DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
108
AYRIM DAVLATLAR QONUNCHILIGIDA JINOYAT ISHINI SUDGA
YUBORISHDA PROKUROR VAKOLATLARINING QIYOSIY TAHLILI
Dauletmuratov Timur Dauletmuratovich
O‘zbekiston Respublikasi IIVga qarashli Nukus "Temurbeklar maktabi" litseyi
huquqshunoslik fani o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14560526
Annotasiya:
Ushbu maqolada jinoyat ishini sudga yuborishda prokuror
vakolatining ayrim davlatlar qonunchiligi misolida qiyosiy taxlili berilgan.
Jumladan Fransiya, Moldava va Ukraina jinoyat protsessi qonunchiligi
o’rganilgan.
Kalit so’zlar:
prokuratura, jinoyat ishi, assambleya, sud nazorati, tergov,
ayblov xulosasi
Mustaqil Davlatlar Hamdo’stligi mamlakatlarida prokuratura organlarining
tashkil topishi va rivojlanishi, tarixiy tendensiyalari bir-biriga juda o’xshash
bo’lib, ularni yagona markazlashgan prokuratura idorasiga tegishli bo’lganligi
tufayli, qonunlarning tuzilishi, prokuratura idorasining davlat organlari o’rtasida
tutgan o’rni va ahamiyati bir-biriga yaqinligi bilan ajralib turadi. Shuning uchun,
ayrim xorijiy va MDH davlatlar qonunchiligida jinoyat ishini sudga yuborishda
prokuror vakolati qaydarajada ekanligini qiyosiy tahlil qilish maqsadga muvifiq.
Fransiya Respublikasi.
Jinoyat protsessual kodeksining (22.12.2021 yilda
qabul qilingan) 394-moddasida jinoyat ishini sudga yuborishda quydagi
prokuror vakolatlari belgilangan[1];
Prokuror, agar manfaatdor shaxs o'z advokati ishtirokida to'g'ridan-to'g'ri
voz kechmagan bo'lsa, kamida o'n kundan kam bo'lmagan muddatda,
shuningdek olti oydan ko'p bo'lmagan muddatda sudga taklif qilingan shaxsni
taklif qilishi mumkin. U unga qarshi ochilgan faktlar, shuningdek sud majlisining
joyi, sanasi va vaqti haqida xabar beradi. Shuningdek, u sudlanuvchiga o'z
daromadlarini tasdiqlovchi hujjatlar, shuningdek, soliq yoki soliqqa oid
bo'lmagan bildirishnomalar bilan sud majlisida ishtirok etishi kerakligini
ma'lum qiladi. Hisobotda ko'rsatilgan, nusxasi darhol sudlanuvchiga beriladigan
ushbu bildirishnoma har kimni chaqirishga arziydi.
Saylangan advokat yoki advokatlar kollegiyasi raisi har qanday
vosita bilan va kechiktirmasdan sud majlisining sanasi va vaqti to‘g‘risida
xabardor qilinadi; Ushbu fikr bayonnomada qayd etiladi. Advokat yoki unga
advokat yordamisiz yuborilgan shaxs istalgan vaqtda fayl bilan tanishishi
mumkin.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
109
Agar davlat ayblovchisi sudlanuvchini sudga kelguniga qadar sud
nazoratining bir yoki bir nechta majburiyatlarini yuklash yoki elektron kuzatuv
ostida uy qamog'iga o'tkazish zarur deb hisoblasa, uni joyida ozodlikdan
mahrum qilish va qamoqqa olish bo'yicha sudya, ajrim, sudyaga olib keladi.
kotib
yordamida
palatalarda. Ushbu
sudya
sudlanuvchining
o'ziga
ayblanayotgan faktlar bo'yicha sukut saqlash huquqi to'g'risida oldindan ma'lum
qilinganligini, uning advokati xabardor qilingan va o'z mulohazalarida
tinglanganidan so'ng, agar u iltimos qilsa, ushbu choralardan birini e'lon qilishi
mumkin.
moddalarida nazarda tutilgan usullar
bo'yicha.. Ushbu qaror sudlanuvchiga og'zaki ravishda xabar qilinadi va
bayonnomada ko'rsatiladi, uning nusxasi darhol unga beriladi.
moddaning
ikkinchi
qo‘llanilad; ushbu moddada tergov sudyasiga yuklangan vakolatlar keyinchalik
prokuror tomonidan amalga oshiriladi[2, 184-b].
Moldova Respublikasi.
Maldova Respublikasida prokuratura organlari
faoliyatini “Prokuratura to’g’risida” gi Qonuni 4-moddasida belgilangan unga
ko’ra “Prokuratura faoliyati Maldova Respublikasi Konstitutsiyasi, Prokuratura
to’g’risidagi qonun, Maldova Respublikasi qabul qilgan xalqaro shartnomalar
bilan tartibga solinadi”. Maldovada prokuror o’z faoliyatini qonuniylik
prinsipidan kelib chiqib olib boradi, adolatlilik, hisobdorlik, halollik va qonuniy
majburiyatlarni bajarishda protsessual mustaqillik prinsiplari asosida olib
borishadi. Ushbu qonunning 7- moddasida prokuratura organlarining tizimi
belgilangan.
Maldova Respublikasi Bosh prokuratura, Maxsus prokuratura, hududiy
prokuratura yagona prokuratura tizimi; Bosh prokuratura taklifi bilan Maldova
Perlament, Prokuratura Oliy Kengashi tomonidan tasdiqlangan bir necha
prokurorlardan iborat prokuratura organlari. Qonunning 11-moddasida
Maldova bosh prokurori har yili 31-martga qadar Maldova Parlamentiga
prokuratura organlari faoliyati yuzasidan har yili hisobot taqdim etadi. Bu
hisobot parlament pleniumida eshitiladi va joylardagi prokuratura organlarining
rasmiy veb saytida chop etiladi.
Shuningdek, mazkur qonunning IV-bobda prokuratura organlarining huquq
va majburiyatlari ishlar ro’yxati berilgan bo’lib, ushbu ro’yxat prokuratura Oliy
kengashi tomonidan tasdiqlanadi.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
110
Shuningdek, Maldova Respulikasi prokuratura to’g’risida qonunda Bosh
prokuror lavozimiga aniq talablar asosiy qonunda belgilab berilgan, shuningdek,
hududiy, maxsus prokuroriga ham alohida malaka talablari belgilab qo’yilgan.
Bundan tashqari, ushbu qonunda prokurorlarni lavozimga tayinlashda shaffof
saylov tizimi mavjud. Mazkur qonunning 19-moddasida prokuror va bosh
prokuror lavozimiga ariza beruvchilar uchun qo’yilgan talablar yoritilgan.
Darhaqiqat, har bir prokuratura tizimiga alohida talablar mavjud. Saylanadigan
yoki tayinlanadigan prokurorlar uchun ham alohida kreteriyalar belgilab
berilgan. Umuman olgan, prokuratura organlari xodimlarini ishga qabul qilish
tartibi va ularning huquq va majburiyatlari mazkur qonunda to’liq o’z aksini
topgan.
Bu esa Maldova prokuraturasida ochiqlik yuksak darajada ekanligidan
dalolat beradi. Mazkur qonunning V bo„limda prokurorlarni saylash va tayinlash
tartibi belgilangan. O’ziga xos xususiyatlardan biri shuki, prokuratura ustidan
nazorat qiluvchi Prokurorlar assambleyasi, Prokurorlar oliy Kengashi,
Prokurorlar kollegiyasi mavjud. Prokurorlar kengashi prokurorlarni saylash,
tayinlash, intizomiy jazo qo’llash vazifalarini bajaradi. Prokurorlar oliy kengashi
mustaqil tarmog’i bo’lib, prokuratura organlarini ish faoliyatini mustaqil tashkil
etsh shuningdek, prokurorlarning xolisligi va mustaqillikgi kafolati prokurorlar
ustidan umumiy nazorat olib boradi. Ushbu kengash 12 kishidan iborat bo’ladi
va uni Kengash ichidan saylangan Prezident boshqaradi. Prokuratura
Assambleyasi bu bir yilda bir marta chaqiraladi lekin, jamaot hayotida muhim
o’zgarishlar bo’lsa assambleya a’zolarining uchdan bir qismi rozi bo’lsa,
muddatidan olin ham chaqiriladi. Asosiy vazifasi esa yil davomida Prokuratura
Oliy Kengasi tomonidan olib borilgan ishlar va prokurorlar hisobotlari tinglanib
tegishli qarorlar qabul qilinadi.
Yana bir o’ziga xos tomoni shundaki, Maldova prokuraturasi to’la mustaqil
bo’lsada, prokuratura ustidan yetarli darajada nazorat o„rnatilgan jumladan,
“Prokuratura to’g’risida” gi qonunda prokuratura organlari ikki xil usulda
baholanish belgilangan. Unga ko’ra;
Prokurorlar Oliy Kengashiga bo’ysinuvchi Baholash kengashi tomonidan
prokurorlarning bilim darajasi, mahoratlari, ish olib borish ko’nikmalari, ish
faoliyati tegishli indikatorlar bilan baholab boriladi. Birinchi baholash usuli
“periodically assessment” ya’ni davriy baholashdir. Bu usul har 4-yilda bir marta
baholanadi, biroq birinchi marta tayinlangan prokurorlar esa har 2 yilda bir
marta baholanadi. Ikkinchi baholash usuli “extraordinary assessment” ya’ni
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
111
favqulodda baholash usulidir. Bunda uch xil indikator muhim rol o’naydi.
Ma’lum bir talab yoki ehtiyoj bilan, biroq 1 yilda kamida bir marta;
Hududdagi bosh prokuror bilan nizoli halatlar mavjud bo’lsa;
Yetarli malaka ega bo„lmay qolgan prokurorlar mavjud bo’lsa;
Baholash kengashi tomonidan indikatorlar o’rganib bo’lingach, Prokuratura
inpeksiyasiga hisobot beriladi. Baholash natijalariga ko’ra yetarli baho
ololmagan prokurorlar intizomiy javobgarlik yoki lavozimidan ozod etiladi.
Shuningdek, prokurorlarni baholari rasmiy veb saytlarda e’lon qilinadi. Maldova
Respublikasi prokuratura organlarini o’rganishlar davomida shu aniq bo’ldiki,
prokuratura to’liq mustaqil, biroq prokuratura ustidan yetarli darajada nazorat
o’rantilgan.
Jinoyat protsessual kodeksining(14.03.2003 yilda qabul qilingan)
297-moddasida jinoyat ishini sudga yuborishda quydagi prokuror vakolatlari
belgilangan[3];
Ish ayblov xulosasini tuzgan prokuror tomonidan sudga yuboriladi.
Agar ayblanuvchi ish materiallari bilan tanishish va ayblov
xulosasini olish uchun kelishdan bosh tortsa, prokuror ishni ushbu protsessual
harakatlarni amalga oshirmagan holda, lekin ishning rad etilganligini
tasdiqlovchi dalillarni ilova qilingan holda sudga yuboradi. ayblanuvchi, agar
ayblanuvchi yashiringan bo'lsa, va agar ishni ayblanuvchining yo'qligida ko'rish
mumkin bo'lsa, uni qidirish bo'yicha ko'rilgan choralar to'g'risidagi ma'lumotlar.
Agar ayblov 282.1-moddaga muvofiq ish yuritish uchun farmoyish
bilan qo'zg'atilgan bo'lsa va ayblanuvchi mamlakatga qaytmagan bo'lsa yoki
tergov sudyasi ayblanuvchining yo'qligida jinoiy ta'qibni tugatishga ruxsat
bergan bo'lsa, moddaga muvofiq. 291.1-moddaga binoan, jinoyat ishining
materiallari himoyachiga topshiriladi, unga ayblov xulosasining nusxasi
topshiriladi.
282.1-moddada nazarda tutilgan holatda, ish faqat chet davlat
tomonidan ish yuritishni amalga oshirish to'g'risidagi topshiriq bajarilgandan
keyin sudga yuboriladi.
2-bandda nazarda tutilgan holatda ayblov xulosasining nusxasi
ayblanuvchining himoyachisiga va uning qonuniy vakiliga topshirilishi kerak,
ular bilan tanishish uchun ish materiallari ham taqdim etiladi.
Ish sudga yuborilganidan keyin berilgan barcha arizalar, shikoyatlar
va iltimoslar ishni ko'rayotgan sud tomonidan hal qilinadi.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
112
Ayblanuvchi dastlabki qamoqqa yoki uy qamog'iga olingan bo'lsa,
prokuror qamoqqa olishning belgilangan muddati tugashiga kamida 10 kun
qolganda ishni sudga yuboradi.
Ukraiana Respublikasi.
MDH davlatlari orasida prokuratura organlari
hisobdorligi umuman, prokuratura organlari faoliyatining tashkiliy huquqiy
asoslari anchagina yaxshi yo’lga qo’ygan davlatlar Ukraina va Moldava
respublikalaridir. Misol uchun, Ukraina Oliy Radasi tomonidan 1996 yil qabul
qilinib, 2004 -yil 8-dekabrda qayta qabul qilingan Ukraina Konstitutsiyasi
VII-
bo’lim (Prokuratura), 121-123-moddalari prokuraturaning konstitutsiyaviy
huquqiy maqomi
berilgan bo’lib, Konstitutsiyaning 121-moddasida ko’ra,
Ukraina prokuraturasi yagona tizimni tashkil
etilgan, unga quyidagilar
yuklatilgan.
Jumladan, qonunda belgilangan hollarda sudda fuqaro yoki
davlat
manfaatlarini ifodalash, tezkor-qidiruv, surishtiruv, dastlabki tergov faoliyatini
amalga
oshiruvchi organlar tomonidan qonunlarga rioya etilishini nazorat qilish,
jinoyat ishlari bo’yicha sud
qarorlarini ijro etishda, shuningdek fuqarolarning
shaxsiy erkinligini cheklash bilan bog’liq majburlov
choralarini qo’llashda
qonunlarga rioya etilishini nazorat qilish, inson va fuqaroning huquq va
erkinliklariga rioya etilishini, ijro etuvchi hokimiyat organlari, mahalliy davlat
hokimiyati organlari,
ularning mansabdor shaxslari va xodimlari tomonidan
ushbu masalalar bo'yicha qonunlarga rioya
etilishini nazorat qilish. Shunindek,
Konstitutsiyaning 122-moddasida Oliy Rada Bosh prokurorga
ishonchsizlik
votumini berish vakolati belgilangan. Darhaqiqat, 2014-yil 10-oktabrda qabul
qilingan “Prokuratura to’g’risida” qonuniga, 2019 -yil 8-iyulda o’zgartirish va
qo’shimchalar kiritilgan.
Mazkur qonuning 3-moddasida prokuratura organlarining asosiy
prinsiplari belgilangan. Jumladan, prokuratura faoliyati quyidagi tamoyillarga
asoslanadi, qonun ustuvorligi, inson va uning hayoti, sog’lig’i, sha’ni, qadr-
qimmati, daxlsizligi va xavfsizligi eng oliy ijtimoiy qadriyat sifatida tan olinishi,
qonuniylik, adolatlilik, haqqoniylik va xolislik, hududiylik, aybsizlik
prezumpsiyasi, prokurorning mustaqilligi prokurorga o’z xizmat vazifalarini
bajarish chog’ida qarorlar qabul qilishda unga noqonuniy siyosiy, moddiy yoki
boshqa ta’sir ko’rsatish kafolatlarining mavjudligini nazarda tutadi,
prokuraturaning siyosiy betarafligi, prokuraturaning qonun chiqaruvchi, ijro
etuvchi va sud hokimiyati faoliyatiga noqonuniy aralashuviga yo’l qo’yilmasligi,
sudyalarning mustaqilligini hurmat qilish, prokuror lavozimini ochiq va
raqobatbardosh egallash, prokuratura faoliyatining shaffofligi, agar
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
113
qonunchilikda taqiqlar bo’lmasa, ma’lumotlardan erkin va ochiq foydalanish,
kasbiy axloq va xulqatvor talablariga qat'iy rioya qilish.
Shuningdek, 6-moddasida prokuratura faoliyati to’g’risida hisobot berish
tartibi ko’rsatilgan bo’lib, unga ko’ra:
Prokuratura organlari o’z faoliyati to’g’risida yiliga kamida ikki
marta ommaviy axborot vositalari orqali aholini xabardor qiladilar.
Bosh prokuror shaxsan yiliga kamida bir marta umumiy statistik va
tahliliy ma‟lumotlarni taqdim etish orqali Ukraina Oliy Radasining yalpi
majlisida prokuratura organlari faoliyati to’g’risida hisobot beradi.
Viloyat va mahalliy prokuratura organlari rahbarlari ommaviy
axborot vositalari vakillari taklif etiladigan tegishli Kengashning ochiq yalpi
majlisida yiliga kamida ikki marta tegishli ma’muriyhududiy birlik aholisini o’z
faoliyati yakunlarini umumlashtirilgan statistik va tahliliy ma'lumotlarni taqdim
etish orqali ushbu hudud to’g’risida xabardor qiladilar.
Prokuratura faoliyati to’g’risidagi ma‟lumotlar respublika va
mahalliy ommaviy axborot vositalarida hamda prokuraturaning rasmiy veb-
saytlarida e’lon qilinadi.
Prokuratura organlari qonun hujjatlarida belgilangan tartibda
Ukraina prokuraturasini tashkil etish va faoliyati to’g’risida ular tomonidan
chiqarilgan normativ-huquqiy hujjatlarni e’lon qiladi.
Yuqoridagilardan ko’rinib turibdiki, prokuratura organlarining hisobdorlik
faoliyati tashkiliy huquqiy asosiy qonun bilan samarali tartibga solingan. Bundan
tashqari, Ukraina prokuraturasi tizimi to’xtalib o’tiladigan bo’lsa:
1) Ukraina Bosh prokuraturasi;
2) viloyat prokuraturalari;
3) mahalliy prokuratura organlari;
4) harbiy prokuratura;
5)Korrupsiyaga
qarshi
kurashish
bo’yicha
ixtisoslashtirilgan
prokuraturasidan iboratdir.
Shuningdek, Bosh prokurorning huquqiy mazmundagi buyruqlari Ukraina
Adliya vazirligi tomonidan davlat ro’yxatidan o’tkazilishi kerak va yuridik
hujjatlarning yagona davlat reestriga kiritilgan. “Prokuratura to’g’risida”
qonunining VIII bobi prokuratura organlarining o’zini o’zi boshqarish organlari
va ularning faoliyati deb nomlangan. Mazkur qonunning 67- moddasida
“Umumukrainiya Prokurorlar Konferensiya” prokurorlarning o’zini-o’zi
boshqarish organlarining eng oliy organi hisoblanishi belgilangan.
Umumukrainiya prokurorlar Konferensiya:
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
114
1) Ukraina Prokuraturasi Kengashining prokuraturaning o’zini o’zi
boshqarish organlarining vazifalarini bajarishi, prokuratura faoliyatini
moliyalashtirish va tashkiliy ta'minlash holati to’g’risidagi hisobotini eshitadi;
2) Ukraina Konstitutsiyasi va qonunlariga muvofiq Oliy Kengashi a'zolarini
tayinladi va ularning vakolatlarini tugatish to’g’risida qaror qabul qiladi ;
3) Ukraina Prokurorlari Kengashi, prokurorlarning malaka va intizom
komissiyasi a'zolarini tayinlaydi;
4) Prokurorlarning kasbiy etikasi va xulq-atvori kodeksini va Ukraina
Prokurorlari kengashi to’g’risidagi nizomni tasdiqlaydi;
5) Prokurorlarning malaka va intizomiy komissiyasi ish tartibi to’g’risidagi
nizomlar qabul qiladi;
6) davlat hokimiyati va boshqaruvi organlariga va ularning mansabdor
shaxslariga prokuratura faoliyatiga doir masalalarni hal etish yuzasidan takliflar
bilan murojaat qiladi;
7) prokurorning o’zini o’zi boshqarishning boshqa masalalarini ko’rib
chiqadi va qonun hujjatlariga muvofiq boshqa vakolatlarni amalga oshiradi.
8) Prokurorlarning Butun Ukraina konferensiyasi o’z vakolatiga kiruvchi
masalalar bo’yicha Ukraina Prokurorlari Kengashi va har qanday prokurorlar
tomonidan bajarilishi majburiy bo’lgan qarorlar qabul qiladi.
Prokuratura o’zini-o’zi boshqarish ikkinchi organi
Prokurorlar Kengashi
hisoblanadi. Ukraina Prokurorlari Kengashi Prokurorlarning Umumukraina
Konferensiyasi qarorlarining bajarilishini tashkil qiladi, shuningdek,
prokurorlarning Umumukraina Konferensiyasini chaqirish va o’tkazish
to’g’risida qaror qabul qiladi. Ukraina Prokurorlari Kengashining vakolatlari va
ish tartibi ushbu Qonun va Ukraina Prokurorlari Kengashi to’g’risidagi nizom
bilan belgilanadi.
Aytish joizki, Ukraina Respublikasi Prokuratura tizimida prokurorlar
ustidan nazorat va ularning faoliyatida ochiqlik va shaffoflik samarali yo’lga
qo’yilgan.
Xorijiy davlatlar qonunchiligida jinoyat ishini sudga yuborishda prokuror
vakolatlari qiyosiy tahlil qilinishi bizning qonunchilgimizlda ancha boshliqlar
mavjudligini ko’rsatdi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Fransiya Respublikasining Jinoyat protsessual kodeksi (22.12.2021 yilda
qabul
qilingan)
https://www.legifrance.gouv.fr/codes/texte_lc/LEGITEXT000006071154/
2.
Mualliflar jamoasi. Prokuror nazorati. Darslik.– Toshkent: TDYU, 2019.
175-bet.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
115
3.
Moldova Respublikasining Jinoyat protsessual kodeksi (14.03.2003 yilda
qabul
qilingan)
https://stoptorture.humanrightsembassy.org/index.php?option=com_content&
view=article&id=157:codul-de-procedur-penal-al-republicii-moldova-partea-
general&catid=76&Itemid=301&lang=ro
4.
КРИМІНАЛЬНИЙ ПРОЦЕСУАЛЬНИЙ КОДЕКС УКРАЇНИ (Відомості
Верховної Ради України (ВВР), 2013, № 9-10, № 11-12, № 13, ст.88)
https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/4651-17#Text
