72
soliq boʼyicha hisoblangan summaning, ular foydalanishga topshirilgan oydan
boshlab, 3 yoki 5
yil davomida uch qavatli, toʼrt qavatli, besh qavatli, olti qavatli,
yetti qavatli va undan yuqori qavatli binolarga pasaytiruvchi koeffitsientlarni
qoʼllagan holda toʼlashni joriy qilish lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Ғайбуллаев О, Ўроқов У. (2016). Ўзбекистон Республикасида бюджет тизими ва
жараёни: ўқув қўлланма. Тошкент:
Baktria press.
–
21 б
2. Маликов Т. Солиқлар ва солиққа тортишнинг долзарб масалалари.Т:. Академия,
2002. 116 б.
3.
Ламперт Я. 1993. Некоторые современные принципы налогообложения. М.: ГПНТБ,
2-
б.
4.
Xalikchayeva Sadokat Ilxomjonovna., O‘zbekiston soliq
tizimida mavjud soliqlar bazasini
aniqlash taribi va unga ta’sir etuvchi omillarning xususiyatlari // Иқтисодиёт ва таълим.
-
Тошкент, 2021
-
№5.
-
Б.
205-210.
AHOLI TURMUSH DARAJASINI YAXSHILASHDA MOLIYAVIY
SIYOSATNING O'RNI
Temirov Muxammadali Xamidovich
T
DIU huzuridagi“O‘
zbekiston iqtisodiyotini
Rivojlantirishning
ilmiy asoslari va muammolari”
ilmiy-tadqiqot markazi mustaqil tadqiqotchisi
Aholining hayot sifati iqtisodiyot va umuman jamiyat holatining asosiy
ko'rsatkichidir. Hayot sifati ko'p jihatlarni o'z ichiga oladi, masalan, daromad
darajasi, ta'lim, sog'liqni saqlash, uy-joy, xizmatlar va infratuzilma, shuningdek,
atrof-muhit sifati va jamoat xavfsizligi. Bu fuqarolarning farovonligiga bevosita
ta'sir qiladi va ularning hayotdan qoniqish darajasini belgilaydi.
“Hayot sifati”
- sotsiologiya, iqtisod, siyosat, tibbiyot va boshqa ba'zi
sohalarda qo'llaniladigan juda keng tushuncha bo'lib, inson hayotining ma'lum
sharoitlari va xususiyatlarini baholashni anglatadi, odatda o'zining ushbu shartlar
va xususiyatlardan qoniqish darajasiga asoslanadi. Bu hodisa moddiy
ta'minotdan (turmush darajasidan) kengroq bo'lib, sog'liqni saqlash holati, umr
ko'rish davomiyligi, atrof-muhit sharoitlari, ovqatlanish, maishiy qulaylik,
ijtimoiy muhit, madaniy va ma'naviy ehtiyojlarni qondirish, psixologik qulaylik
kabi obyektiv va subyektiv omillarni o'z ichiga oladi [1].
Aholining turmush daraja
sini oshirish ko‘plab davlat va xalqaro rivojlanish
strategiyalarining asosiy maqsadi hisoblanadi. Siyosat va iqtisodiy aralashuvlar
asosiy xizmatlar va resurslardan foydalanishni ta'minlash, ish o'rinlari yaratish,
daromad darajasini oshirish, ta'lim va sog'liqni saqlashni yaxshilash, ijtimoiy
himoyani kuchaytirish va tengsizlikni kamaytirishga qaratilgan.
Hayot sifati ko‘rsatkichla
rini monitoring qilish va tahlil qilish amalga
oshirilayotgan islohotlar va chora-tadbirlar samaradorligini baholash,
shuningd
ek, qo‘shimcha harakatlarni talab qiladigan sohalarni aniqlash imkonini
beradi.
73
Ushbu tahlil shuningdek, qashshoqlik, ishsizlik, tengsizlik kabi ijtimoiy
muammolarni aniqlashga yordam beradi va ularni hal qilish siyosatini ishlab
chiqish uchun asos yaratadi. Aholining hayot sifatini oshirish har qanday
mamlakatning barqaror ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlanishining asosiy vazifasi bo‘lib,
unga erishish hukumat va fuqarolik jamiyati tomonidan kompleks va uzoq
muddatli yondashuvni talab qiladi. Yuqorida qayd etilganlar ushbu ilmiy tadqiqot
mavzusining dolzarbligini belgilab beradi.
Aholining hayot sifati bilan bog'liq savollar o'z dolzarbligini yo'qotmaydi,
chunki, hayot sifati mamlakat uchun iqtisodiy va ijtimoiy siyosatning asosiy
tarkibiy qismi bo'lib qolmoqda. Fuqarolar hayotini yaxshilashga qaratilgan
samarali chora-tadbirlar nafaqat ularning farovonligini oshirish, balki jamiyat
barqarorligini ta’minlash, ijtimoiy hamjihatlikni mustahkamlashga xizmat
qilmoqda.
Cheklangan byudjet resurslari sharoitida aholining turmush sifatini
yaxshilash va ijtimoiy-iqtisodiy ahvoldagi tafovutlarni bartaraf etish uchun
ijtimoiy yo'naltirilgan bozor iqtisodiyotini qurish muammosini hal qilish alohida
ahamiyatga ega [2].
Hozirgi vaqtda “hayot sifati” atamasining universal ilmiy ta'rifi mavjud emas.
Uning amaliy qo'llanilishi shu kabi keng qo'llaniladigan tushunchalardan,
masalan, hayot
sifatining muhim tarkibiy qismi bo'lgan “turmush darajasi” bilan
farqlashni talab qiladi.
Aholining turmush darajasi - jismoniy, ma'naviy va ijtimoiy ehtiyojlarning
rivojlanish darajasi va ularni qondirish darajasini, shuningdek, jamiyatda ushbu
ehtiyojlarni rivojlantirish va qondirish uchun sharoitlarni ifodalovchi murakkab
kompleks kategoriyadir. Moddiy yoki ramziy shaklga ega bo'lgan tovarlar va
xizmatlar ehtiyojlarni qondirish vositasi sifatida qaraladi [3].
Birlashgan Millatlar Tashkilotining tavsiyalariga muvofiq, aholining turmush
darajasi sog'liqni saqlash, iste'mol darajasi, bandlik, ta'lim, uy-joy va ijtimoiy
ta'minotni tavsiflovchi ko'rsatkichlar tizimi bilan o'lchanadi. 1990 yildan beri
Birlashgan Millatlar Tashkiloti dunyoning turli burchaklarida inson hayoti sifatini
o'rganish bo'yicha yillik hisobotini e'lon qiladi [4]. Mamlakatning inson
rivojlanishini baholashda quyidagi omillar hisobga olinadi: umr ko'rish
davomiyligi, sog'liqni saqlash va ta'lim tizimining rivojlanishi, ijtimoiy ta'minot,
ekologiya, jinoyatchilik darajasi, inson huquqlariga rioya qilish va aholi jon
boshiga yalpi milliy daromad miqdori [5].
Mamlakat aholisining hayot sifatini oshirishda davlatning moliyaviy siyosati
asosiy o‘rin tutadi. U fuqarolar hayotining turli jabhalariga ta’sir ko‘rsatadi va
uning muvaffaqiyatli amalga oshirilishi ijtimoiy-iqtisodiy sohada sezilarli
yaxshilanishlarga olib kelishi mumkin. Uning funktsiyalari va ta'sirini
quyidagilarga bo'lish mumkin:
1. Byudjet davlat siyosatining vositasi sifatida: Iqtisodiy rivojlanishning
hozirgi bosqichida davlat byudjeti davlatning iqtisodiy va ijtimoiy siyosatni
amalga oshirishning asosiy vositalaridan biriga aylanib bormoqda. Davlat byudjet
daromadlari va xarajatlarini rejalashtirish orqali mablag'larni iqtisodiy va
74
ijtimoiy dasturlarni amalga oshirishga, shuningdek, iqtisodiy inqirozlarni
bartaraf etishga jamlaydi. Davlat byudjeti milliy iqtisodiyotni moliyalashtiradi,
ijtimoiy-madaniy tadbirlar va fundamental ilmiy tadqiqotlar sohasidagi
umumdavlat dasturlarini q
o‘llab
-quvvatlaydi.
2. Milliy daromadni qayta taqsimlash vositasi: Davlat byudjeti ijtimoiy ishlab
chiqarish tarkibini belgilab, milliy daromadni qayta taqsimlashni amalga oshiradi.
Iqtisodiyotga to'g'ridan-to'g'ri va bilvosita ta'sir ko'rsatish choralari orqali u
subsidiyalar, davlat investitsiyalari va innovatsion taraqqiyotga hissa
qo'shadigan tarmoqlarni moliyalashtiradi va shu bilan iqtisodiyot tarkibini
o'zgartiradi. Davlat iqtisodiyotni tartibga solish uchun byudjet mexanizmidan
foydalanadi, o'z ixtiyoridagi mablag'larni boshqaradi.
3. Ijtimoiy qo‘llab
-quvvatlash:
Davlat byudjeti ta’lim, sog‘liqni saqlash,
ijtimoi
y ta’minot va uy
-joy qurilishi kabi ijtimoiy soha muassasalarini
moliyalashtirishni ko‘paytirish orqali ijtimoiy muammolarni hal qilishda mu
him
o‘rin tutadi. Bu fuqarolarning sifatli ta’lim va tibbiy xizmatlardan foydalanish
imkoniyatlarini yaxshilashi mum
kin, bu esa ularning hayot sifatiga bevosita ta’sir
qiladi.
4. Hududlar rivojlanishini uyg'unlashtirish: Davlat byudjeti turli obyektlarni
moliyalashtirish orqali hududlarning iqtisodiy rivojlanishini tenglashtirishda
muhim vazifani bajaradi.
Ushbu moliyalashtirish qaytariladigan yoki qaytarilmaydigan bo'lishi
mumkin va turli hududlarning rivojlanishiga sezilarli ta'sir ko'rsatadi.
5. Resurslarni safarbar qilish: Byudjetning asosiy roli shundan iboratki, u
yildan yilga korxonalar, tashkilotlar va
aholining pul mablag‘larini markazlashgan
davlat fondiga jamlaydi va xalq xo‘jaligini, ijtimoiy
-madaniy tadbirlarni
moliyalashtirish, mamlakat mudofaa qobiliyatini mustahkamlash hamda davlat
organlari faoliyatini ta’minlashga sarflaydi.
Byudjet iqtisodiyotga byudjet mexanizmi orqali ta'sir qiladi. Bu byudjetning
ijtimoiy siyosatga va umuman iqtisodiyotga ta'sir qilish vositasi sifatidagi rolini
ochib beradi. Byudjet mexanizmi - bu davlat mablag'larining markazlashtirilgan
fondini shakllantirish va ulardan foydalanish shakllari va usullari yig'indisidir.
Iqtisodiyotni tartibga solish markazlashtirilgan mablag'lar fondining miqdoriy
hajmini belgilash, uni shakllantirish va ishlatish shakllari va usullarini tartibga
solish, byudjetni shakllantirish va ijro etish jarayonida moliyaviy resurslarni
qayta taqsimlash yo'li bilan amalga oshiriladi [6].
Xulosa o’rnida aytish mumkinki, davlatni
ng moliyaviy siyosati byudjet
xarajatlarini tartibga solish, infratuzilmaga investitsiyalar va iqtisodiy qo'llab-
quvvatlash orqali aholining hayot sifatiga sezilarli ta'sir ko'rsatadi. Ushbu
siyosatni samarali boshqarish fuqarolar hayotini yaxshilash va mamlakat ijtimoiy
rivojlanishiga hissa qo'shishi mumkin.
Shunday qilib, byudjet davlatning tashkiliy funktsiyalarini amalga
oshirishning muhim vositasi, shuningdek, iqtisodiyotdagi ijtimoiy ustuvor
vazifalarni hal etishda samarali vositadir.
75
Adabiyotlar ro'yxati:
1. Шимановская Я.В., Козловская С.Н. (2017) Исторические предпосылки
формирования понятия «качество жизни» населения // ЦИТИСЭ. № 2 (11). С
. 2. Gorodnova
N.V., Samarskaya N.A. (2019) Improving the quality of life of the population in the current
economic conditions of Russia. Discussion, 94, p.48-58.
3. Санталова М.С., Балаханова Д.К. (2016) Формирование системы управления
качеством жизни населения в регионе // European Social Science Journal. № 10. С
. 95
–
97.
4. Larsson U., Taft C., Karlsson J., Sullivan M. Gender and age differences in the relative
burden of rhinitis and asthma on health related quality of life a Swedish population study //
Respiratory Medicine. 2007. Is. 101-6. P. 1291
–
1298. 7.
5. Ivanetska S.B., Galavda T.O. Social responsibility as a factor of ensuring of increasing the
level and quality of life for the population // Economics, Management, law, Innovation strategy.
2016. S. 1. P. 19
–
22
6. Кулекеев Ж.А., Султангазин А.Ж., Зейнельгабдин А.Б. и др. (2017) Экономический
рост и расходы государства. —
Астана: Академия государственной службы при
Президенте Республики Казахстан.
STARTAP EKO TIZIMINI YARATISHDA HORIJ TAJRIBASI.
BELARUS DAVLATI MISOLIDA
Turgunov Doston Turgunovich
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
“Fundamental iqtisodiyot” kafedrasi doktoranti
So’nggi 5 yillikda startaplar eko tizimi butun dunyo bo'ylab faol rivojlanib
kelmoqda. Shu jumladan Belorusiya davlatida ham bu
yo’nalish faol rivojlandi.
Birinchi o'n yillikda Belarusiyada innovatsion tadbirkorlik loyihalari kam edi va
"startap" so'zi ko’pchilikga tushunarsiz bo’lgan. Bir necha yillar davomida vaziyat
sezilarli darajada o'zgarmadi. Belorussiyaning "Growed up" startap loyihasi ilk
marta o’ziga katta mablag’ jalb etganidan so’
ng qolganlarda startaplarga qiziqish
yuzaga keldi. Shundan so’ng Belarus startap ekotizimlari shakllana boshladi.
Startap ekotizimining yagona ta'rifi mavjud emas, lekin u ko'pincha o'zaro ta'sir
va raqobat jarayonida yangi tarkibni o'rnatadigan va qabul qiluvchi turli
sub'ektlardan iborat dinamik va birgalikda rivojlanayotgan jamoalar sifatida
talqin etiladi.
Startap ekotizimini shunchaki startap deb hisoblash xato bo’ladi.
Shuningdek, u quyidagilarni o'z ichiga oladi: kollejlar, universitetlar, ta'lim
dasturlari, biznes farishtalar, venchur kapital kompaniyalari, kraudfanding
platformalari, kreditlar va grantlar, inkubatorlar va akseleratorlar, ayrim hollarda
esa faol ishtirokchilar ommaviy axborot vositalari, korporatsiyalar va qo'llab-
quvvatlovchi hukumat fondlari, tadqiqot tashkilotlari hisoblanadi. Startap
ekotizimining a'zolari o'zlarining mahalliy hamjamiyatiga innovatsiyalarni olib
kelish va yangi biznesni qurish va kengaytirish uchun mavjud resurslardan
foydalanish uchun birgalikda ishlaydi.
Eslati
b o‘tamiz, “StartupBlink”, “Global startap” ekotizimlari reytingida 2020
yil uchun Belarus davlati 63 o‘rinni egallagan, 2019 yilga nisbatan mamlakatimiz
