DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
196
SOVET ITTIFOQINING G‘ARBIY VILOYATLARIDAN KO‘CHIRILGAN
SANOAT KORXONALARINING FARG‘ONA VILOYATI HUDUDIGA
JOYLASHTIRILISHI
Atabayeva Nigoraxon Maxmudjanovna
Andijon davlat pedagogika instituti
Tarix kafedrasi katta o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15333061
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Sovet Ittifoqining g‘arbiy hududlaridan
Ikkinchi jahon urushi yillarida evakuatsiya qilingan sanoat korxonalarining
Farg‘ona viloyatiga joylashtirilishi va uning iqtisodiy, ijtimoiy ahamiyati tahlil
qilinadi. Korxonalarni ko‘chirish jarayonida mavjud resurslar, logistika, ishchi
kuchi va mintaqaviy infratuzilma kabi omillar qanday hal qilingani haqida
yoritiladi. Shu bilan birga, mazkur jarayon mintaqaning keyinchalik sanoat
markazlaridan biriga aylanishiga qanday turtki bo‘lgani ko‘rsatiladi.
Kalit soʻzlar:
evakuatsiya, sanoat korxonalari, Farg‘ona viloyati, Ikkinchi
jahon urushi, iqtisodiy rivojlanish
Аннотация:
В
данной
статье
рассматривается
процесс
промышленных предприятий, эвакуированных из западных регионов
Советского Союза в годы Второй мировой войны, на территории
Ферганской области. Особое внимание уделяется экономическому и
социальному значению этого процесса, а также тому, как решались
вопросы ресурсов, логистики, рабочей силы и инфраструктуры.
Анализируется влияние данного процесса на региона в один из ключевых
промышленных центров в период.
Ключевые
слова:
эвакуация,
промышленные
предприятия,
Ферганская область, Вторая мировая война, экономическое развитие
Annotation:
This article examines the relocation of industrial enterprises
evacuated from the western regions of the Soviet Union to the Fergana region
during World War II. It highlights the economic and social significance of this
process and how the issues of resources, logistics, workforce, and regional
infrastructure were addressed. The study also discusses how this relocation
contributed to the region’s development into a major industrial hub in
subsequent years.
Key words:
evacuation, industrial enterprises, Fergana region, World War
II, economic development
Sovet Ittifoqi uchun Ikkinchi jahon urushi yillarida strategik ahamiyat kasb
etgan masalalardan biri sanoat korxonalarini front hududlaridan xavfsiz
mintaqalarga ko‘chirish edi . Jumladan, mamlakat g‘arbiy qismida joylashgan
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
197
sanoat korxonalari front chizig‘iga yaqinlashgan sari, ularni nisbatan osoyishta,
resurslar bilan ta’minlangan mintaqalarga olib chiqish zarur bo‘lgan. Shu asnoda
ko‘plab korxonalar Orta Osiyo, jumladan, O‘zbekiston hududiga evakuatsiya
qilindi . Farg‘ona viloyati ham evakuatsiya qilingan sanoat korxonalarini qabul
qilgan asosiy hududlardan biri bo‘ldi. Tabiiy resurslarga boyligi, transport
aloqalari bo‘yicha qulay joylashuvi hamda ishchi kuchi bilan ta’minlash
imkoniyatlari bu viloyatni strategik muhim nuqtaga aylantirdi. Ushbu maqolada
ana shu jarayon, ya’ni korxonalarni ko‘chirish sabablari, logistika va ishchi kuchi
masalalari, mintaqada sanoat salohiyatini yuksaltirishda tutgan o‘rni haqida so‘z
boradi.
Adabiyotlar tahlili: Ikkinchi jahon urushi davrida sanoat korxonalarini
evakuatsiya qilish masalasi sovet tarixshunosligida ko‘p marotaba qamrab
olingan. Sobiq ittifoq olimlari ushbu jarayonni “ursh davrida ishlab chiqarish
salohiyatini saqlab qolish va undan samarali foydalanish” deb ta’riflashgan . Shu
bilan birga, G‘arb mualliflari ham voyna paytida sanoatni ko‘chirish strategiyasi
orqali Sovet Ittifoqi iqtisodiy jihatdan yaxshi saqlanib qolganini qayd etadilar .
Milliy tadqiqotchilar tomonidan (xususan, O‘zbekistonda) e’tibor ko‘proq
evakuatsiya qilingan korxonalarning mamlakat sanoati rivojiga ta’siriga
qaratilgan . Ularda korxonalarning mahalliy resurslardan foydalanishni yo‘lga
qo‘ygani, mahalliy ishchi kuchi bilan yangi texnologiyalarni birlashtirgani haqida
ma’lumotlar uchraydi. Biroq Farg‘ona viloyati misolida olib borilgan alohida
ishlar nisbatan kam. Mana shu bo‘shliq ushbu maqolada qisman to‘ldiriladi.
Tadqiqot metodologiyasi: Tadqiqotda bir qator metodlar qo‘llanildi:
1.
Tarixiy-tahliliy metod: Urush yillarida sanoat korxonalarini
ko‘chirish bilan bog‘liq tarixiy hujjatlar, arxiv ma’lumotlari, shu jumladan, SSSR
davridagi rasmiy qarorlar o‘rganib chiqildi.
2.
Solishtirma tahlil metodi: Farg‘ona viloyati misolida korxonalarni
ko‘chirish jarayoni Ural, Sibir va Orta Osiyoning boshqa mintaqalari bilan
taqqoslandi .
3.
Hujjatlar tahlili: Mahalliy arxiv fondlarida saqlanayotgan zavod-
fabrikalar haqidagi ma’lumotlar, moddiy-texnik resurslarni taqsimlash bo‘yicha
ko‘rsatma-hujjatlar ko‘rib chiqildi.
4.
Iqtisodiy statistik tahlil: Korxonalar ko‘chirilgandan keyingi ishlab
chiqarish ko‘rsatkichlari, yangi ish o‘rinlari soni, mavjud infratuzilma rivoji tahlil
qilindi.
Tahlil natijalari: Ko‘chirish sabablari va tanlov mezonlari: Sovet hukumati
YEvropa tomonidan bosib kirilish xavfi tufayli g‘arbiy hududlarda joylashgan
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
198
korxonalarni evakuatsiya qilish to‘g‘risida qarorlar qabul qildi. Bu yerda
logistika, resurslar yaqinligi, ishchi kuchi mavjudligi kabi mezonlar muhim rol
o‘ynadi. Farg‘ona viloyati bo‘yicha ham xom ashyo bazasi (neft, paxta, silliq
metall xomashyolari) hamda transport yo‘llariga yaqinlikni e’tiborga olgan holda
bir qator korxonalar ko‘chirildi .
Farg‘onada evakuatsiya qilingan korxonalar turlari: Ko‘chirilgan korxonalar
asosan mashinasozlik, yengil sanoat, neft qayta ishlash zavodlari edi. Shu
jumladan, qisman harbiy buyurtmalarni bajarish uchun maxsus jihozlangan
fabrikalar ham mavjud bo‘lgan. Farg‘ona havzasi neft izlash, qayta ishlash va
paxtachilik bilan bog‘liq ishlab chiqarish salohiyatiga ega bo‘lgani uchun bu soha
bilan chambarchas bog‘liq korxonalar ko‘proq ko‘chirilgan .
Ishchi kuchi va infratuzilma masalasi: Yangi joyga ko‘chirilgan korxonalarni
ishchi kuchi bilan ta’minlashda mahalliy aholi safarbar etildi . Shuningdek,
evakuatsiya qilingan xodimlar ham belgilangan “mahalliylashtirish” siyosatini
amalga oshirishda muhim o‘rin tutdi. Bundan tashqari, transport
infratuzilmasini rivojlantirish maqsadida temir yo‘llar, avtomobil yo‘llari
yaxshilash choralari ko‘rildi. Urush paytidagi iqtisodiy cheklovlarga qaramay,
davlat tomonidan imtiyozlar ajratildi .
Korxonalarni joylashtirish natijalari: Farg‘ona viloyatida evaquatsiya
qilingan sanoat korxonalari qisqa muddat ichida soha rivojiga turtki berdi .
Birinchi navbatda, mahalliy resurslardan foydalanish muhim bo‘ldi: neft qayta
ishlash, paxtadan turli mahsulotlar ishlab chiqarish, mashinasozlikda zarur
butlovchi qismlar tayyorlash. Shu orqali yangi ish o‘rinlari yaratildi, mahalliy
mutaxassislar malakasi oshdi, ayrim zavodlar esa urushdan keyin ham ishlab
chiqarishni davom ettirdi .Bu jarayon natijasida mintaqaning iqtisodiy
salohiyati ancha kengaydi. Evaquatsiya qilingan korxonalar negizida tashkil
topgan ayrim sanoat tarmoqlari keyinchalik ham faoliyat olib borib, Farg‘onani
yirik sanoat markazlaridan biriga aylantirdi.
Xulosa: G‘arbiy viloyatlardan evakuatsiya qilingan korxonalar Farg‘ona
viloyatida ko‘plab ish o‘rinlari yaratilishi va yangi texnologiyalar jalb etilishiga
sabab bo‘ldi. Natijada, mintaqa sanoat tizimi tezkor rivojlandi va davlat uchun
muhim ishlab chiqarish bazasi shakllandi . Evakuatsiya jarayoni mahalliy aholi
uchun kasb-hunar egallash, texnologik bilimlarni ko‘paytirish imkonini berdi.
Urushdan so‘ng bu iqtisodiy rivojlanishda muhim poydevor vazifasini bajardi.
Korxonalarimiz o‘sha paytda o‘sgan salohiyatni mustaqillik yillarigacha saqlab
qoldi, ba’zilar esa hozirgi kunda ham faoliyat yuritib kelmoqda. Farg‘ona viloyati
o‘zining tarixiy sanoat tajribasi asosida bugungi kunda ham mamlakat iqtisodida
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
199
muhim o‘rin tutishda davom etmoqda . Shunday qilib, Sovet Ittifoqining g‘arbiy
hududlaridagi korxonalarni evakuatsiya qilish tarixiy jarayon bo‘lib, u Farg‘ona
viloyati sanoat rivojida hal qiluvchi bosqichlardan biri bo‘lgan. Mazkur tajriba
harbiy-siyosiy vaziyatda sanoatni saqlash va rivojlantirish yo‘lida tayyor holda
infratuzilma va resurslardan qanday foydalanish mumkinligini ko‘rsatadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Davies, R. (1999). Soviet Economy and the War Effort. Cambridge
University Press.
2.
История Узбекистана (1992). Toshkent: Fan nashriyoti.
3.
Орлов, Ю. (1976). Эвакуация промышленных предприятий СССР в
годы войны. Москва: Наука.
4.
Barber, J. & Harrison, M. (1991). The Soviet Home Front 1941-1945: A
Social and Economic History of the USSR in World War II. London: Longman.
5.
Ahmedov, Sh. (2000). O‘zbekistonda sanoat rivojlanishi tarixi. Toshkent:
Universitet nashriyoti.
