DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
33
O’ZBEK TILIDAGI O`XSHATISHLARDA TANA A`ZOLARI: LEKSIK VA
MADANIY TAHLIL
Rahmatova Feruza Yarashevna
ToshDO’TAU tayanch doktaranti
rahmatovaferuza56@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14471554
ANNOTATSIYA
Ushbu maqola o‘zbek tilida tana a'zolari ishtirokidagi o‘xshatishlarni
lingvistik va madaniy jihatdan tahlil qilishga bag‘ishlangan. Maqolada
o‘xshatishlarning tasviriy imkoniyatlari, ularning madaniyat va xalq ongidagi
o‘rni, hamda turg‘un o‘xshatishlarning leksik-semantik xususiyatlari o‘rganilgan.
Maqsad – tana a'zolari ishtirokidagi o‘xshatishlarning tildagi vazifalari va
ularning uslubiy xususiyatlarini yoritish. O‘zbek tilida tana a'zolari bilan bog‘liq
o‘xshatishlar xalq hayotining aksini topuvchi muhim til birliklaridan biridir. Bu
o‘xshatishlar xalqning estetik didi, madaniyati, va dunyoqarashi bilan bog‘liq
bo‘lgan qadimiy iboralarni o‘zida aks ettiradi.
Kalit so`zlar:
O‘xshatishlar, tana a'zolari, somatic birliklar, turg‘un
o‘xshatishlar, metafora, lingvistik tahlil, madaniyat, semantika.
ANNOTATION
This article is dedicated to the linguistic and cultural analysis of similes
involving div parts in the Uzbek language. It explores the illustrative
capabilities of similes, their significance in culture and collective consciousness,
as well as the lexical-semantic features of fixed similes. The goal is to highlight
the functions and stylistic features of similes involving div parts in language. In
Uzbek, similes associated with div parts are essential linguistic units reflecting
aspects of people's lives. These similes encapsulate ancient expressions linked to
the aesthetic sense, culture, and worldview of the Uzbek people.
Keywords
: Similes, div parts, somatic units, fixed similes, metaphor, linguistic
analysis, culture, semantics.
Insoniyatning olamni bilish va tushunish jarayonida solishtirish va munosiblikni
aniqlash muhim ahamiyatga ega. Bu borada Yoqubbekova shunday ta’kidlaydi:
“Hamma narsani qiyoslash orqali bilish mumkin” [Yoqubbekova, 2003: 102].
Haqiqatan ham, o‘xshatish va qiyoslash dunyoni anglashning eng qadimiy va
samarali usullaridan biri bo‘lib, ular inson faoliyatining barcha sohalarida
uchraydi. O‘xshatish vositasi orqali yangi bilimlarni o‘zlashtirish jarayoni
osonlashadi, bu esa bilim olishning amaliy va ta’sirchan shakli sifatida e’tirof
etiladi.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
34
Dunyoni bilishning asosiy yo‘nalishlari – mantiqiy va obrazli tafakkur – doimo til
bilan chambarchas bog‘liq. Til va tafakkur dialektikasi shuni ko‘rsatadiki, biri
ikkinchisiz mavjud bo‘la olmaydi. Tilshunoslik va adabiyotshunoslikda
o‘xshatish vositalari nafaqat og‘zaki, balki yozma nutqda ham tasviriylik va
ta’sirchanlikni oshirish uchun qo‘llaniladi. Aristotelning fikriga ko‘ra, o‘xshatish
anglashning qadimiy shakllaridan biri sifatida poeziyada alohida o‘rin tutadi. U
bu san’atni “o‘xshatish san’ati” deb ataydi [Yo‘ldoshev, 2017: 19]. Aristotelning
ta’kidlashicha, inson boshqa mavjudotlardan o‘xshatish qobiliyati orqali ajralib
turadi va bu qobiliyat zavq olish manbalaridan biri hisoblanadi [Arastu, 2018:
25].
O‘zbek tilida uchraydigan turg‘un o‘xshatishlar xalqning milliy dunyoqarashi,
madaniyati va assotsiativ tafakkurini aks ettiradi. V.A. Maslova bu fikrni
tasdiqlab, obrazli tafakkur shakllari xalq tilidagi o‘xshatishlarda yorqin namoyon
bo‘lishini ta’kidlaydi [Xudoyberganova, 2015: 94]. D. Xudoyberganova esa
xalqning predmet va hodisalarga munosabati o‘xshatishlar orqali yuzaga
chiqishini qayd etadi. O‘zbek tilshunosligida bunday tasviriy vositalar uzoq
tarixiy jarayon natijasida turg‘unlashgani ta’kidlanadi. Turg‘un o‘xshatishlar
avloddan-avlodga o‘tib, xalq orasida sayqallanib, tilda barqaror birliklarga
aylangan [Mahmudov, 2017: 167].
N. Mahmudovning fikricha, turg‘un o‘xshatishlarning ko‘p qismi dastlab erkin
o‘xshatishlar sifatida shakllangan, keyinchalik ommalashib, xalq orasida
barqarorlashgan. Bu jarayonda xalqning milliy mentaliteti va madaniyati o‘z
aksini topgan. Shu sababli barcha erkin o‘xshatishlar ham turg‘unlik darajasiga
ko‘tarilavermaydi. O‘xshatishning turg‘unlashuvi uning tarkibiy unsurlarining
tasviriylik, ta’sirchanlik va o‘xshatilayotgan predmetni tez tasavvur qildirish
qobiliyatiga bog‘liq.
O‘xshatishlar badiiy matnning estetik jozibadorligini oshiruvchi muhim tasviriy
vositalardan biri sifatida qadim zamonlardan beri inson nutqini boyituvchi
samarali usul hisoblanadi. Ularning badiiy asardagi asosiy vazifasi obrazlilik va
ifodaviylikni ta’minlashdan iboratdir. M.Yoqubbekova o‘z tadqiqotlarida
o‘xshatishlarni tashqi va ichki turlarga ajratib, shaxsning tashqi ko‘rinishini
tasvirlashga qaratilgan o‘xshatishlar haqida shunday deydi: “Tashqi tasvirga
ko‘ra o‘xshatishlar qahramon qiyofasini, uni qurshab turgan narsalarni, shart-
sharoitni tashqi ta’sir sezgilari asosida ta’riflaydi” [Yoqubbekova, 2000: 33].
Shu bilan birga, o‘xshatishlar matnga nafaqat badiiy-estetik zavq, balki chuqur
semantik mazmun ham qo‘shadi. Aristotelning poeziyani “o‘xshatish san’ati” deb
atagani bejiz emas [Arastu, 2018: 21]. Atoulloh Xusayniy esa o‘xshatishni
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
35
quyidagicha ta’riflaydi: “Tashbeh vasfta bir nimani bir nimaga o‘xshatmoqtin
iboratdir. Anikim, tashbeh qilurlar mushabbah derlar va anikim, Anga tashbeh
qilurlurlar mushabbah bih derlar va ul vasfni vajh-i-shibh (o‘xshash tomoni)
derlar” [Atoulloh Xusayniy, 1981: 212].
E’tiborli jihati shundaki, har bir erkin o‘xshatish turg‘un o‘xshatishga aylanish
imkoniyatiga ega emas. Turg‘un o‘xshatishga aylanish uchun o‘xshatishning
asosiy unsurlari – etalon va asos – mazmunan boy, ta’sirchan hamda tez va oson
idrok qilinadigan bo‘lishi zarur. Inson atrofni anglashda o‘ziga tanish bo‘lgan
tana a’zolari obrazlaridan samarali foydalanadi. Quyida tana a’zolari yordamida
shakllangan ba’zi o‘xshatishlar va ularning ma’no qirralari tahlil qilinadi.
“Kaftday” o`xshatishining semantik tahlil:
1.
"kaftday" (kichkina, mo’jaz)
Misol
: "Albert qoynidagi yashirin chontakdan charm ichida avaylab, asralgan
kaftday bir rangli surat oldi" (P. Qodirov.
Humoyun va Akbar
).
Tahlil
: "Kaftday" so‘zi bu yerda kichik, mo‘jaz, ammo qimmatbaho yoki muhim
narsani ifodalash uchun ishlatilgan. Suratning "kaftday" bo‘lishi uning kichik va
nozik ekanligini ko‘rsatadi. Bu o‘xshatish, suratning o‘lchamini va uning
ehtiyotkorlik bilan asrash zaruratini tasvirlaydi.
2.
"kaftday" (kichik, mo‘jaz)
Misol
: "Odamlar tepaga qarab savol berar, Shayx yonidan kaftday qogoz olib
beparvogina pastga tashlar emish" (S. Siyoev. *Yassaviyning songgi safari*).
Tahlil
: Bu yerda "kaftday" so‘zi, qog‘ozning kichik va yengil bo‘lishini
tasvirlaydi. Odamning beparvoligi va qog‘ozni pastga tashlashdagi noziklik,
uning kichik va yengil bo‘lganini ko‘rsatadi. "Kaftday" qog‘oz shuningdek, uning
beparvoligini va ma’lum darajada ahamiyatsizligini bildiradi.
3.
"kaftday" (kichik, mo‘jaz)
Misol
: "Kaftdek telefonni savdogar ishga solishni ham unutmagan edi" (O.
Muxtor.
Maydon
).
Tahlil
: "Kaftdek" so‘zi bu yerda telefonning kichik o‘lchamiga ta’rif beradi. Bu
yerda telefonning nozik va mayda bo‘lishi ta’kidlanmoqda, va savdogarning
uning kichik o‘lchamiga e’tiborini o‘tkazmasdan ishlatishi mumkinligi
ifodalanadi.
4.
"kaftday" (kichik, mo‘jaz)
Misol
: "Professor kaftday apparat qopqogini ochib, qulogiga yaqinlashtirdi" (A.
Abdullaev.
Dard
).
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
36
Tahlil
: "Kaftday" so‘zi bu yerda apparatning kichikligini ifodalash uchun
ishlatilgan. Kichik o‘lchamdagi apparatni ishlatishda, "kaftday" bu yerda uning
oddiy va qulay shaklini tasvirlaydi.
5.
"kaftday" (kichik, mo‘jaz)
Misol
: "Yoldan qaynoq hovur kotarilar, aksiga olib, kaftdek soya joy yoq edi" (O.
Hoshimov.
Nimadir bo`ldi
).
Tahlil
: "Kaftday" bu yerda "soya" haqida ishlatilgan va soyaning kichik, ozgina
joy egallaganligini bildiradi. Bu o‘xshatish, soyaning kichik va no‘noq joyni
qamrab olganini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, soyaning yoki o‘rtacha kattalikdagi
joyning muhimligini ham tushuntiradi.
6.
"kaftday" (kichik, mo‘jaz)
Misol
: "Kaftdek hovlisi bor odamning sigir saqlaganini korganman" (Sh.
Xolmirzaev. “Ozbek bobo”).
Tahlil
: "Kaftday" so‘zi hovlining kichik, mo‘jaz va oddiyligini ta’kidlash uchun
ishlatilgan. Bu yerda hovli kichik va oddiy, ammo uni saqlashda noziklik va
ehtiyotkorlik keltirilmoqda. Hovlining shakli yoki joyi orqali uning kattaligi va
ta’rifi aniq tasvirlanadi.
7.
"kaftday" (tekis, ravon)
Misol
: "Tepalikning orqasida katta, kaftday tekis maydonda qirq-ellik chog`li
yosh-yosh yigitchalar" (Oybek.
Navoiy
).
Tahlil
: Bu yerda "kaftday" so‘zi tekis va ravon maydonni ifodalash uchun
ishlatilgan. "Kaftday tekis maydon" ifodasi maydonning toza va hech qanday
narsa bilan to‘ldirilmaganligini ko‘rsatadi. Bu o‘xshatish maydonning nozik, toza
holatdagi ko‘rinishini ifodalashga xizmat qiladi.
8.
"kaftday" (tekis, ravon)
Misol
: "U kaftday tekis, keng Beruniy kochasiga chiqqanidan keyingina ancha
ozini bosdi" (O`. Hoshimov.
Nur borki, soya bor
).
Tahlil
: "Kaftday" so‘zi ko‘chaning tekis va ravonligini ta’kidlaydi. Beruniy
ko‘chasi "kaftday" degan so‘z bilan ifodalangan, ya’ni keng va hech qanday
to‘siqlarsiz, aniq chiziqli ekanligi ko‘rsatilmoqda. Bu o‘xshatish ko‘chadagi erkin
harakatni va tekisligini tasvirlaydi.
9.
"kaftday" (tekis, ravon)
Misol
: "Ming yillar davomida avlodlarni boqib kelgan kaftdek dalalarga, olisda,
quyosh nurida kozni qamashtirib jilvapanayotgan Sayxun daryosiga, unga borib
qoshiladigan Turksuv irmog`iga tikilib qoldi" (N. Qobul.
Buyuk Turon amiri yoxud
aql va qilich
).
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
37
Tahlil
: Bu yerda "kaftday" so‘zi dalalarning tekis va ravon bo‘lganligini bildiradi.
"Kaftdek dalalar" ifodasi, keng va hech qanday to‘siqsiz bo‘lgan yerlarni
ta’kidlashga yordam beradi, bu orqali dalalar uzoq masofalarga tarqalgan va
tabiiy holatda tasvirlanadi.
10.
"kaftday" (tekis, ravon)
Misol
: "Shu kecha tun qorongisi bilan yol bosib, kun ancha yoyilib qolganida
kaftdek tekis bir mavzeda o`rnashgan Somsarak degan ikki yuz uylik kichkina
kentga etib kelindi" (X. Sulton.
Boburiynoma
).
Tahlil
: "Kaftday" so‘zi bu yerda kichik va tekis joyni ifodalash uchun ishlatilgan.
"Kaftdek tekis" mavze, u yerda hech qanday beqarorlik yoki narsa yo‘qligini
ko‘rsatadi. Bu yerda, kichik va tekis mavzega etib kelgan kishining to‘g‘ri va aniq
yo‘nalishdagi harakatini ta’kidlaydi.
11.
"kaftday" (tekis, ravon)
Misol
: "Ufqlar kaftdek ravon, kok sochgan bor bisotin" (A. Oripov. *Qarshi
qoshig`i*).
Tahlil
: Bu misolda "kaftday" so‘zi ufqlarning ravon va ochiq ko‘rinishini
ifodalash uchun ishlatilgan. "Kaftdek ravon ufqlar" ifodasi, ufqlarning toza va
hech qanday ob-havo to‘siqlarsiz ekanligini bildiradi.
Xulosa:"Kaftday"
o‘xshatishi kichik, mo‘jaz yoki tekis va ravon bo‘lgan
narsalarni tasvirlash uchun ishlatiladi. Bu o‘xshatish yordamida narsalarning
o‘lchami yoki shakli, ularning kichikligi yoki soddaligi haqida ma’lumot
beriladi.
"Kaftday"
so‘zi, umumiy holatda narsa yoki joyning kattaligi, shakli yoki
ko‘rinishini tasvirlashda, noziklik yoki soddalikni ta’kidlaydi.
“Kaftdagiday” o`xshatishining semantik tahlil:
"Kaftdagiday" (yaqqol ko‘rinmoq, aniq ko‘rinmoq)
1.
Misol
: "Binoning orqa - shimol tomonidagi ayvondan Toshpo`lat Axmad
e’zozlagan, avaylagan shaharning asosiy qismi - Buxoro sharqi, shimoli,
g‘arbi kaftdagiday yaqqol ko‘rinib turardi" (Q. Kenja.
Buyuklar izidan
).
Tahlil
: Bu yerda "kaftdagiday" so‘zi shaharning aniq va ravshan ko‘rinishini
ta’riflash uchun ishlatilgan. Shaharning barcha qismlari, jumladan shimol va
sharq, "kaftdagiday" aniq va to‘liq ko‘rinadi, bu esa joyning ochiqligini, uning har
bir burchagini bemalol ko‘rish mumkinligini anglatadi.
2.
Misol
: "Tog‘ qirrasida turgan hujradan butun O‘sh shahri va uning
atroflari kaftdagidek aniq ko‘rinar edi" (P. Qodirov.
Yulduzli tunlar
).
Tahlil
: Bu misolda "kaftdagiday" so‘zi shaharning har bir detalini ko‘rish
imkoniyatini bildiradi. Tog‘ qirrasidan shahar va atrofning aniq, to‘g‘ri ko‘rinishi,
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
38
uning barcha chizgilarini ko‘rish mumkinligini ta’kidlaydi. "Kaftdagiday"
o‘xshatish, aniq va yoritilgan ko‘rinishni ifodalash uchun ishlatilgan.
3.
Misol
: "Butun shahar kaftdagidek yaqqol, hatto biroz mung‘ayib, hukmga
mahtalday bo‘lib ko‘rinadi" (B. M. Ali.
Ko‘kto‘nlilar
).
Tahlil
: Bu misolda "kaftdagiday" so‘zi shaharning noaniq va ko‘rinishdagi
murakkablikni ko‘rsatadi. Shaharning "kaftdagiday" yaqqol ko‘rinishi, lekin ba’zi
bir mayda detallari, masalan, "mung‘ayib" holati bilan bog‘liq. Bu so‘z bir
vaqtning o‘zida aniqlik va noaniqlikni birlashtiradi.
4.
Misol
: "Bu yerdan dovonning narigi tarafi kaftdagiday ko‘rinar ekan" (M.
M. Do‘st.
Lolazor
).
Tahlil
: "Kaftdagiday" so‘zi bu yerda dovonning narigi tomonini ravshan va aniq
ko‘rish mumkinligini bildiradi. Dovonning narigi tarafidagi manzara yoki
tasvirning aniqligi, ya’ni ko‘rinishi noaniqlikdan holi ekanligi ta’kidlanadi.
5.
Misol
: "Dengiz bo‘yida, yuz gaz baland qoyadagi qasrda o‘tirgan
To‘xtamishxonga uzoq-uzoqlar kaftdagidek namoyon edi" (M. Ali.
Ulug‘
saltanat
).
Tahlil
: "Kaftdagiday" so‘zi uzoqdan ko‘rish mumkin bo‘lgan narsalarni ta’riflash
uchun ishlatilgan. To‘xtamishxonga yaqin joydan uzoqdagi manzara yoki
tasvirning aniq va yaqqol bo‘lishi, uning ko‘rinishi masofadan ham aniqligini
ko‘rsatadi.
6.
Misol
: "Ettinchi qavatdan tevarak kaftdagidek aniq ko‘rinadi" (U.
Hamdam.
Sabo va Samandar
).
Tahlil
: Bu misolda "kaftdagiday" so‘zi, yuqoridan, baland joydan ko‘rilgan
manzaraning aniq va ravshanligini ifodalash uchun ishlatilgan. Bu o‘xshatish
manzaraning to‘liq, kichik xatoliklardan holi ekanligini ko‘rsatadi.
Xulosa:"Kaftdagiday"
so‘zi ko‘pincha biror narsaning yoki manzaraning aniq,
ravshan va yaqqol ko‘rinishini ta’riflash uchun ishlatiladi. Bu o‘xshatish
yordamida ob’ekt yoki joyning barcha detallari to‘liq va hech qanday noaniqlik
yoki yo‘qotishlarsiz ko‘rsatiladi.
"Kaftdagiday"
ko‘pincha o‘xshatishlarda biror narsa yoki manzaraning
shaffofligi va tushunarli bo‘lishini bildiradi, bu esa o‘sha narsa yoki joyning
aniqligini, ko‘rinishining yaxshi bo‘lishini anglatadi.
“Mushtday” o`xshatishining semantik tahlil:
"Mushtday" (kichkina, ixcham, mayda)
1.
Misol
: "Ahmad Tanbal egar ustidan uloqchilarga o‘xshab pastga engashdi-
yu, uzun qo‘li bilan yerdan mushtday bir toshni oldi" (P. Qodirov.
Yulduzli
tunlar
).
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
39
Tahlil
: Bu misolda
"mushtday"
ifodasi kichik, ixcham, ammo shaklan
to‘rtburchak yoki dumaloq bo‘lgan narsani tasvirlash uchun ishlatilgan.
Toshning hajmi yoki shakli haqida tasavvur hosil qiladi. Mushtday toshni olishda
kishi tomonidan kichik, ammo qulay bo‘lgan ob’ektni anglatadi.
2.
Misol
: "Mushtday qorni bir amallab otdi. Qor tegmay o‘tib ketdi" (N.
Eshonqul.
Urush odamlari
).
Tahlil
: Bu yerda
"mushtday qorn"
ifodasi kichik va ixcham, ammo to‘liq yoki
jismoniy jihatdan o‘zgarishga moyil bir shaklni bildiradi. "Mushtday" bu yerda
fizikaning kichik va muayyan bir qismini, masalan, yirik bo‘lmagan, ammo kuchli
bo‘lgan shaklni tasvirlaydi.
3.
Misol
: "Piyolamga mushtdek novvot solib choy quyib berdi" (O`.
Hoshimov.
Dunyoning ishlari
).
Tahlil
:
"Mushtdek novvot"
ifodasi novvotning kichik va ixcham, ammo to‘liq va
oz bo‘lgan shaklini anglatadi. Novvot yoki boshqa ob’ektlarning kichikligi,
qisqarishi haqida so‘z boradi. Bunda "mushtday" ifodasi biror narsaning ixcham,
ammo aniq hajmini anglatadi.
4.
Misol
: "Yo, yetti iqlim egasi! Mushtdek yurak porasiga butkul olam ilmini
jam qilibsanmi, darhaqiqat, qudratingning chegarasi yo‘q!" (S. Siyoev.
Yassaviyning so‘nggi safari
).
Tahlil
:
"Mushtdek yurak"
ifodasi kichik, ammo kuchli va qadrli bir yurakni
ta’riflash uchun ishlatilgan. Bu yerda "mushtday" kishi yoki hayvonning kuchli,
ammo kichik va ixcham bo‘lgan yurakning ramzi sifatida ishlatilgan.
5.
Misol
: "Boshqalarning karami mushtdek bo‘lgunga qadar, bularniki
choynakdek bo‘lib «qaynab ketadi»" (O`. Hoshimov.
Tushda kechgan
umrlar
).
Tahlil
:
"Mushtdek"
ifodasi bu yerda harakatning yoki qarashning kichik, ammo
tez amalga oshadigan va tez o‘zgaradigan shaklini ifodalaydi. Boshqalarning
karami, ya’ni muammolar yoki burilishlar mushtday tezlikda yuz beradi, bu
yerda
"musht"
iborasi tez va kichik bo‘ladigan jarayonni anglatadi.
6.
Misol
: "Bu yigitning mushtdek yuragini qoyadek dard bosib turganini
Zelixonning sinchkov nigohi ilg‘adi" (T. Malik.
Shaytanat
).
Tahlil
:
"Mushtdek yurak"
ifodasi qisqacha, ixcham, ammo kuchli his-
tuyg‘ularni anglatadi. Bu yerda
"musht"
ifodasi, ehtimol, kuchli, ammo kichik
shakldagi yurakni tasvirlash uchun ishlatilgan, bu esa odamning ichki holatini
ifodalaydi.
7.
Misol
: "Mushtdek bolakaylar uning ko‘ziga masxara qilayotgandek
ko‘rinardi" (I. Zoyir.
Qismat o‘chi
).
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
40
Tahlil
:
"Mushtdek bolakaylar"
ifodasi kichik, ixcham va yosh bolalar haqida
so‘z yuritadi. Bu yerda bolalar tasvirlanayotgan paytda ularning kichikligi,
maydaligi ta’riflanmoqda.
8.
Misol
: "Bu uch kun ilgari yo‘lakdan palataga olingan o‘sha mushtdekkina
gavdali chol edi" (В. Hoshimov.
Dunyoning ishlari
).
Tahlil
:
"Mushtdek gavda"
ifodasi kichik, ammo ixcham va bo‘shab qolgan
jismoniy holatni tasvirlaydi. Cholning jismi avvalgidan kichrayib, mushtday
bo‘lishi uning kichrayganligini bildiradi.
9.
Misol
: "Chet eldan qaytgach, uni ko‘rib qoldim: shunday savlat, shunday
shavkat egasi mushtday bo‘lib qolibdi" (N. Eshonqul.
Qora kitob
).
Tahlil
:
"Mushtday bo‘lib qolibdi"
ifodasi jismoniy holatdagi o‘zgarishni
bildiradi. Shaxsning avvalgidan kichraygan yoki mayda shakldagi holatini
ifodalashda ishlatilgan.
10.
Misol
: "Xurshida ishdan kelsa, Poshsha xola ayvon o‘rtasida
cho‘kkalab olgancha ko‘rpa qavib o‘tiribdi. Enkayib olgani uchunmi,
mushtdek gavdasi yanayam kichrayib qolganiga o‘xshaydi" (O`. Hoshimov.
Umr savdosi
).
Tahlil
:
"Mushtdek gavda"
ifodasi odamning kichrayib qolgan yoki mayda
bo‘lgan jismoniy holatini ifodalaydi. "Mushtday" bu yerda gavdaning qisqarishi
yoki kichrayishini bildiradi.
Xulosa:"Mushtday"
ifodasi kichik, ixcham, mayda yoki kuchsiz holatni
anglatadi. Bu shaklan yumaloq yoki mayda narsalar, shuningdek, kichik yosh
bola yoki ozib kichraygan jussalar haqida ishlatiladi.
Misollarda
"mushtday"
ifodasi jismoniy jihatdan kichik, ammo ichki kuchi yoki muhimligi bilan ajralib
turadigan narsalarni, odamlarni, holatlarni ta’riflashda ishlatilgan.
“Mushtumday” o`xshatishining s
emantik tahlil:
"Mushtumday" (Aynan mushtday)
"Mushtumday"
ifodasi,
"mushtday"
so‘zining kuchaytirilgan shakli sifatida
ishlatiladi. Bu holatda, ifoda biror narsaning yaxlit va aniq, aynan musht shaklida
yoki uning kattaligi, ixchamligi bilan ta’riflanishini bildiradi. Yani,
"mushtumday"
o‘zida mushtday ifodasining kuchliroq, barqarorroq yoki
mustahkam shaklini o‘z ichiga oladi. Bu so‘z ko‘proq narsaning yaxlit yoki
mustahkamligini, uni ikki yoki ko‘p joyga ajratmaslikni bildiradi.
1.
Misol
: "Suv ham chiqar-u, lekin o‘sha mingboshi bilan Sodiq aminlar
mushtumday toshni bir yerdan ikkinchi yerga jildirib qo‘yishmas" (M.
Ismoiliy.
Farg‘ona tong otguncha
).
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
41
Tahlil
: Bu yerda
"mushtumday tosh"
ifodasi toshning kattaligini, kuchini va
qattiqligini ta’riflash uchun ishlatilgan.
"Mushtumday"
bu yerda toshning yaxlit,
butun va mustahkam bo‘lishi haqida so‘z boradi. Toshning kattaligi mushtning
o‘lchamiga nisbatan kuchliroq, ammo hali ham o‘sha «mushtday» ixchamlikni
anglatadi.
2.
Misol
: "Ishlar besh og‘ayni, - dedi u bu chapani so‘zini mushtumdek o‘g‘li
tushunadigandek, - ha, ishlar besh" (M. Ismoiliy.
Farg‘ona tong otguncha
).
Tahlil
:
"Mushtumdek o‘g‘li"
ifodasi, o‘g‘lining aniq, turg‘un va mustahkam
ruhiy holatini anglatadi. Bu yerda o‘g‘ilning fikrlari va tushunchalari aniq va
ma’lum, aynan mushtumday shaklga o‘xshash tarzda tushuniladi. "Mushtumday"
ifodasi bu holatda kattalik va yaxlitlikni bildiradi.
3.
Misol
: "«Ko‘zlarini tuz tutdi» degan gapning ma’nosi shu ekan-da», deya
ko‘nglidan o‘tkazdi Bobur va oyog‘i ostidan mushtumdek bir chag‘ir tosh
olib, suvga irg‘itdi" (X. Sulton.
Boburiynoma
).
Tahlil
: Bu yerda
"mushtumdek bir chag‘ir tosh"
ifodasi toshning aniqligini,
shuningdek, uning mustahkamligini bildiradi. Toshning mustahkam va
kattaligini ta’riflashda "mushtumday" so‘zi aynan kuchaytirilgan holatda
ishlatilgan, bu esa uning kichik emas, balki mustahkam va qat’iy bo‘lishini
anglatadi.
4.
Misol
: "Mushtumdek tosh dumalab-dumalab, ko‘m-ko‘k archa tanasiga
urilib to‘xtadi" (O`. Umarbekov.
Oqsoqol
).
Tahlil
:
"Mushtumdek tosh"
ifodasi toshning katta, ixcham va kuchli holatini
ifodalaydi.
"Mushtumday"
so‘zi toshning faqat kichikligini emas, balki uning
kuchi va mustahkamligini ham ta’riflaydi.
Xulosa:
"Mushtumday" ifodasi "mushtday" so‘zining kuchaytirilgan shakli bo‘lib,
narsaning mustahkamligini, kattaligini yoki to‘liq bo‘lishini anglatadi.
"Mushtumday" o‘zida yaxlit va kuchli narsa tasvirlaydi. Bu so‘z aynan kichik yoki
ixcham bo‘lishi mumkin bo‘lgan narsalarni kuchaytirilgan shaklda ta’riflash
uchun ishlatiladi.
“Besh qo`lday” o`xshatishining semantik tahlil
"Besh qo`lday"
iborasi mukammal va to‘liq bilish, har taraflama ayon bo‘lish,
ya'ni narsa yoki holatni juda yaxshi va aniq tushunish yoki bilishni ifodalaydi. Bu
ifoda biror narsaning mutlaq darajada tushunilganligini, noaniqlik yoki shubha
yo‘qligini ta'kidlaydi. Odatda, muayyan tajriba, bilim yoki ma'lumot to‘plangan
holda ishlatiladi.
Misollar va tahlil:
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
42
1.
Misol
: "Robotlarning qanday qoyilmaqom ishlar qilayotgani, oyga necha
marta sun’iy yoldosh uchirilganini besh qolday bilaman" (A. Kochimov,
“Qayta tugilgan bola”).
Tahlil
: Bu yerda
"besh qo`lday"
iborasi, muallifning robotlar va sun'iy
yo‘ldoshlar haqidagi ma'lumotlarni mukammal, to‘liq va aniq bilishini ta'riflaydi.
U bu narsalarni juda yaxshi va aniq biladi.
2.
Misol
: "Kinoning ipidan ignasigacha besh qolday bilgan odam qanday qilib
bu gapni aytgan, hayronsan kishi" (X. Dostmuhammad.
Kino - orzular
ekrani
).
Tahlil
:
"Besh qo`lday bilgan odam"
ifodasi, odamning kinoni juda mukammal,
detallarga qadar bilishini bildiradi. Kinoning barcha jihatlarini, har bir kichik
nuqtasini aniq tushunish ta'riflanadi.
3.
Misol
: "Shu sababdan haligi otaxonlardan biri - Umarqul otaning hayoti
ham hammaga besh qo`lday ma’lum" (O. Muxtor.
Egilgan bosh
).
Tahlil
: Bu yerda
"besh qo`lday ma'lum"
ifodasi, Umarqul otaning hayoti haqida
har bir kishi to‘liq va aniq bilishini anglatadi. U haqidagi ma'lumotlar ochiq va
ayon, har bir kishi uchun tushunarli.
4.
Misol
: "Toqqiz yil arava haydadim. Dehqonobod, Shahrisabz, Kitob yollari
menga besh qo`lday tanish" (N. Eshonqul.
Urush odamlari
).
Tahlil
: Bu iborada
"besh qo`lday tanish"
iborasi shaxsning biror joyni juda
yaxshi bilishini anglatadi. Muallif Dehqonobod, Shahrisabz va Kitob yo‘llarini
mukammal darajada tanishligini va har bir burchagini bilishini ta'riflaydi.
5.
Misol
: "Bu yogi endi bari besh qoldek ayon bo`lib qoladi" (E. A’ zam.
Shovqin
).
Tahlil
: Bu yerda
"besh qoldek ayon bolib qoladi"
iborasi, biror narsaning yoki
voqeaning to‘liq va aniq tushunilishini ifodalaydi. Hech qanday noaniqlik yo‘q,
hamma narsa ayon bo‘ladi.
6.
Misol
: "Ayni ehtimol borday edi. Borday, deb aytmoq ne, ayni ehtimol
besh qolday ayon edi" (M. M. Dost.
Lolazor
).
Tahlil
: Bu misolda
"besh qo`lday ayon edi"
iborasi ehtimolning to‘liq va aniq
bo‘lishini tasvirlaydi. Har bir imkoniyat va holat aniq va ravshan bo‘lganini
bildiradi.
7.
Misol
: "Karimjon Rahimjon ogli qush tilini tushungandek bog boqishni,
dov-daraxtlarni parvarish qilishni besh qoldek bilardi" (N. Rahimjonov.
Ijodkor shaxsi va badiiy asar biografiyasi
).
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
43
Tahlil
:
"Besh qo`ldek bilardi"
iborasi, Karimjon Rahimjonning bog‘chilik va
daraxt parvarishi bo‘yicha bilimlari mukammal va to‘liq ekanligini bildiradi. U
barcha jihatlarini yaxshi biladi.
Xulosa:
"Besh qo`lday"
iborasi, biror narsani yoki holatni mukammal darajada bilishni,
tushunishni anglatadi. Bu ifoda orqali biror kishi yoki narsa haqida
bilimingizning to‘liq va aniq ekanligi ta'kidlanadi. Bu ibora, ayniqsa, tajriba yoki
ma'lumot to‘plangan holatlarda qo‘llanadi.
O‘xshatishlar badiiy matnda milliy koloritni namoyon etuvchi, tasviriylikni
kuchaytiruvchi, qisqalik va ta’sirchanlikka erishuvchi muhim vosita sanaladi.
Ular orqali yozuvchi o‘z asarlarida o‘quvchini chuqur estetik his-tuyg‘ularga
oshno etadi. Turg‘un o‘xshatishlarning badiiy matnda to‘g‘ri qo‘llanishi esa
nafaqat mazmunni boyitadi, balki o‘quvchining mazkur matnni yanada
yaxshiroq tushunishiga xizmat qiladi. O‘zbek tilidagi tana a'zolari ishtirokidagi
o‘xshatishlar xalqning tarixiy va madaniy tajribasini aks ettiradi. Ular tilning
uslubiy boyligini ko‘rsatish bilan birga, xalqning madaniy xotirasini saqlovchi
vositalardan biridir. O‘xshatishlar milliy tafakkurning bir qismi bo‘lib, ularni
tahlil qilish orqali tilning madaniyat va ong bilan bog‘liqligini o‘rganish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Arastu. “Axloqi Kabir” – Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2018.
2.Atoulloh Husayniy. “Badoyi’u-s-sanoyi”. – Toshkent, G‘. G‘ulom nomidagi
adabiyot va san’at, 1981.
3.Usmonov F.F. “O‘zbek tilidagi o‘xshatishlarning lingvomadaniy tadqiqi”: Filol.
fan. bo‘yicha falsafa doktori (PhD) diss. – Toshkent, 2017.
4.Yo‘ldoshev M. “Badiiy matn lingvopoetikasi” – Toshkent, O‘zbekiston, 2019.
5.Yoqubbekova M. “O‘zbek xalq qo‘shiqlarida o‘xshatish”: Monografiya. –
Toshkent, 2003.
6.Yoqubbekova M. “O‘zbek xalq qo‘shiqlarida o‘xshatishlarning tabiati haqida”
// O‘zbek tili va adabiyoti, – Toshkent, 2000, №6.
7.Mahmudov N. “O‘xshatishlar va milliy nigoh” // Til tilsimi tadqiqi. – Toshkent,
Mumtoz so‘z, 2017.
8.Usmonov F.F. “O‘zbek tilidagi o‘xshatishlarning lingvomadaniy tadqiqi”: Filol.
fan. bo‘yicha falsafa doktori (PhD) diss. – Toshkent, 2017.
9.Xudoyberganova D. “O‘zbek tilidagi badiiy matnlarning antropotsentrik
talqini”: Filol. fan. doktori ... diss. – Toshkent, 2015
