DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
116
DAVLAT XARIDLARI TIZIMINI BOSHQARISHNING XORIJIY
TAJRIBASI
Norquziyev Abdulla Marqaboy o’g’li
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti “Davlat moliyasi
va xalqaro moliya” yo’nalishi magistranti
norquziyevabdulla@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14597909
ANNOTATSIYA
Mazkur maqola davlat xaridlari tizimini boshqarish bo‘yicha AQSh,
Singapur, Buyuk Britaniya va Janubiy Koreyaning samarali tajribalarini
o‘rganishga bag‘ishlangan. Maqsad – ushbu tizimlarning shaffoflik, samaradorlik
va innovatsiyalarga asoslangan yondashuvlarini tahlil qilishdir. Tadqiqotda
elektron xarid platformalarining ishlash usullari, kichik biznesni qo‘llab-
quvvatlash, davlat xaridlaridagi ijtimoiy va ekologik tamoyillar va korruptsiyaga
qarshi chora-tadbirlar tahlil qilingan. Xulosa sifatida, O‘zbekiston uchun
samarador davlat xaridlari tizimini shakllantirish bo‘yicha tavsiyalar keltiriladi.
This article explores the efficient public procurement systems of the USA,
Singapore, the UK, and South Korea. The study aims to analyze transparency,
efficiency, and innovation-driven approaches in these systems. It investigates
the role of electronic procurement platforms, measures to support small
businesses, integration of social and environmental principles into procurement,
and anti-corruption mechanisms. The article concludes with practical
recommendations for developing an effective public procurement system in
Uzbekistan.
В статье изучается опыт США, Сингапура, Великобритании и Южной
Кореи в управлении государственными закупками. Цель – анализировать
подходы к прозрачности, эффективности и инновациям. Исследуются
электронные платформы закупок, меры поддержки малого бизнеса,
социальные и экологические принципы в закупках, а также
антикоррупционные
механизмы.
В
заключение
представлены
рекомендации для Узбекистана по созданию эффективной системы
госзакупок.
Kalit so‘zlar:
Davlat xaridlari, shaffoflik, samaradorlik, elektron xaridlar, kichik biznes,
innovatsiyalar, korruptsiyaga qarshi choralar, barqaror rivojlanish, ekologik
tamoyillar.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
117
Public procurement, transparency, efficiency, e-procurement, small
business, innovation, anti-corruption measures, sustainable development,
environmental principles.
Государственные
закупки,
прозрачность,
эффективность,
электронные закупки, малый бизнес, инновации, меры против коррупции,
устойчивое развитие, экологические принципы.
Davlat xaridlari to‘g‘risidagi qonunchilik
Davlat xaridlari to‘g‘risidagi qonunchilik ushbu Qonun va boshqa qonunchilik
hujjatlaridan iboratdir.
Agar O‘zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasida O‘zbekiston
Respublikasining davlat xaridlari to‘g‘risidagi qonunchiligida nazarda
tutilganidan boshqacha qoidalar belgilangan bo‘lsa, xalqaro shartnoma qoidalari
qo‘llaniladi.
Davlat xaridlarining asosiy prinsiplari
Davlat xaridlarining asosiy prinsiplari quyidagilardan iborat:
kasbiy mahorat va mas’uliyatlilik;
asoslanganlik;
moliyaviy mablag‘lardan foydalanishning oqilonaligi, tejamkorligi va
samaradorligi;
ochiqlik va shaffoflik;
raqobat va xolislik;
mutanosiblik;
barqarorlik;
davlat xaridlari tizimining yagonaligi va yaxlitligi;
korrupsiyaga yo‘l qo‘ymaslik.
Davlat xaridlarining asosiy prinsiplari davlat xaridlari jarayonining barcha
bosqichlarida qo‘llanilishi kerak.
Davlat xaridlari tizimi iqtisodiyotning rivojlanishi, davlat mablag‘laridan
samarali foydalanish va ijtimoiy muvozanatni ta’minlashda muhim o‘rin tutadi.
Shaffof va samarali tizimlarning yo‘qligi ko‘pincha korruptsiya, byurokratiya va
samaradorlikning pastligiga olib keladi. Maqola davlat xaridlari tizimlarini
takomillashtirishda xorijiy tajribani o‘rganishga qaratilgan bo‘lib, O‘zbekiston
sharoitida amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan yechimlarni taklif qilishni maqsad
qiladi.
5-moddaning birinchi qismi O‘zbekiston Respublikasining 2024-yil 27-
noyabrdagi O‘RQ-1005-sonli
asosan sakkizinchi xatboshi bilan
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
118
to‘ldirilgan — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 28.11.2024-y.,
03/24/1005/0977-son. Kuchga kirish sanasi — 2025-yil 1-mart)
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR
Adabiyotlar tahlili
AQShning Federal Acquisition Regulation (FAR) va SAM.gov platformasi davlat
xaridlaridagi shaffoflikni ta’minlashda asosiy o‘rin tutadi.
Singapurning GeBIZ tizimi xaridlarni avtomatlashtirish va innovatsion
yondashuvlarni qo‘llashda yuqori samaradorlikka ega.
Buyuk Britaniyaning Crown Commercial Service (CCS) tizimi ijtimoiy va
ekologik tamoyillarga asoslangan xaridlar bilan ajralib turadi.
Janubiy Koreyaning KONEPS tizimi to‘liq avtomatlashtirish va korruptsiyaga
qarshi chora-tadbirlar bo‘yicha dunyoda yetakchi hisoblanadi.
Tadqiqot metodlari
Maqolada tahliliy va qiyosiy metodlardan foydalanildi. Xorijiy tajribalar asosida
O‘zbekistonga mos keladigan yechimlar ishlab chiqildi.
NATIJALAR VA MUHOKAMASI
AQShda davlat xaridlari tizimi juda yaxshi rivojlangan va markazlashgan. Bu
tizimning samarali ishlashi uchun quyidagi asosiy jihatlar mavjud:
(Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 23.04.2021-y., 03/21/684/0367-
son; Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 22.02.2024-y., 03/24/911/0142-
son; 28.11.2024-y., 03/24/1005/0977-son)
Federal Acquisition Regulation (FAR): AQSh hukumatining xaridlar uchun
belgilangan federal normativ-huquqiy hujjatidir. FAR barcha federal agentliklar
tomonidan amalga oshiriladigan xaridlar jarayonlarini boshqaradi va
shaffoflikni ta’minlaydi. FARga ko‘ra, barcha davlat xaridlari ochiq va adolatli
bo‘lishi kerak, bu esa tenderlarni oshkora va shaffof tarzda o‘tkazishni talab
qiladi.
SAM.gov: AQShda davlat xaridlari bilan shug‘ullanuvchi tizim hisoblanadi. Bu
onlayn platforma yordamida davlat xaridlari bo‘yicha barcha kerakli
ma’lumotlar to‘plangan. Tizimda kompaniyalar o‘zlarini ro‘yxatdan o‘tkazib,
davlatdan tenderlar olishlari mumkin. Shu bilan birga, SAM.gov tizimi
yordamida davlatning barcha xaridlari va tenderlari markazlashtirilgan va ochiq
bo‘ladi.
Kichik bizneslarni qo‘llab-quvvatlash: AQShda kichik va o‘rta bizneslar uchun
maxsus imtiyozlar mavjud. Masalan, hukumat o‘zining 23 foiz xaridlarini kichik
bizneslarga ajratadi. Bu nafaqat iqtisodiy o‘sishga yordam beradi, balki
raqobatni oshiradi va yangi imkoniyatlar yaratadi.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
119
Anti-korruptsiya mexanizmlari: AQShda davlat xaridlari tizimida korruptsiyaga
qarshi kurashishda kuchli choralar qo‘llaniladi. Bular orasida tender
jarayonlarini monitoring qilish, audit qilish va korruptsiyaga oid shikoyatlar
bo‘yicha maxsus guruhlarning faoliyati kiradi.
2. Singapur Davlati Tajribasi
Singapurda davlat xaridlari tizimi elektronlashtirilgan va innovatsiyalarga
asoslangan. Tizimning asosiy jihatlari:
GeBIZ (Government Electronic Business): Singapurda barcha davlat xaridlari
GeBIZ platformasi orqali amalga oshiriladi. Bu tizim davlat xaridlarini to‘liq
elektronlashtiradi, ya’ni barcha tenderlar va xaridlar onlayn tarzda amalga
oshiriladi. Bu o‘z navbatida jarayonni tezlashtiradi, samaradorlikni oshiradi va
byurokratik to‘siqlarni kamaytiradi.
Innovatsiyalarni qo‘llab-quvvatlash: Singapurda davlat xaridlari tizimi
innovatsiyalarni qo‘llab-quvvatlashga katta e’tibor qaratadi. Masalan, ekologik
toza va energiya tejovchi mahsulotlarni davlat tomonidan sotib olish
ustuvorlikka ega. Bu orqali Singapur o‘zining ekologik siyosatini ham
mustahkamlaydi.
Samarali va shaffof tender jarayonlari: Singapurda davlat xaridlari
jarayonlarining to‘liq shaffofligi ta’minlanadi. Bu esa davlat xaridlarida adolatli
raqobatni ta’minlaydi va korruptsiyaning oldini olishga yordam beradi
3. Buyuk Britaniya Tajribasi
Buyuk Britaniyada davlat xaridlari tizimi ijtimoiy mas’uliyat va barqaror
rivojlanish tamoyillariga asoslanadi. Quyidagi asosiy jihatlarni ta’kidlash
mumkin:
Crown Commercial Service (CCS): Buyuk Britaniyada davlat xaridlari tizimi
Crown Commercial Service (CCS) tomonidan boshqariladi. CCS orqali Buyuk
Britaniya hukumati o‘zining xaridlarini amalga oshiradi va barcha tenderlarni
markazlashtiradi. CCS tizimi davlat xaridlarining samaradorligini oshiradi va
xaridlar jarayonini shaffof qiladi.
Ijtimoiy mas’uliyat va ekologik tamoyillar: Buyuk Britaniya davlat xaridlarida
ijtimoiy mas’uliyatni va ekologik tamoyillarni hisobga olishga katta e’tibor
qaratadi. Masalan, tenderlarda ekologik jihatdan foydali mahsulotlarni tanlashni
rag‘batlantirish, ish joylaridagi tenglikni ta’minlash kabi shartlar mavjud.
Ochiq ma’lumotlar platformasi: Contracts Finder platformasi orqali barcha
davlat xaridlari va tenderlari ochiq va shaffof tarzda taqdim etiladi. Bu platforma
orqali fuqarolar va kompaniyalar barcha tenderlarni ko‘rishlari va o‘z takliflarini
yuborishlari mumkin.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
120
4. Janubiy Koreya Tajribasi
Janubiy Koreya davlat xaridlari tizimi texnologiyalarga asoslangan va
avtomatlashtirilgan. Tizimning asosiy jihatlari:
KONEPS (Korean Online E-Procurement System): Janubiy Koreyada davlat
xaridlari to‘liq elektronlashtirilgan va KONEPS tizimi orqali amalga oshiriladi. Bu
tizim barcha tenderlar va xaridlarni onlayn tarzda boshqarish imkonini beradi.
KONEPS tizimi orqali davlat xaridlari jarayonida har bir bosqichni real vaqtda
kuzatib borish mumkin
Korruptsiyaga qarshi kurashish: Janubiy Koreyada davlat xaridlarida yuqori
darajada korruptsiyaga qarshi kurashish mexanizmlari mavjud. Tizimda har bir
tender jarayoni monitor qilinadi va har qanday korrupsiya alomatlari aniqlansa,
darhol ta’sir ko‘rsatiladi.
Raqamli texnologiyalar: Janubiy Koreya raqamli texnologiyalarni davlat xaridlari
tizimiga keng qo‘llab-quvvatlaydi. Bu jarayonni tezlashtiradi va samaradorlikni
oshiradi.
Xulosa
Xorijiy tajribalar shuni ko‘rsatadiki, samarali davlat xaridlari tizimi yaratishda
quyidagi asosiy jihatlar muhim rol o‘ynaydi:
1. Elektronlashtirish: Davlat xaridlari tizimi to‘liq elektronlashtirilishi kerak. Bu
tizimning shaffofligini ta’minlaydi va jarayonni tezlashtiradi.
2. Kichik bizneslarni qo‘llab-quvvatlash: Kichik va o‘rta bizneslar uchun maxsus
imtiyozlar yaratish, ularni davlat xaridlariga jalb qilish kerak.
3. Samaradorlik va shaffoflik: Xaridlar jarayonlari shaffof va adolatli bo‘lishi
kerak. Bu uchun barcha tenderlar onlayn tizimlarda e’lon qilinishi lozim.
4. Korruptsiyaga qarshi kurash: Korruptsiyaga qarshi kuchli monitoring va
nazorat tizimlarini joriy etish zarur.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1. Federal Acquisition Regulation (FAR), AQSh Hukumatining rasmiy nashrlari.
2. SAM.gov – Federal hukumatning elektron xarid platformasi.
3. GeBIZ – Singapur davlat xaridlari elektron tizim
4. Crown Commercial Service (CCS) rasmiy hisobotlari, Buyuk Britaniya.
5. KONEPS – Janubiy Koreya davlat xaridlari tizimi.
6. Transparency International. "Public Procurement Systems and Anti-
Corruption Strategies."
7. World Bank Group. "Government Procurement and Sustainable
Development."
8. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining davlat xaridlarini takomillashtirish
bo‘yicha farmonlari va qarorlari.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
121
9. Davlat Xaridlari To‘g‘risidagi Nizom, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasi qarori.
10. Uroqov U.Y davlat xaridi to’g’risida o’quv qo’llanma 2019-yil
11. Malikov T.S. Moliya. O’quv qo’llanma. - T.: “Iqtisodmoliya”, 2018 yil
12. Burxanov U., Atamuradov T. Davlat xaridi. O’quv qo’llanma. –
T.: “Fan va texnologiya”, 2012 yil
