DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
63
KELISHIK – O‘ZBEK TILIDA TOBELIK FUNKSIONAL-SEMANTIK
MAYDON YADROSINI TASHKIL ETUVCHI VOSITA
Ro‘ziyev Ismoil Isog‘ovich
Qarshi shahar 1-son ixtisoslashtirilgan maktab
-internatining ona tili va adabiyot fani o‘qituvchisi.
ismoilruziyev275@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15210635
Annotatsiya
Muayyan hodisaning reallashuvida boshqa lingvistik voqeliklar o‘zaro
aloqadorlikda, mutanosiblikda namoyon bo‘ladi. Shu bois mazkur hodisalarni bir
butunlikda, yaxlit tizim sifatida qarash zarurati yuzaga keladi. Tobelik
tushunchasini funksional-semantik maydon sifatida tahlil etish hodisaning
mohiyatini kengroq yoritish imkonini beradi.
Kalit so‘zlar:
kelishik, maydon nazariyasi, tobelik, semantik, hokim bo‘lak,
yadro, funksional-semantik, belgili, belgisiz.
Аннотация
В реализации того или иного явления другие языковые реалии
проявляются во взаимосвязи, соразмерности. Поэтому возникает
необходимость рассматривать эти явления как единое целое, как
целостную систему. Анализ понятия подчиненности как функционально-
семантического поля позволяет более широко осветить сущность явления.
Ключевые слова:
падеж, теория поля, подчиненность, семантическая,
доминирующая часть, ядро, функционально-семантическая, знаковая,
бессимптомная.
Annotation
In the realization of a phenomenon, other linguistic realities manifest
themselves in interrelation, proportionality. Therefore, it becomes necessary to
consider these phenomena as a single whole, as an integrated system. The
analysis of the concept of subordination as a functional and semantic field allows
us to shed more light on the essence of the phenomenon.
Keywords:
case, field theory, subordination, semantic, dominant part, core,
functional-semantic, symbolic, asymptomatic.
Kirish.
Muayyan hodisaning reallashuvida boshqa lingvistik voqeliklar
o‘zaro aloqadorlikda, mutanosiblikda namoyon bo‘ladi. Shu bois mazkur
hodisalarni bir butunlikda, yaxlit tizim sifatida qarash zarurati yuzaga keladi.
Tobelik tushunchasini funksional-semantik maydon sifatida tahlil etish
hodisaning mohiyatini kengroq yoritish imkonini beradi.
Ma’lumki, tilshunoslikda maydon atamasi umumiy ma’no asosida birlashib,
o‘zaro munosabatga kirishadigan lisoniy va nolisoniy vositalar sistemasiga
nisbatan ishlatiladi. Maydon lisoniy-nutqiy voqelik sifatida o‘zida tilning
dialektik qarama-qarshi munosabatini aks ettiradi. Aslida maydon vositalari
orasidagi munosabat lisoniy bo‘lib, ular o‘rtasidagi aloqadorlik ko‘p hollarda
e’tibordan chetda qoladi. Shu o‘rinda maydon tushunchasini ifoda etuvchi
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
64
vositalarning o‘zaro mutanosib, bir-birini to‘ldiruvchi munosabatini nazarda
tutish lozim bo‘ladi. Negaki tilning qat’iy qonuniyatiga ko‘ra nutq jarayonida
lingvistik birliklar nisbatan keng semantik doirani qamrab oladi.
Jahon tilshunosligi va o‘zbek tilshunosligida lingvistik maydon tadqiqi,
maydon nuqtayi nazaridan tadqiq etilgan ishlar tahliliga qaraydigan bo‘lsak,
dastlabki ishlarda muayyan mazmuniy umumiylik ostida mikromaydonga
birlashgan leksemalar tadqiq obyekti sifatida olingan bo‘lsa, keyingi
tadqiqotlarda turli sath birliklarining bir umumiy mazmun ostida birlashishiga
diqqat qilingani ma’lum bo‘ladi. Xususan, H.Hojiyeva o‘zbek tilidagi hurmat
ifodalovchi morfologik, sintaktik, lug‘aviy, fonetik vositalarni o‘rganishni ko‘zda
tutadi. Tilshunos fikricha, “struktur-funksional-semantik xususiyatiga qarab
hurmat maydoni uch qismga bo‘linadi: yadro, markaz va markazdan tashqari
(chekka) qism”.[1:17]
Ma’lumki, “maydon markazini (yadrosini) tashkil etuvchi, faqat o‘sha
maydon belgisini ifodalash uchun xoslangan birliklar hamma turdagi
maydonlarda ham ozchilikni tashkil etadi. Boshqa vazifadoshlar belgini
ifodalash darajasiga ko‘ra ushbu markazdan uzoqlasha boradilar, shu
sababdan qo‘shni markazlar ta’siriga ko‘proq beriladi”.[2:96] Tobelik
maydonining yadrosidan ham tobelik belgisini markaziy planda ifodalovchi
vositalar – kelishik shakllari joy oladi.
Mavzuga oid adabiyotlarning tahlili (Literature review).
Hozirgi davrda
maydon nazariyasi qator jahon tilshunoslarining tadqiqotlarida grammatikaga
xos masalalarni yoritishda muhim o‘rin tutmoqda. Grammatikadagi maydon
tushunchasi ko‘proq morfologik sathdagi grammatik kategoriyalarni ularga
funksional-semantik jihatdan yaqin bo‘lgan tilning boshqa sathlari vositasidagi
aloqaning tekshirilishi davomida qo‘llaniladi.
Maydon yadrosini morfologik sathda muayyan grammatik kategoriyalar
hosil qiluvchi shakllar sistemasi tashkil qiladi. Chegara qismi shu grammatik
kategoriya bilan funksional jihatdan ma’lum tartibda bo‘lib, ammo kamroq
shakllangan tuzilmalarni namoyon qiluvchi turli xil birliklardan hosil bo‘ladi.
Maydonning markaziy (yadro) va chegara (periferik) sohalarga ajratilishi
maydon yadrosini tashkil qiluvchi til birliklari, ya’ni so‘z o‘zgartuvchi
paradigmalar rolining muhimligini namoyon qiladi. Faqat yadroviy soha
strukturasi bo‘lgandagina, ikkilamchi tartibdagi birliklar maydonning
chegarasini yuzaga chiqarishi mumkin. Sintaktik sath doirasida maydonning
yuzaga chiqishida so‘z o‘zgartuvchilarining roli shunchalar yuqoriki, ularsiz
grammatik maydonni hosil qilish umuman mumkin emas.
Hozirgi o‘zbek adabiy tilida 6 ta
kelishik
shakli mavjud bo‘lib, ular kelishik
kategoriyasi sifatida o‘rganib kelinadi.
Kelishik
lar “ot yoki otlashgan so‘zning
fe’lga, otga yoki boshqa bir turkum so‘ziga munosabatini ifodalab, tobeligini
ko‘rsatuvchi shakllar tizimi”
1
[3:48] sifatida qaraladi.
1
Ҳожиев А. Тилшунослик терминларининг изоҳли луғати. – Тошкент: Ўзбекистон миллий энциклопедияси,
1985. – 164 б.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
65
T
/r
Kelishik nomi
Shakli
Misollar
1
Bosh kelishik
Xat yozildi
2
Qaratqich
kelishigi
-ning
Daraxt
ning
shoxi
3
Jo‘nalish
kelishigi
-ga (-
ka, -qa)
Kutubxona
ga
bordi
2
Tushum
kelishigi
-ni
Topshiriq
ni
bajardi
5
O‘rin-payt
kelishigi
-da
Samarqand
da
yashaydi
6
Chiqish kelishigi
-dan
Ustoz
dan
so‘radi
Kelishik shakllari bir umumiy grammatik ma’no – o‘zi qo‘shilgan so‘zni
keyingi so‘zga tobelantirib bog‘lash, gapdagi sintaktik mavqeyini belgilash ma’no
va vazifasi bilan birlashadi. Kelishik tobe so‘zning hokim so‘zga sintaktik
munosabatni ko‘rsatuvchi kategoriya ekan, uning ba’zan kesim tarkibida kelib,
keyin keluvchi hokim so‘zdan holi bo‘lishida sintaktik emas, balki semantik vazifa
bajarishi kuzatiladi (
Bu sovg‘a sizga, Umidim sendan, Hurmat kichikdan)
va u
kelishik kategoriyasi umumiy grammatik ma’nosidan tashqariga chiqadi.
Kelishik sintaktik jihatdan paradigmatik munosabatda bo‘lar ekan, bunda
ikki pozitsiyani farqlash lozim:
1) hokim-tobelik pozitsiyasi asosidagi ziddiyat;
2) gap bo‘lagi vazifasi asosidagi ziddiyat.
“Tobelik” pozitsiyasiga egalik” belgisi asosida kelishik noto‘liq ziddiyatda
bo‘ladi. Bunga ko‘ra bosh, qaratqich, tushum kelishigi ziddiyatning belgili,
jo‘nalish, o‘rin-payt va chiqish kelishigi belgisiz a’zo maqomida namoyon bo‘ladi.
Chunki bosh, qaratqich, tushum kelishigi har doim tobe so‘z tarkibida keladi.
Boshqa kelishik ba’zan hokim so‘z (kesim) tarkibida ham kela oladi (Bu sovg‘a
sizga, Umidim sendan, Hurmat kichikdan).
Gap bo‘lagi vazifasi asosida kelishik ko‘p qatorli ziddiyatni hosil qiladi.
Masalan, “ega vazifasida kela olmaslik” belgisiga ko‘ra bosh kelishik kuchsiz,
boshqa kelishik kuchli a’zo sifatida namoyon bo‘ladi.
Tadqiqot metodologiyasi (Research Methodology).
“Kesim bo‘la
olmaslik” belgisiga bosh, qaratqich va tushum kelishigi ijobiy va boshqa kelishik
salbiy munosabatda bo‘ladi. “Birgina gap bo‘lagiga xoslik” belgisi ostidagi
ziddiyatda tushum va qaratqich kelishigi belgili, boshqa kelishik belgisiz
munosabatda bo‘ladi.
Muayyan grammatik ma’no guruhiga tobelana olishi jihatdan tushum
kelishigi boshqa kelishikdan ajralib turadi, ya’ni u faqat o‘timli fe’lgagina
tobelanadi. Boshqa kelishik biror turkumni aniq talab qilmaydi. Shuningdek,
qaratqich kelishigigina muayyan grammatik shakldagi (egalik shaklidagi) so‘zni
talab qiladi, boshqa kelishik bunday xususiyatga ega emas.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
66
Semantik belgi ham ziddiyat asosi bo‘la olishi mumkin. Masalan, “aniqlik”
belgisiga egalik” ziddiyat asosiga ko‘ra bosh kelishik kuchsiz (chunki u aniqlikni
ham, noaniqlikni ham ifodalay oladi) boshqa kelishik aniqlikni ko‘rsatadi.
“O‘rinni ifodalash” belgisiga ko‘ra qaratqich kelishigi kuchli, jo‘nalish, o‘rin-
payt, chiqish kelishigi kuchsiz a’zo sifatida namoyon bo‘ladi. Bunday semantik
oppozitsiyani ko‘plab ajratish mumkin. Biroq, baribir, kelishikning mustahkam va
barqaror ziddiyat asosi sifatida sintaktik belgi qolaveradi. Bu mutlaq belgi
“soyasi”da semantik belgi ham yashaydi. Kelishik kategoriyasi sintaktik jihatdan
tobelikni ifodalash va semantik jihatdan predmetlik-hodisaviylik va lokallikni
ifodalash uchun xoslangan.
Bosh kelishik ma’lum bir morfologik shaklga ega emas, uning mohiyati
boshqa kelishiklarga qarama-qarshi qo‘yilish asosida belgilanadi. Bosh
kelishikdagi so‘zshakl gap tarkibida tobe mavqedagi quydagi sintaktik vazifalarda
kelishi mumkin:
Ega:
Gulnor
Nurining o‘z oilasidagi voqealardan, bilgan eshitganlaridan
so‘zladi. (Oybek)
Sifatlovchi-aniqlovchi: 1. “
Alvasti
ko‘prik” tepasiga chiqib, shahar tomon
shitob bilan ketdi. (Said Ahmad) 2. Xatni Sobiraxon olib,
ko‘k
qalam bilan ostiga
chizilgan yerini o‘qidi. (A.Qahhor)
Izohlovchi-aniqlovchi:
Direktor
Avazova o‘quvchilarni ogohlikka chaqirdi.
Darslik va qo‘llanmalarda bosh kelishikdagi so‘zshaklni kesim, to‘ldiruvchi,
hol, undalma kabi vazifalarda kelishi aytiladi: O‘zbekistonning poytaxti –
Toshkent
. Bugun sen
navbatchisan
kabi misollarda [
Toshkent
], [
navbatchisan
]
so‘zshakllari kesim vazifasida kelgan bo‘lib, boshqa bo‘laklarga nisbatan mutlaq
hokim bo‘lakdir, ya’ni hech qaysi bir bo‘lakka bular tobe bog‘lana olmaydi.
Kelishik kategoriyasining UGMsi esa “sintaktik qurilmada oldingi so‘zni keyingi
so‘zga bog‘lash”dir.[4:106] Kesimning o‘zbek tilida o‘z kesimlik kategoriyasi
mavjud. Shundan kelib chiqadigan bo‘lsak, kesim tarkibidan kelishikni izlash
o‘rinsizdir.
Ko‘rpangga qarab
oyoq
uzat. (Maqol) Ship etdi,
Shibirg‘on
ketdi (Topishmoq)
singari misollarda esa uslub talabidan kelib chiqib, tushum (-ni) va jo‘nalish (-ga)
kelishiklari belgisiz qo‘llangan. Bu holat [oyoq] va [Shibirg‘on] so‘zlarini bosh
kelishikda ekanligini anglatmaydi.
Undalma grammatik jihatdan hech bir bo‘lakka bog‘lanmaydi, shundan kelib
chiqadigan bo‘lsak, undalma bosh kelishik shaklida bo‘ladi deb aytolmaymiz:
Ey
gul,
ne uchun qoshingda men xor o‘ldum? (Bobur)
So‘zning qaysi kelishikda ekanligi so‘z birikmasi yoki gapda oydinlashadi.
Qaratqich kelishigi ko‘rsatkichi -ning bo‘lib, shuningdek, bu shaklning -ing, -
n, -im kabi qisqargan shakllari mavjud: kitobning varag‘i, yoriming diydori,
qoshin qarosi, vatanim manim. -ning uslubiy xoslanmagan, -ing, -n, -im shakllari
esa badiiy uslub uchun xoslangan: Ona xalqim, jon-tanim
manim
, O‘zbekiston –
vatanim
manim
! (A.Oripov)
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
67
Qaratqich kelishigi ko‘rsatkichini olgan so‘z qaratqich, u bog‘langan so‘z
qaralmish deyiladi. Qaratqich kelishigi qaralmishda ifodalangan narsa-hodisa,
belgi-xususiyat, harakat-holatlarning qaratqich shaklidagi ismlarga qarashli
ekanini bildiradi.[5:59] Qaratqich-qaralmish munosabati ancha barqaror bo‘lib,
bu qaratqich kelishigi ko‘rsatkichining so‘z birikmasidagi o‘rni ancha
barqarorligi bilan belgilanadi. Qaratqich kelishigi shuning uchun, shuning
singari kabi birikuvlarda so‘z birikmasi hosil qilmaydi, balki so‘zning ajralmas
qismiga aylanadi. Qaratqich kelishigini olgan so‘z egalik shaklini olgan so‘z bilan
birga qo‘llanadi. Bunday qurilishli so‘z birikmalari – [QKdagi ism + EKdagi ism]
so‘z birikmasi umumiy qolipining voqelanishi. Qaratqich va qaralmish yonma-
yon kelganda ko‘p hollarda qaratqich kelishigi tushib qolishi mumkin. Lekin
qaratqich va qaralmish o‘rtasida boshqa so‘z qo‘llanilsa, qaratqich qo‘shimchasi
tiklanadi. Masalan: daraxt shoxi – daraxtning uzun shoxi.
Tahlil va natijalar (Analysis аnd results).
Qaratqich kelishigi shaxs
nomlari, otlashgan so‘zlar va olmoshga qo‘shilganda belgisiz qo‘llanmaydi.[5:61]
Masalan: Salimning ukasi, kelganlarning ko‘pi, sening huquqing.
Tushum kelishigi ham bir necha morfologik ko‘rsatkichga ega:
-ni, -n, -i.
Tushum kelishigidagi so‘z faqat fe’l bilan bog‘lanadi. Fe’l tushum kelishigidagi
so‘zga munosabatiga ko‘ra, ikkiga ajraladi: o‘timli fe’l va o‘timsiz fe’l. Tushum
kelishigi bilan shakllangan so‘z gap tarkibida so‘z kengaytiruvchisi – to‘ldiruvchi
vazifasini bajaradi:
Erta tong shamoli sochlarin yoyib,Yonimdan o‘tganda so‘rab
ko‘ramen. (Cho‘lpon)
Belgisiz qo‘llaniladi: ma’ruza tinglamoq – ma’ruzani tinglamoq kabi.
Tushum kelishigi belgili qo‘llanganda, obyektni ta’kidlash ma’nosi ifodalanadi,
belgisiz qo‘llanganda esa bu ta’kid yo‘qoladi. Ko‘pincha tushum kelishigi va
chiqish kelishigi ma’nodoshlik hosil qilib, biri ikkinchisining o‘rnida almashinib
qo‘llaniladi. Tushum kelishigi butunni ifodalasa, chiqish kelishigi butunning
qismini ifodalab keladi. Masalan: uzumni yemoq – uzumdan yemoq.
Qaratqich va tushum kelishiklari qo‘shimchalari badiiy uslubda, xususn,
she’riyatda -n shaklida qisqargan holda qo‘llanilishi va matnga ekspressivlik,
poetik ohang baxsh etishi mumkin. Masalan:
Qarshimda yer sharin surati turar,
Salmog‘i Quvaning anoricha bor. (A. Oripov) Dengiz ortin yoritdi ilk bor
Beruniyning aql mash’ali. (A.Oripov)
[6:46]
Tushum kelishigidagi so‘z bilan o‘timli fe’l o‘rtasida boshqa bir so‘z
ishlatilsa, tushum kelishigidagi so‘z atoqli ot, olmosh yoki sifatdosh bo‘lsa,
tushum kelishigi qo‘shimchasi tushib qolmaydi [5:61]: Xat yozmoq – xatni
qalamda yozmoq kabi.
Jo‘nalish kelishigi ko‘rsatkichi -ga bo‘lib,
-ka/-qa/-g‘a/-na
kabi fonetik
variantlarga hamda
-a
qisqargan shakliga ega. Masalan:
Bolama o‘xshaydi
ovozing sani. (Qo‘shiq)
Jo‘nalish kelishigi semantikasiga yo‘nalganlik, xoslik,
tenglashtirish kabi ma’no turi xos. Bu ma’nolar birikuvchi so‘zlarning
xususiyatidan kelib chiqib o‘zgarib ketaveradi: ukamga olmoq, maktabga
bormoq. Birinchi birikmada “atalganlik” ma’nosi (uka) va (ol), ikkinchi
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
68
birikmada «yo‘nalganlik» ma’nosi (maktab) va (bormoq) so‘zlarining lug‘aviy va
grammatik ma’nosiga bog‘liq. Jo‘nalish kelishigi umumiy grammatik
ma’nosidagi kategorial ma’no esa “oldingi so‘zni keyingi so‘zga hol va
to‘ldiruvchi vazifasida bog‘lash”[4:108]:
Gulzor – chaman. Yur, bog‘lar
ga
eltay
yetaklab. Binafshalar terib beray sen
ga
etaklab… (Usmon Nosir)
O‘rin-payt kelishigi ko‘rsatkichi
-da
bo‘lib, o‘rin-joy otlariga qo‘shilganda
qayer? so‘rog‘iga, paytni ifodalovchi so‘zlarga qo‘shilganda qachon? so‘rog‘iga,
shaxs va narsa otlariga qo‘shilganda kimda?, nimada? so‘roqlariga javob bo‘ladi.
Gapda o‘rin va payt hollari hamda vositali to‘ldiruvchi vazifalarida keladi. O‘rin-
payt kelishigi qo‘llanilishida makon, zamon, vosita kabi ma’nolar yuzaga chiqadi:
1. U xatni qalamda yozdi (vosita). 2. Qo‘ng‘iroq chalinganda o‘quvchilar sinflariga
tomon shoshildi (payt). 3. Uyda qoling (makon)!
Belgisiz qo‘llanilishi mumkin:
Yer haydasang, kuz hayda
. (Maqol)
Chiqish kelishigi shakli
-dan
bo‘lib, bu qo‘shimcha ko‘rsatish olmoshlariga
qo‘shilganda bir (n) tovushi orttiriladi: u+dan=undan, shu+dan=shundan. -dan
shakli badiiy uslubda, ya’ni she’riyatda ko‘proq -din tarzida qo‘llaniladi:
Qatig‘roq kelmadi hargiz jahong‘a ushbu qishdin qish, Ki aql-u hisg‘a yaksar mone’
o‘ldi borcha ishdin qish. (Ogahiy)
-g‘a va -din shakllari bugungi kunda eskirgan va
shevadagina saqlangan.
Xulosa va takliflar (Conclusion/Recommendations).
Chiqish kelishigi
gapda o‘rin holi (qayerdan?), payt holi (qachon?), sabab holi (nima sababdan?)
va vositali to‘ldiruvchi (kimdan? nimadan?) kabi sitaktik vazifalarda keladi.
Chiqish kelishigining qaratqich kelishigi bilan o‘rin almashishi mumkin. Bunda
semantikada farq seziladi: o‘quvchilardan biri – o‘quvchilarning biri.
Qo‘qqisdan, to‘satdan, birdan, birga, o‘z-o‘zidan kabi ravishlar, raqsga
tushmoq, yodga olmoq, esdan chiqarmoq, turmushga chiqmoq, ko‘ngliga olmoq,
qulog‘iga quymoq, tishini tishiga qo‘ymoq kabi birikma va iboralar tarkibidagi
-
ga
va
-dan
kelishik qo‘shimchalari yaxlitlanib qolgan bo‘lib, sintaktik aloqa
uchun xizmat qilmaydi.
Kelishik shakllari tobelik funksional-semantik maydoni tushunchasining
asosiy vositasi bo‘lib, maydon yadrosini tashkil qiladi. Chunki bu vositalar
asosan tobelikni ifodalash uchun xoslangan va bu xususiyati uni tobelik maydoni
yadrosi sifatida qarashga asos bo‘ladi.
Adabiyotlar:
1.
Hojiyeva H. O‘zbek tilida hurmat maydoni va uning lingvistik-nutqiy
xususiyatlari: Filol. fanlari nomzodi...diss. avtoref. - Samarqand, 2001.
2.
Умарова Н. Навоий ғазаллари мақтасида сабаб ва окибат
муносабатининг мазмуний ҳамда конструктив шакллари. — Тошкент:
Akademnashr, 2016. — Б. 96.
3.
Ҳожиев А. Тилшунослик терминларининг изоҳли луғати. – Тошкент:
Ўзбекистон миллий энциклопедияси, 1985. – 164 б.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
69
4.
Сайфуллаева Р.Р., Менглиев Б.Р., Боқиева Г.Ҳ., Қурбонова М.М.,
Юнусова З.Қ., Абузалова М.Қ. Ҳозирги ўзбек адабий тили. ўқув қўлланма. –
Тошкент, 2009. – 153 b.
5.
Ona tili. 7-sinf uchun darslik. N. Mahmudov va boshqalar. – Toshkent:
“Ma’naviyat”, 2017. – 160 b.
6.
Ona tili. 10-sinf uchun darslik. N. Mahmudov va boshqalar. – Toshkent:
“O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi” Davlat ilmiy nashriyoti, 2017. – 112
b.Umarov, X., Xolyigitova, B., & Ergasheva, O. (2021). THE ROLE OF FICTION IN
THE FORMATION OF THE CHILDREN'S WORLDVIEW. Экономика и социум, (3-
1), 319-321.
7.
Kholyigitova, B. (2023). USING ARTISTIC LITERATURE IN FORMING THE
CREATIVE SKILLS OF PRIMARY CLASS PUPILS. Science and innovation, 2(B2),
253-257.
8.
Musurmonova, O. (1999). Family spirituality-national pride. Tashkent:
Teacher.
