78
BARQAR
OR IQTISODIY O’SISHNI RAG’BATLANTIRISHDA SOLIQ BAZASINI
ANIQLASH TARTIBLARINI YANADA TAKOMILLASHTIRISH IMKONIYATLARI
Xalikchayeva Sadokat Ilxomjonovna
TDIU huzuridagi “Oʼzbekiston iqtisodiyotini
rivojlantirishning ilmiy asoslari va muammolari”
ilmiy-tadqiqot markazi doktoranti
Jahonning iqtisodiy
rivojlanishida soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlar
davlat byudjetining asosiy daromad manbai va davlat sektorining ijtimoiy-
iqtisodiy taraqqiyotini taʼminlashdagi asosiy dastak bo’lsa, soliq bazasi va uni
aniqlash
tartibi,
mamlakat
iqtisodiyotining
kuzatiladigan
muhim
ko’rsatkichlardan biridir. Bu ko’rsatkichlar, mamlakatning moliyaviy holatini,
soliq tizimi
ning taraqqiyotini va soliq siyosatining samaradorligini o’rganishga
yordam berib, iqtisodiyotda aniq iqtisodiy va ijtimoiy maqsadlarga erishish
hamda davlat xizmatlari va infratuzilma uchun barqaror daromadlar oqimini
ta’minlash uchun doimiy ravishda ko’r
ib chiqiladi va moslashtiriladi.
Yuqorida taʼkidlab oʻtilganidek, soliq solinadigan bazani aniqlash, so
liq solish
obyektining muhim xususiyatining oʻziga xos qiymatini oʻlchash va belgilash
tartibi soliq yukining yakuniy miqdoriga sezilarli darajada taʼsir qiladi.
Koʻrinadiki, soliq solin
adigan bazani aniqlash tartibi (qoidalari) soliqning
iqtisodiy asoslarini hisobga olgan holda soliq solish obyektini
imkon qadar toʻliq
aks ettirishga qaratilgan boʻlishi kerak. Soliq solinadigan bazani aniqlashda
soliqning iqtisodiy asoslarini hisobga olish adolatli va teng soliqqa tortishning va
uning zamirida aholi farovo
nligini ta’minlash hamda soliq yukining barqaro
rligini
nazorat qilshda zaruriy iqtisodiy dastak vazifasini bajaradi.
Soliq tizimida soliq bazasini aniqlash tartiblarini takomillashtirishning
muhim ahamiyati davlat va aholi farovonligini ta’minlashda bir n
echta asosiy
sabablarni taqazo etadi:
birinchid
an, soliqlar yig‘ilishida adolatsizlikni kamaytirish hisoblanadi. Soliq
tizimida soliq bazasini aniqlash tartiblarini takomillashtirish, so
liqlar yig’ilish
jarayonida adolatsizliklarni kamaytirishga yordam beradi. Bu soliq tushumlari
yig’iluvchanligini qat’iylashtiradi, vaqtni va resurslarni tejashni osonlashtiradi;
ikkinchidan, soliq bazasini aniqlash tartibini to’g‘ri tashkil etish soliqlar
bilan
adolatsiz rekabetni oldini oladi. Soliq rekabati
–
bu moliyaviy tashkilotlar va
shaxslar o’rtasida soliqlar bi
lan adolatsizlik qilish yoki soliqlardan adolatsiz
foydalanishga urinishning natijasi sifatida yuzaga keladi. Bir nechta moliyaviy
tashkilotlar va shaxslar soliqlar bilan adolatsizlik qilish orqali soliqdan saqlangan
pul miqdorini kamaytirishga harakat qilish holatlarida yuzaga mumkin. Bunday
holatlarda, soliq bazasini aniqlash tartiblarini takomillashtirish, adolatsizlik
rekabetini oldini ol
ishga yordam beradi va soliq mablag‘larini samarali yig’ish
imkonini yaratadi;
uchinchidan, to’g‘ri aniqlangan soliq bazasi davlat byudjeti uchun katta
moliyaviy resurslar manbai hisoblandi. Soliq tizimida soliq bazasini aniqlash
79
tartiblarini takomillashti
rish, moliyaviy resurslarni to’plashga yordam beradi.
Soliqlar orqali moliyaviy
resurslar to’planishi, davlat va jamiyatning moliyaviy
iqtisodiyotni rivojlantirish, xizmatlarni ta’minlash va inflyatsiyani nazorat qilish
imkonini yaratadi;
to’rtinchidan, soliqlardan adolatsiz foydalanishni oldini olish. Ya’ni, soliq
tizimida soliq bazasini aniqlash tartiblarini takomillashtirish, soliqlardan
adolatsiz foydalanishning oldini olish orqali aholi turmush tarzini farovonroq
etishga va nomutanosib soliq yukini barqarorlashtirishga yordam beradi.
Soliqlardan qochish orqali saqlab qolingan pul miqdorini kamaytirishga harakat
qilish imkonini oldini olish, moliyaviy tashkilotlar va shaxslar uchun adolatsiz
foydalanishni qisqartiradi.
Soliq solinadigan bazani aniqlash tartiblarini takomillashtirishning bir necha
yo’llari mavjud:
1. Soliq kodeksini soddalashtirish. Murakkab va samarasiz soliq qonunlari
soliq to’lovchilar uchun soliq bazasini to’g‘ri aniqlanishini qiyinlashtirishi
mumkin. Keraksiz imtiyozlar, chegirmalar va kreditlarni qisqartirish orqali soliq
kodeksini soddalashtirish jarayoni bazani aniqlashda soddalashadi va xatolar
bartaraf etiladi.
2. Aniq ko’rsatmalar va misollar keltirish. Soliq organlari soliq to’lovchilarga
soliq solinadigan bazani qanday to’g‘ri
hisoblashni tushunishlariga yordam
beradigan aniq ko’rsatmalar va miso
llarni taqdim etishlari kerak. Bu har xil
turdagi daromadlar, ruxsat etilgan chegirmalar va amaldagi soliq stavkalari
bo’yicha batafsil tushuntirishlarni o’z ichiga olishi lozim.
3. Onlayn resurslar va vositalarni taklif qilish. Foydalanuvchilar uchun qulay
onlayn
resurslar va vositalarni ishlab chiqish soliq toʻlovchilarga soliq bazasini
aniqlash jarayonini boshqarishga yordam beradi. Bunga onlayn kalkulyatorlar,
bosqichma-
bosqich qo’lla
nmalar va tez-
tez so’raladigan savollar bo’limlari
bo’lishi nazarda tu
tiladi, u
lar umumiy muammolar va vaziyatlarni ko’rib chiqadi.
4. Soliq to’lovchilar ta’limi va yordamini oshirish. Soliq to’lovchilar uchun
ta’lim dasturlariga sarmoya kiritish soliq qon
unlari va tartiblarini tushunishni
yaxshilashga yordam beradi. Bu soliq solinad
igan bazani aniqlash bo’yicha amaliy
ko’rsatmalar beradigan seminarlar, ma’ruzlar va onlayn darslarni o’z ichiga oladi.
5. Ma’lumotlarni to’plash va hisobot berishni soddalashtirish. Ma’lumotlarni
to’plash va hisobot berishni
soddalashtiradigan texnologik yechimlarni joriy etish
soliq to’lovchilarga soliq yukni kamaytirishi va aniqlikni oshirishi mumkin. Bunga
elektron ariza berish tizimlari, oldindan to’ldirilgan soliq shakllari
va tegishli
ma’lumotlarni avtomatik ravishda to’
ldirish uchun boshqa davlat ma
’lumotlar
bazalari bilan integratsiya bo’lishi orqali erishiladi.
6. Soliq qonunlarini muntazam ravishda ko’rib chiqish va yangilash. Soliq
qonunlari ularning dolzarbligi va o’z
garuvchan iqtisodiy sharoitlarga mos
kelishini ta
’minlash uchun vaqti
-vaqti bil
an qayta ko’rib chiqilishi va yangilanishi
kerak. Buning uchun soliq tizimini har tomonlama ko’rib chiqish va manfaatdor
tomonlar bilan takomillashtirish yo’nalishlarini aniqlas
h uchun maslahatlar
berish amaliyoti qo’llaniladi
.
80
7. Shaffoflik va hisobdorlik
ni oshirish. Soliq ma’muriyatchiligi jarayonida
shaffoflik va javobgarlikni oshirish soliq to’lovchilar va soliq organlari o’rtasida
ishonchni mustahkamlashga yordam beradi. Bunga soliq qarorlari qanday qabul
qilinishi bo’yicha aniq yo’riqnomalarni e’lon qilish, soliq to’lovchilar tomonidan
tushuntirishlar olish yoki qarorlar ustidan shikoyat qilish mexanizmlarini
o’rnatish, soliq qonunchiligiga rioya etilishini ta’minlash maqsad
ida muntazam
tekshiruvlar o’tkazish kiradi.
Yuqor
ida keltirib o’tilgan soliq ba
zasini aniqlash tartiblarini yanda
takomillashtirish chora-
tadbirlari mamlakat iqtisodiy farovonligini ta’minlash va
aholi turmush-tarzini yaxshilashga xizmat etuvchi harakatlar majmuasi deya
hisoblaymiz.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Jo’rayev A., Shirinov S., Soliq statistikasi va prognozi: O’quv qo’llanma/ O’zbekiston
Respublikasi Oliy va o’rtamaxsus ta’limvazirligi; T.: “IQTISOD
-
MOLIYA”, 2015. –
392b.
2.
Худойқулов С.К., «Молия ва солиқлар»: Дарслик. –Т.:“IQTISODIYOT”, 2020. –
554 б.
3.
Vahobov A.V., Jo’rayev A.S., Soliqlar va soliqqa tortish: Oliy o’quv yurtlari talabalari uchun
darslik / O’zR oliy va o’rta
-
maxsus ta’lim vazirligi, Toshkent Moliya in
-ti,
–
Toshkent: Sharq, 2009.
- 448 b
4.
Қурбoнoв З.Н., “Coлиқ ҳиcoби вa aудитининг нaзaрий вa мeтoдoлoгик acocлaри”
диc. И.ф.д. Тoшкeнт:. БМA, 2008. 272 б.;
5.
Рaджaпoв У., “Ўзбeкиcтoн иқтиcoдиётини эркинлaштириш шaрoитидa coлиқ
тизимини тaкoмиллaштириш” и.ф.н. илмий дaрaжacи oлиш учун ёзилгaн ди
cc.
Aфтoрeфeрaти.
–Т:
-2006. 9-
б.
BАRQАROR
LIK MAQSADLARIGA ERISHISH IMKONIYAT
LАRI
PhD
Yokubjonova Xulkarbonu Yokubovna
Namangan davlat universiteti dotsenti
Soliyeva Nilufar Muxtorjon qizi
Namangan davlat universiteti mustaqil izlanuvchisi
Ayni damda aholi sonining keskin o'sib bormoqda. Yigirmanchi asrning
o'rtalaridan boshlab dunyo aholining soni 3 baravarga ko'paydi. 2022 yilda 8
milliard kishiga yetdi. BMT(Birlashgan Millatlar Tashkiloti)ning prognozlariga
ko’ra, dunyo aholisining soni 2100 yilg
a kelib deyarli 11 milliardga b
o’lishi
mumkinligini taxmin qilinmoqda. Biroq, yangi asrda 1970 yildan beri global o'sish
sezilarli darajada sekinlashdi va yangi asrda dunyo aholisining barqarorlashishi
kutilmoqda.
Bizning fikrimizcha, dunyo aholisining misli ko'rilmagan darajada ortib
borishi 1950 yildan beri paydo bo'lgan ikki tendentsiyaga chambarchas bogliq:
birinchisi,
insonlarning o'rtacha uzoq umr ko’rish yoshining bosqichma
-
bosqich o'sishi, shuningdek sog'liqni saqlash, ovqatlanish, shaxsiy gigiena va
tibbiyot sohalarida olib borilayotgan keng ko'lamli yaxshilanishlar.
ikkinchisi,
ko'p mamlakatlarda tug'ilishning yuqori darajasi.
