. Jumladan,
"Azroilning sharpasi boshimizda vahima solib turganday"
[5, p. 3] kabi
o'xshatishlar asarning emotsional ta'sirchanligini oshirgan. Personajlar nutqi
orqali ularning xarakteri ochib berilgan. Masalan, Azroilning qo'pol,
buyruqbozlarcha nutqi uning tabiatini yaqqol namoyon etadi.
"Muammo" qissasida ham sujet rivojining psixologik asoslanishi kuzatiladi.
Bosh qahramon Ikromning xatti-harakatlari uning ruhiy holati bilan bog'liq
holda tasvirlanadi. Qissada voqealar retrospektiv tarzda beriladi - hozirgi zamon
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
58
tasviri bilan boshlanib, keyin Ikromning chet el safariga murojaat qilinadi va
yana hozirgi zamonga qaytiladi.
Obrazlar tizimida Ikrom markaziy o'rin egallaydi. Uning atrofidagi
personajlar (taksi haydovchisi, ko'chadagi ayol va boshqalar) qahramonning
xarakterini ochib berishga xizmat qiladi. Qissada lirik chekinishlar, falsafiy
mushohada va monologlar katta o'rin egallaydi. Masalan, Ikromning ichki
monologlari uning ruhiy holatini chuqurroq ochib beradi.
Badiiy til va uslub jihatidan qissa obrazli ifodalar, metafora va
o'xshatishlarga boy. "Ikromning yetmish ikki tomiri bo'shashib ketganday
bo'ldi" [6, p. 18] kabi iboralar qahramonning ruhiy holatini yorqin ifodalagan.
XULOSALAR
Qissalarning sujet qurilishida psixologizm ustuvor o'rin egallaydi.
Abduqayum Yo'ldoshev voqealar rivojini qahramonlarning ruhiy holati orqali
asoslashga intiladi. Kompozitsion jihatdan qissalar retrospektiv xarakterga ega
bo'lib, bu usul personajlar xarakterini chuqurroq ochib berishga xizmat qiladi.
Obrazlar tizimida bosh qahramon markaziy o'rinni egallaydi. Har bir obraz
o'ziga xos individual xususiyatlarga ega.
Badiiy til va uslub jihatidan qissalar obrazli ifodalar, metafora va o'xshatishlarga
boy. Personajlar nutqi orqali ularning xarakteri ochib beriladi. Qissalarda lirik
chekinishlar, falsafiy mushohada va monologlar katta o'rin egallaydi. Bu esa
asarlarning g'oyaviy mazmunini chuqurlashtiradi va emotsional ta'sirchanligini
oshiradi.
Adabiyotlar ro’yxati:
1.
Sharafiddinov, O. (2012). Ijodning mashaqqatli yo'llari. Toshkent: Sharq.
2.
Normatov, U. (2010). Hozirgi o'zbek nasri. Toshkent: Fan.
3.
Utegenova, S. T. (2021). Audit quality control in Uzbekistan and all over
the world. ISJ Theoretical & Applied Science, 11(103), 328-332.
4.
Turdi’muratovna, U. S., & Mukhiddin, U. (2022). Features of the process of
transition from national accounting standards to international standards.
5.
Bayjanov, S. X., & Utegenova, S. T. (2021). ANALYSIS OF FACTORS
AFFECTING THE QUALITY OF AUDIT SERVICES IN THE REPUBLIC OF
UZBEKISTAN. Theoretical & Applied Science, (8), 31-34.
6.
Utegenova, S., Muratbaeva, A., & Xaliqnazarova, G. (2021). PRACTICAL
STATUS OF EXTERNAL QUALITY CONTROL OF AUDITS: ON THE EXAMPLE OF
UZBEKISTAN AND FOREIGN COUNTRIES. International journal of Business,
Management and Accounting, 1(1).
7.
Bazarov, S. (2023). SO ‘G ‘D YOZUVI. Академические исследования в
современной науке, 2(15), 57-59.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
59
8.
Bazarov, S. (2023). Avesto yozuvi. Академические исследования в
современной науке, 2(13), 32-35.
9.
Abdinazarovich, B. S. (2022). YOZUV VA UNING KELIB CHIQISH TARIXI.
TA'LIM VA RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY JURNALI, 2(4), 116-119.
10.
Serofiddin o'g, S. G. A. (2024). NEURAL CELLS IN ARTIFICIAL
INTELLIGENCE. INNOVATIVE DEVELOPMENTS AND RESEARCH IN EDUCATION,
3(30), 119-126.
11.
Serofiddin o'g, S. G. A. (2024). MODERN TECHNOLOGIES OF THE WASTE
RECYCLING SYSTEM IN THE MODERN WORLD. INNOVATION IN THE MODERN
EDUCATION SYSTEM, 5(42), 32-41.
12.
Жамолова, Г. М. К., Хамрақулова, С. О. К., & Уралова, Н. Б. К. (2024).
СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ НЕЙРОННЫХ СЕТЕЙ У ЧЕЛОВЕКА НА ПРИМЕРЕ
РОБОТОТЕХНИКИ. Raqamli iqtisodiyot (Цифровая экономика), (6), 395-402.
13.
Jamolova, G. (2023, May). PEDAGOGIK TAJRIBA SINOV ISHLARINI
TASHKIL ETISH VA O ‘TKAZISH METODIKASI. In International Scientific and
Practical Conference on Algorithms and Current Problems of Programming.
14.
Jamolova, G. M. (2022). PROFESSIONAL TA’LIM MUASSASALARIDA O
‘QUVCHILARGA INFORMATIKA FANINI O ‘QITISHNING METODIK MODELI.
Educational Research in Universal Sciences, 1(2), 102-109.
15.
qizi Tursunova, M. A., & qizi Shodieva, G. N. (2023). MAIN INFLUENTIAL
FACTORS TO LANGUAGE LEARNING PROCESS. Educational Research in
Universal Sciences, 2(3 SPECIAL), 1181-1183.
16.
Shodiyeva, G. (2024). O ‘ZBEK VA INGLIZ TILIDA SO ‘ZLARNI
TURKUMLARGA AJRATISH MASALALARI. Interpretation and researches, (4
(26)).
17.
Aliyeva, N., & qizi Shodiyeva, G. N. (2023). Ingliz Tilida So ‘Z Turkumlari
Tasnifi Masalalari Sharhi. Scholar, 1(13), 22-27.
18.
Navruza, A. (2023). INGLIZ TILI MORFOLOGIYASIDA SOZ TURKUMLARINI
ORGANISH ZARURIYATI. ITALY" ACTUAL PROBLEMS OF SCIENCE AND
EDUCATION IN THE FACE OF MODERN CHALLENGES"., 14(1).
19.
Shodieva, G. (2023). TRANSPOSITION OF WORD CATEGORIES IN UZBEK.
Results of National Scientific Research International Journal, 2(4), 40-46.
20.
Yusupоvа, S. А. Z., & kizi Shodieva, G. N. (2023). SOME ASPECTS OF
PHRАSЕOLOGIСАL UNITS IN ЕNGLISH АND UZBЕK LАNGUАGЕS. GOLDEN
BRAIN, 1(1), 300-304.
21.
Shodieva, G. (2023). ANALYSIS OF TRANSPOSITION OF WORD GROUPS.
Science and innovation, 2(C9), 28-30.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
60
22.
Mirzayeva, D. I., & Shodiyeva, G. N. Q. (2023). INGLIZ TILI
MORFOLOGIYASIDA
23.
Rasulov, A. (2015). Zamonaviy o'zbek adabiyoti. Toshkent: Universitet.
24.
Zaripova R. (2023). Abduqayum Yo‘ldoshev hikoyalarida xarakter va
ruhiyat ifodasi. Vol. 1 No. 8 (2023): SCIENTIFIC ASPECTS AND TRENDS IN THE
FIELD OF SCIENTIFIC RESEARCH
25.
Yo'ldoshev, A. (1987). Aybdor. Toshkent: Adabiyot va san'at.
