DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
59
KIYIMGA QО‘YILADIGAN TALABLAR VA LOYIHALASH USULLARI
M.Y.Suvonova
Qarshi davlat universiteti o‘qituvchisi:
M.I.Orakbayeva
Qarshi davlat universiteti talabasi:
U.Q.Murodboyeva
Qarshi davlat universiteti talabasi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.14499012
Annotatsiya:
Kiyim gavda yuzasining shaklini tо‘la takrorlamaydi va
gavdaning u yoki bu joylariga turlicha yopishib turadi
Ma’lumki
kо‘krak
qismida
belda
bо‘ksada kiyimning gavdaga qay darajada yopishib turishi
kiyim
bichimini belgilaydi
Kiyim bichimi yelka kengligi va balandligi
modelning etak
kengligi bilan ham xarakterlanadi
Kiyim qay darajada gavdaga yopishib
turishiga qaramay
uning ichki о‘lchamlari odam gavdasining о‘lchamlaridan
katta bо‘ladi
Shuning uchun kiyim loyihasi asosining chizmasini tuzish uchun
gavda о‘lchamlarining о‘zi yetarli bо‘lmaydi
Kalit so‘zlar:
Kiyim, gavda о‘lchovlari, andozalar, usullar, modellar, gavda,
yoyilma, eskiz, loyihalash, talablar, gazlamalar, tikuvchilik korxonalari, matolar,
shakl, ishlab chiqarish, о‘lchab-hisoblash.
Respublikamizdagi faoliyat olib borayotgan ko‘plab tikuvchilik korxonalari
ommaviy ishlab chiqarish bilan bir qatorda yakka buyurtma tikish korxonalari,
kichik va o‘rta xususiy korxonalar aholining kiyimga bo‘lgan ehtiyojini
qondirmoqda. Bu sohani rivojlantirishda xizmat qiluvchi mutaxassislarga
kiyimning asosiy andozalarini tayyorlash, modellar yaratish, asosiy
andozalardan model andozalarini chiqarish va unga bezaklar tanlash,
modellashtirish, loyihalash jarayonlari tubdan o‘rgatiladi. Kiyimlarni
loyihalashda nimalarga e’tibor berish kerak, avvalo loyihalashdan boshlasak.
Loyihalash – bu murakkab ijodiy jarayon bo‘lib, unda har qanday buyumning,
jumladan, kiyimning ham loyihasini ishlab chiqish ko‘zda tutiladi. Kiyimni
loyihalash deganda, kiyimni tashkil etadigan detallar va materiallar kompleksi,
shuningdek
ularni o‘zaro ulab-tikib, muayyan o‘lchovdagi va shakldagi yaxlit
buyum holiga keltirish usullari, vositalari tushuniladi. Loyihalash jarayonida
buyumning hajmli detallarini tekislikdagi tasvirini hosil qilishdan iborat bo‘ladi.
Detallarning razmeri, soni va shakli ular yig‘ilganda xuddi shu razmer va
ko‘rinishini beradi.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
60
Kiyimlarni loyihalashda, gavdadan o‘lchov olish qoidalari va o‘lchovlar
asosida buyum asos chizmasini chizish, so‘ng chizmadan andoza chiqarib
tayyorlash qoidalarini o‘rgatiladi. Kiyimlarni modellashtirishda kiyim modelini
ijod qilish va asosiy andozadan model andozasini tayyorlash yo‘llari o‘rgatiladi.
Kiyimni loyihalash kiyimga qо‘yiladigan talablardan boshlanadi. Har qanday
tikuvchilik buyumlariga aniq belgilangan talablar qо‘yiladi. Kiyimga ikki xil talab
qо‘yiladi: iste’molchining talabi va ishlab chiqarish talabidir. Iste’molchining
talabi о‘z navbatida quyidagilarga bо‘linadi: Gigiyenik talab, ekspluatatsion talab
va estetik talablardir. Endi har bir talabni о‘rganadigan bо‘lsak, gigiyenik
talablar deganda, shuni tushuniladiki, kiyimdan foydalanganda kiyim odam
sog‘lig‘iga zarar yetkazmasligi, erkin harakatlanish vaqtida halaqit bermasligi
kerak, ya’ni yozda kiyiladigan kiyimlar yengil, havo о‘tkazuvchan bо‘lishi,
quyosh nurini qaytaruvchan bо‘lishi, namni shimuvchan bо‘lishi kerak. Bunda
gazlama muhim ahamiyatga ega. Kiyim tabiiy tolali gazlamalardan tikilishi
talab qilinadi. Masalan: paxta, ipak, jun, zig‘ir tolali gazlamalar juda yaxshi,
gigiyenik hisoblanadi. Qishki kiyimlar odam tanasidan chiqqan issiqlikni
saqlovchi, yengil va qulay bо‘lishi kerak. Shuning uchun qishki kiyimlar
kо‘pincha jun tolali gazlamalardan tikiladi. Kiyimga ishlov berishda iloji boricha
yengil bо‘lishiga, bichimi esa qulay bо‘lishiga e’tibor berish kerak. Kuzgi va
bahorgi kiyimlar esa haroratning pastligi va yog‘ingarchilik kо‘pligiga asoslanib
kо‘proq sintetik tolali gazlamalardan tikiladi. Narxi va sifati jihatidan ipak tolali
gazlamalar doimo yuqori о‘rinda turadi. Ekspluatatsion talablar deganda,
kiyimning vazifasiga va foydalanish sharoitlariga mosligi, qulayligi, chidamliligi,
ishonchliligi, formasining barqarorligi tushuniladi.
Kiyilish davrida kiyim turli mexanikaviy va biologik ta’sirlarga duch keladi,
nam vaqtida buraladi. Kiyim ana shu ta’sirlarga chidamli bо‘lishi kerak. Bunday
ta’sirlardan kiyim sitiladigan, chо‘ziladigan, rangini о‘zgartiradigan yoki
g‘ijimlanadigan bо‘lsa, u uzoqqa chidamaydi. Shuning uchun gazlamaning
xususiyatlarini e’tiborga olgan holda kiyim modelini tо‘g‘ri tanlash kerak
ya’ni
chо‘ziluvchan
sitiluvchan gazlamalardan kengroq
burmalangan kiyimlar
tikilgani ma’qul. Undan tashqari
kiyimning yoqalari
yenglari
bortlari
chо‘ntak
og‘izlari kо‘p ishqalanadi. Bu yerlarga puxta texnik ishlov berish kerak. Aks
holda kiyim о‘z kо‘rinishini yо‘qotadi va sifati buziladi. Estetik talablar deganda
kiyimning moda yо‘nalishiga mosligi
yangi gazlamalardan tikilganligi
yangi
bezaklar ishlatilganligi
iste’molchilarning estetik didlarini qondirishi
tushuniladi. Ishlab chiqarish talabi esa, buyumni korxonada ishlab chiqarish
jarayonidagi yuzaga keladigan talabi tushuniladi.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
61
Tikuvchilik buyumini loyihalashda quyidagilarga ahamiyat beriladi: bir asos
bо‘yicha bir necha modellarni tayyorlash mumkin bо‘lsin, kiyimga ketadigan
matodan yuqori tejamkorlikda foydalaniladigan bо‘lsin, kiyimni tikishda ishlab
chiqarish korxonasi о‘zida bor mexanizatsiyadan va shart-sharoitlardan tо‘liq
foydalana olsin, ishlab chiqarish korxonasida tayyorlanayotgan buyum yuqori
unumli bо‘lishini e’tiborga olish kerak
natijada mahsulot tannarxi arzon
samaradorligi yuqori bо‘ladi. Loyihachi faoliyatining eng qiyin va ma’suliyatli
bosqichlari kiyim detallarining chizmasi yoyilmasini chizishdan iborat. Bu
bosqichdan kо‘zlangan asosiy maqsad – detallarning shakli va о‘lchamini
mumkin qadar aniqroq belgilash; shunday qilinsa
kiyimning detallari
yig‘ilgandan keyin hosil bо‘lgan shakli rassom shakliga mos keladi. Bu ishning
qiyinligi
murakkabligi shundaki
faqat ta’rifi
eskizi yoki namunasigina berilgan
lekin о‘zi yо‘q kiyimning chizmasini – detallari yoyilmasini chizishga tо‘g‘ri
keladi. Buning ustiga
kiyimning sirti murakkab
yoyib bо‘lmaydigan sirt
hisoblanadi; shunga kо‘ra uning yoyilmasi va hisobi
ya’ni uni chizish uchun
kerak bо‘ladigan ma’lumotlarni hisoblab chiqarish va chizmani chizish ancha
qiyin. Kiyim detallarini hisoblash va chizma tayyorlashning quyidagi mavjud
usullaridan foydalanish mumkin: mulyaj usuli, hisoblab loyihalash usuli, о‘lchab-
hisoblab loyihalash usuli, yagona loyihalash usuli. Mulyaj, usulining mohiyati
shundan iboratki
maneken yoki kishi gavdasiga maket material modelning
formasiga moslab
tо‘g‘nag‘ichlar bilan qadab chiqiladi. Tо‘g‘nag‘ichlar odam
gavdasining konstruktiv chiziqlari bо‘ylab tо‘g‘nag‘ichlanadi. Sо‘ngra rangli ipda
tо‘g‘nalgan joylardan tikib chiqiladi. Bu usuldan murakkab bichimli kiyimlarni
loyihalashda va kо‘pgina sahna kiyimlarini
tarixiy kiyimlarni loyihalashda
qо‘llaniladi. Hisoblash loyihalash usuli, gavdadan ayrim о‘lchovlarni olib
sodda
hisoblash formulalari yordamida buyum detallari chizmasini gazlamaning о‘zida
bajarish usulidir, ya’ni alohida andoza tayyorlab о‘tirmaydilar. Bu usul yakka
tartibda buyum ishlab chiqarishda qо‘llanilgan. О‘lchab-hisoblash loyihalash
usuli, kiyimni yakka buyurtma yо‘li bilan tikishda о‘lchab-hisoblab loyihalash
usuli juda mos keladi
chunki bu usulda gavdani aniq о‘lchangani tufayli
gavdaning о‘ziga xos hususiyatlarni hisobga olish imkonini beradi. Andoza
tayyorlashni о‘rganayotgan kishilar uchun bu usul juda qulay hisoblanadi.
Yagona loyihalash usuli, boshqa usullardan universalligi bilan ham farq qiladi
chunki har qanday bichimdagi va kо‘rinishdagi kiyimlar loyihasini tuzishda ba’zi
loyihalar asos qilib olinadi. Bu usulni yaratish jarayonida aholining
antropometrik о‘lchovlari asosida standartlar ishlab chiqilgan. Bu standartlar
ayollar
erkaklar va bolalar assortimentlari uchun alohida-alohida ishlab
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
62
chiqilgan. Bu usuldan tikuvchilik korxonalari foydalanadi. Korxonadagi
loyihachilar standartlarda berilgan loyihalash usuli о‘lchovlardan foydalanib
buyum assortimentiga qarab
buyumning asos chizmasini loyihalaydilar va
buyum andozasini hosil qiladilar.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Pulatova S.U.”Kiyimni konstruksiyalash asoslari”. T., 2001.
2.
Pulatova S.U. “Ayollar yengil kuylagini konstruksiyalash”. T.,2001
3.
.Abdullayeva Q.M. Tikuvchilik buyumlarini konstruksiyalash va
modellashtirish asoslari. T.2008.
4.
.G.K.Xasanboyeva, O.I. Krimova, “Kiyim mоdelini ishlash va
konstruksiyasini tayyorlash”. Toshkent, “Oqituvchi”, 1990
5.
Komilova X.X., Hasanboyeva H.K. Tikuv buyumlarini konstruksiyalash.,
Toshkent. “Moliya” - 2003.
