DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
5
QARAQALPAQ HÁM TÚRK TILINDEGI KELBETLIK JASAWSHÍ
QOSÍMTALARDÍŃ VARIANTLÍLÍǴÍ
Orazbaeva Nazenayím
Qaraqalpaq mámleketlik unuversiteti magistrantı
Nókis qalası 51-mektep oqıtıwshısı
https://doi.org/10.5281/zenodo.15165094
Annotatsiya:
Kelbetlik- ózine tán leksika-semantikalıq hám gramatikalıq
ózgesheliklerge iye sóz shaqabı. Túrk hám qaraqalpaq tilinde dórendi
kelbetlikler, tiykarınan atlıq, almasıq hám feyillerge sóz jasaytuǵın qosımtalar
qosıw jolı menen jasaladı. Túrk tilinde házirgi qaraqalpaq tiline salıstırǵanda
kelbetlik sóz shaqabın jasawshı qosımtalardıń variantları kóbirek ushırasadı.
Gilt sózler:
Sóz jasalıw, kelbetlik, qosımta, variantlar, sintaksislik baylanıs,
grammatikalıq máni.
Kelbetlik- ózine tán leksika-semantikalıq hám gramatikalıq ózgesheliklerge
iye sóz shaqabı. Ol leksikalıq mánisi boyınsha predmetlerdin (túr-túsi, sapası,
kólemi, mugdarı, dárejesi belgilerin bildiredi. Mısalı: aq, qara, qızıl, kók, sarı,
qorar (túr-túsi) jaqsı, jaman, sulıw, mazalı, ashshı, suwıq, jıllı (sapası) úlken,
kishi, uzın, uzın, kelte, biyik, iri, mayda (kólemi) tb belgilerge iye boladı.
Kelbetliktiń atalǵan leksika-semantikalıq túrleri ayyemnen qáliplesken túbir
formaların bildirse, endi bir qatan soz jasawshı qosımtalardı qosıp alıp, dórendi
kelbetliklerdi jasaydı. Kelbetliktiń usı siyaqlı ózgeshelikleri onıń sóz jasalıwın
bildiredi
«Házirgi qaraqalpaq adebiy tiliniń grammatikası atlı akademiyalıq
grammatikada atawısh tiykarlı kelbetliklerdiń jasalıwına 17 affiks, feyil tiykarlı
kelbetliklerdiń jasalıwına 22 affikstiń qatnasqanı berilgen .
Q.Paxratdinov hám I.Seytnazarovanıń «Qaraqalpaq tilindegi sóz jasawshı
affiksler» degen jumısında kelbetlik joqarıdaǵı sıyaqlı affikslerdiń ónimli hám
ónimsiz bolıp 16 turi arqalı jasalatuǵını kórsetiledi .
A1,Q.Paxratdinov hám D.Seytqasimovtıń «Qaraqalpaq tilindegi kelbetlik
jasawshı affiksler, degen jumısında kelbetlik jasawshı affikslerdiń 19 turi
berilgen .
Joqarıdaǵı izertlewlerde kelbetliktiń jasalıw usılları tuwralı aytılǵanlardı
juwmaqlastırıp qaraǵanımızda házirgi úyrenilip kiyatırǵan iz benen kelbetliktiń
jasalıwında ónimli qollanılatuǵın hám túrk tilinde de ushırasatuǵın kelbetlik
jasawshı qosımtalardı analizlep shıǵamız
Turk tilinde dórendi kelbetlikler, tiykarınan atlıq, almasıq hám feyillerge
sóz jasaytuǵın qosımtalar qosıw jolı menen jasaladı. Kelbetlik jasaytuǵın
qosımtalar, tiykarınan, tómendegiler bolıp tabıladı:
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
6
1. -lı/-li affiksi atlıqlarǵa qosılıp adam yamasa basqa bir prednetlerdiń
iyeligin, onda usınday belginiń bar ekenligin bildiretuǵın kelbetliklerdi jasaydı.
Bul qosımtanıń qaraqalpaq tilinde usı eki variantı da ónimli jumsaladı. Olardıń
biri sózdiń túbiri juwan dawıslıdan, al ekinshisi jińishke dawıslıdan ibarat
bolǵan sózlerge jalǵanadı. Mısalı: baxıtlı, kewilli. Qáhárli qıs ketip, kún jılıta
basladı. (A.B.)
Al, túrk tilinde bolsa bul qosımtanıń -li (-lı,-lu,-lü) sıyaqlı tórt variantta
jumsalatuǵının kóriwge boladı. Bul qosımtalar atlıq sózlerge jalǵanıp, iyelik
yamasa tiyislilikti bildiriwshi kelbetliklerdi jasaydı: baş-lı, kilit-li, toz-lu, köpük-
lü, su-lu, güneş-li, Ankara-lı, lise-li, köy-lü, Karahan-lı, Osman-lı, Selçuk-lu,
Yunan-lı hám t.b.
2. –sız/-siz affiksi mánisi boyınsha –lı/-li affiksine qarama-qarsı
kelbetliklerdi yaǵnıy adam yamasa basqa bir predmetlerdiń qanday da bir
belgige iye emesligin yaki bunday belginiń joq ekenligin bildiretuǵın
kelbetliklerdi jasaydı hám túbir sózdegi dawıslılardıń juwan yáki jińishkeligine
qaray eki túrli variantta jumsaladı: balasız, baylıqsız, ónimsiz, jersiz. Mısalı:
Balalı úy bazar, balasız úy quw mazar (naqıl).
Házirgi qaraqalpaq tilinde –sız/-siz ónimli jumsalatuǵın affikslerdiń biri
bolıp, tyurkologiyada onıń kelip shıǵıwı haqqında hár qıylı pikirler bar. Birqatar
ilimpazlar onı túrkiy tillerindegi sın, mongol tilindegi sarni, chuvash tilindegi sir
feyilleri menen baylanıstıradı. N. A. Baskakovtıń pikirinshe bul affiks eki
bólekten turadı. Haqıyqatında da bul affiks qaraqalpaq tilindegi sı+q túbir
feyilleri menen genetikalıq baylanısqa iye .
Túrk tilinde de -siz (-sız,-suz,-süz) qosımtası -lı (-li,-lu-lu) qosımtasınıń
bolımsız forması bolıp, teris atlıq yamasa teris kelbetlik qosımtaları dep te
ataladı. -lı qosımtası, tiykarınan, qandayda zattıń bar ekenligin, -sız qosımtası
bolsa joqlıǵın, kemlik yamasa azlıǵın bildiretuǵın kelbetlikler jasaydı: taş-sız, ev-
siz, kol-suz, ánne-sız, görgü-süz, su-suz, süt-süz sıyaqlı. Ol kemnen-kem
jaǵdaylarda tartım jalǵawınan keyin keliwi múmkin: annem-siz, babam-sız
sıyaqlı.
Túrk tilindegi kelbetlik jasawshı bul qosımta sóz jasawǵa tiykar bolatuǵın
sózdiń juwan, jińishke, erinlik, eziwlik dawıslılardıń qatnasına baylanıslı túrt
túrli variantta jumsaladı.
3. Qaraqalpaq tilinde kelbetlik jasawshı –lıq/-lik affiksi. Házirgi túrkiy
tillerinde –lı/-li hám -lıq/-lik affikslerinin bir túbirden kelip shiqqanlıǵı aytıladı .
Bul eki affikstiń qollanılıw xızmeti jaǵınan hár túrli pikirler bar.
P.M.Melioranskiy -lıq atlıq jasaytuǵın qosımta, al kelbetlik jasaw ushın onıń
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
7
qosımtası -lı dep esaplaydı. Usınday pikir ózbek tilin izertlewshiler tárepinen de
aytıladı. K.A.Sharipovanıń „Ózbek tilinde sóz jasawshi -lik, -li, -shilik affiksleri“
degen kandidatlıq dissertacıyasında da aytılǵan . Bul sıyaqlı pikir ózbek, qazaq
tilin izertlewshiler tárepinen basqasha pikirler aytılıp, -lı hám -lıq affiksleriniń
ekewinin de atlıq hám kelbetliktiń jasalıwına qatnaslı ekenligi kórsetiledi .
Biraq bulardıń arasındaǵı uqsaslıq hám ayırmashılıǵı tómendegishe
kórsetiledi: Eger anıqlawısh wazıypasındaǵı sóz jasawshı (-lıq/-lik)
tartımlanıwshı i (si) qosımtanı qabıl etpeytuǵın bolsa, bunday jaǵdayda sol sóz
kelbetlik wazıypasın atqaradı . Sonıń menen qatar, -lıq/-lik qosımtalı sózlerdiń
atlıq ya kelbetlik ekenligi konteksten tısqarı jeke turǵan halında da belgili bolıp
turıwı tiyis. Mısalı: aktyorlıq, mártlik, sulıwlıq, tuqımlıq (kelbetlik). Bulardıń
sońǵısı dáslepkilerine qaraǵanda kelbetlikke tán ekenligi anıq belgili bolıp
turadı.
Túrk tilinde -lık (-lik,-luk,-lük) qosımtası atlıqtan kelbetlik jasaydı: kirey-lık,
yıl-lık, dolma-lık, hediye-lik, gün-lük, yemek-lik, ay-lık sıyaqlı hám t.b. sózlerge
tórt túrli variantta jalǵanadı.
4. –shıl/-shil affiksi qaraqalpaq tilinde atlıqlarǵa jalǵanıp, dórendi
kelbetliklerdi jasaydı. Dóretiwshi tiykarı sıpatında túpkilikli qaraqalpaqsha
sózler, sonday-aq ayırım ózlestirme sózler de qatnasadı. Mánisi jaǵınan adam
yamasa basqa nárselerdiń qumarlılıq, iykemlilik belgilerin bildiredi. Mısalı:
sınshıl, oyshıl, epshil, xalıqshıl, ósekshil t.b. Qus balası sátemshil boladı. Kisi atı
tershil bolar, kisi kiyimi kirshil bolar. (Ótesh)
Túrk tilinde bolsa bul qosımtanıń -cıl -cil,-cul,-cül,-çıl.-çil, çul,-çül sıyaqlı 8
túrli formada ushırasqanı menen júdá kem qollanıladı hám uqsatıw mánisindegi
kelbetliklerdi jasaydı: ev-cil, ben-cil, balık-çıl, tavşan-cıl, ölüm-cül, kır-cıl, ak-çıl,
insan-cıl sıyaqlı.
5.-ǵır/-gir, -qır/-kir affiksi. Ádette bul affiks sóz jasaw tiykarı bolatuǵın
buyrıq meyillerge qosılıp, adam yamasa predmetlerdiń bir iske beyimlilik,
uqıplılıq belgisin bildiretuǵın kelbetliklerdi jasaydı: alǵır, bilgir, ushqır qıyal,
keskir pıshaq ham t.b. Házirgi qaraqalpaq tilinde bul affikstiń 4 variantı da
kelbetlik jasawda ónimli qollanıladı.
Túrk tilinde bul qosımtanıń ekvivalenti sıpatında -gin -gin,-gun, gün, kın,
kin, kún, kün qosımtası 8 túrli variantta ushırasadı. Bul qosımtalar túbirdegi
dawıslınıń juwan-jińishkeligine, dawıssız seslerdiń únli-únsizligine baylanıslı
sáykes túrde qollanıladı. Tiykarınan bir buwınlı feyillerge qosılıp, bórttirip
aytılǵan gáp mánislerin bildiriwshi kelbetliklerdi jasaydi: dal-gın, sal-gın, al-gun,
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
8
düz-gün, az-gın, bay-gın, hinji-gun, dar-gın, üz-gün, kır-gın, aşkın, yetiş-ashıw,
kes-ashıw. coş-kún, küs-kün, düş-kün, piş-ashıw, alış-kın sıyaqlı.
6.-ǵı/-gi affiksi. Házirgi qaraqalpaq tilinde bul affiks járdeminde belgili bir
orınǵa yamasa waqıtqa baylanıslı belgini bildiretuǵın kelbetlikler jasaladı. Bul
affikstiń –qı/-ki únsiz variantı da jumsalıp, waqıtqa qatnaslı belgini ( azanǵı,
túski, báhárgi, bıyılǵı, kúndizgi), keńislikke, orınǵa qatnaslı belgini (sırtqı,
úydegi, tómendegi, dúzdegi) bildiredi.
Al, túrk tilinde bolsa bul sıyaqlı mánilerdi tek ǵana –ki qosımtası arqalı
bildiriledi. -ki qosımtası tiyislilik hám baylanıslılıq mánisin ańlatatuǵın, jańa
mánili kelbetlik sózlerdi jasaydı: şimdi-ki, önce-ki, öte-ki, demin-ki, sonra-ki,
karşı-ki sıyaqlı. Bul qosımsha kóbirek orın hám waqıt mánili sózlerden keyin
kelip sol sózlerge -de,-de,-ta,-te seplik qosımshalarınan keyin qosıladı: bende-ki,
yerde-ki, aşağıda-ki, sende-ki, altta-ki, üstte-ki, sıyaqlı. Ayırım waqıtlarda ki
qosımtasınıń -kü kórinisi de ushraydı : dün-kü, bugün-kü degen eki sózde ǵana
jumsalatuǵınlıǵın kóremiz .
Joqarıdaǵı mısallardan kórinip turǵanınday, túrk tilinde házirgi qaraqalpaq
tiline salıstırǵanda kelbetlik sóz shaqabın jasawshı qosımtalardıń variantları
kóbirek ushırasadı. Sebebi, túrk tiline tán xarakterli belgileriniń biri dawıslılar
sáykesligi. Kelbetlik jasawshı qosımtalar eki tilde de birdey xızmet atqarıp,
mánisi jaǵınan da uqsas. Qaraqalpaq tilinde tiykar sózge sóz jasawshı qosımta
qosılǵanda kóbinese tańlay únlesligi, al túrk tilinde tańlay únlesligi menen bir
qatarda erin únlesligi de baslı orın tutadı. Sonıń esabınan kelbetlik jasawshı
qosımtalardıń variantları biziń tilimizge salıstırǵanda kóbirek jumsaladı.
Paydalanílǵan ádebiyatlar:
1.
Ҳәзирги қарақалпақ әдебий тилиниң грамматикасы. Сөз жасалыў хәм
морфология. Нөкис, «Билим» 1994.
2.
Хожиев А. Ўзбек тилида лик аффиксининг вазифаси ҳакида. Ўзбек
тили ва адабиёти. 1985.
3.
Хожиев А. Ўзбек тилида сўз ясалиш тизими. Тощкент, «O’qituvchi».
2007.
4.
Korkmaz Z. Türkiye türkçesi grameri. Ankara. Türk Dil Kurumu: 2009.
5.
Нажимов П. А. Қарақалпақ тилиниң сөз жасалыў системасы. Нөкис,
«Илим», 2019,
6.
Paxratdinov Q. Seytqasımov D. Qaraqalpaq tilindegi kelbetlik jasawshı
affiksler Nókis: «Bilim», 2013.
7.
Пахратдинов К., Сейтназарова И. Қарақалпақ тилиндеги сөз жасаўшы
аффикслер. Нөкис, «Қарақалпақстан». 2010.
8.
Тилеўов Ә. Қазақ тіліндегі есим сөзлердиң жасалыўы. Алматы. 1973.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
9
9.
Шарипова К.А. Ўзбек тилида сўз ясавчилик, -ли, чилик аффикслери.
Ташкент, 1972.
10.
Vecihe Hatiboğlu. Türkçenın ekleri. Ankara, 1981.
