151
3. Ataniyazov, J., & Sayfullokhon, N. (2022). Stock Market in Uzbekistan: Current Situation
and Development Prospects. British Journal of Multidisciplinary and Advanced Studies, 3(1), 1-10.
4. Karimov, N. (2020). Prospects for the development of the stock market: the first IPO and
SPO analysis conducted by the companies of Uzbekistan.
Архив научных исследований
, 33(1).
5.https://stat.uz/uz/matbuot-markazi/qo-mita-yangiliklar/7463-2020-yilda-45-817-3-
mlrd-so-mlik-moliyaviy-xizmatlar-ko-rsatilgan
6. Decree No. PQ-
4611 of the President of the Republic of Uzbekistan, dated 24.02.2020, “On
additional measures to align financ
ial reporting with international standards.”
7. Decree No. PF-60 of the Preside
nt of the Republic of Uzbekistan, dated 28.01.2022, “On the
Development Strategy of New Uzbekistan for 2022-
2026.”
8. Decree No. PQ-291 of the President of the Republic of Uzbek
istan, dated 02.09.2023, “On
additional measures to develop the capital market”
, entry into force date 04.09.2023.
TIJORAT BANKLAR FAOLIYATINI BAHOLASH USULLARI
Burxonov Asliddin Asqar o‘g‘
li
O‘
zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi
“Bank hisobi, auditi va nazorati” yo`nalishi tinglovchisi
Bugungi kunda bozor iqtisodiyotini, jumladan, tijorat bank sektorini davlat
tomonidan tartibga solish konsepsiyasini takomillashtirish zarurligi xolisona
ta’kidlanmoqda. Hozirgi tuzum favqulodda sharoitlarda rivojlanib, eskirgan
iqtisodiy va ijtimoiy munosabatlarni barbod qildi. Bugungi kunda tijorat bank
sektorin faoliyatining har qanday davlat rivojlanishining eng muhim ustuvor
yo‘nalishlari qatoriga kiritish mumkin. Ushbu sektorning samarali ishlashi butun
iqtisodiyotni rivojlantirish vektorini belgilayd
i. Jahon iqtisodiyotida ro‘y
b
erayotgan o‘zgarishlar munosabati bilan tijorat bank segmenti faoliyatida keskin
o‘zgarishlar ro‘y bermoqda.
Mamlakatimizda so‘nggi yillarda makroiqtisodiy o‘sishning barqaror
sur’atlariga erishilishi iqtisodiyot tarmoqlarida
faoliyat yurituvchi sub’ektla
rning
moliyaviy resurslarga bo‘lgan ehtiyojini qoplash maqsadida ularga ajratiladigan
kreditlar hajmining oshishini ta’minladi.
So'nggi 5 yil davomida tijorat banklarining jami aktivlari 3,1 barobarga,
iqtisodiyotning real sektoriga yo'naltirilgan kredit qo'yilmalari umumiy qiymati
esa 3,7 barobarga ko'paydi va bu holat bank tizimining iqtisodiy o'sishni
rag'batlantirishdagi rolining tobora oshib borayotganligini ko'rsatmoqda. 2022
yilda iqtisodiyot real sektorini moliyaviy qo'llab-quvvatlash uchun yo'naltirilgan
uzoq muddatli kreditlar hajmi 2021 yildagiga nisbatan 27,7 foizga oshib, ularning
tijorat banklari jami kredit portfelidagi salmog'i 79,8 foizni tashkil etdi.
Tijorat banklari tomonidan kreditlash amaliyotini oqilona tashkil etilishi
bankning barqaror daromad olishini hamda milliy iqtisodiyotning rivojlanishini
moliyaviy ta’minlashning asosiy manbai sifatida xizmat qiladi.
Muammoli kreditlar hajmi biroz kamayib 17,1 trln so’m ya‘ni 4,7%ni tashkil
etadi. Sentabr oyida
ularning ko’rsatkichi 17,4 trln so’m edi.
Shundan 14,7 trln
so’mi davlat ulushi mavjud banklarga, qolgan 2,3 trln so’mi xususiy banklar
hissasiga to’g’ri keladi.
152
1-rasm. Muammoli kreditlarning hajmi va jami kreditlardagi ulushi
Kreditlar tarkibida muddati o‘tgan qarzlar hajmining ortishi bilan bog‘liq
holda kreditlash hajmini istiqbolda yanada kengayishi bank tizimida moliyaviy
nobarqarorlik holatining kuchayishiga olib kelishi mumkin.
Tijorat banklari faoliyatini rivojlantiris
h borasida ta’sirchan chora
-
tadbirlarni amalga osh
irish xususan, bank resurslarini daromadi yuqori bo‘lgan
sohalarga yo‘naltirish zaruriyatini ifodalaydi.
Eng ko‘p ishlatiladiganlardan biri kontekst tahlilidir. Ushbu usulning
algoritmi umumiy aholining 5-10% ni tashkil etadigan bank tashkilotlari orasida
namunani tuzishdan iborat. Ushbu tanlov tabaqalanish usuli yordamida tasodifiy
tuzilgan bo‘lib, unga ko‘ra umumiy aholi mulkchilik turiga, xodimlar soniga, ulush
kapitali tarkibiga, hududiy mavjudligiga, shuningdek, strategiyaning dominant
turiga qarab s
hartli ravishda guruhlarga bo‘lingan.
Ushbu tahlil jamoat mulki bo‘lgan ma’lumotlarga asoslangan tanlangan
mezonlar bo‘yicha amalga oshiriladi. Ushbu usulning nochorligi axborotning
mumkin bo‘lgan to‘liqsizligi, shuningdek, sub’ektning jamoatchilik oldida
obro‘sini yaxshilash uchun o‘zi tomonidan ma’lumotlarni manipulyatsiya qilishi
mumkin.
Ushbu usulning muammolaridan biri bu ma’lumotlarning yetishmasligi,
chunki tashkilot juda cheklangan miqdordagi ko‘rsatkichlar bo‘yicha faoliyatni
tahlil qilishi mumki
n. Shu munosabat bilan, ushbu usulni so‘rov usuli yoki
manfaatdor tomonlar bilan suhbatlashish bilan to‘ldirish lozim.
Yana bir tez-
tez qo‘llaniladigan usul so‘rovdir. Bank faoliyati samaradorligini
bahola
sh uchun har xil turdagi so‘rovlardan foydalaniladi. Mijozlarning so‘rovi
mijozlarga e’tibor qaratish bo‘yicha muhim kamchiliklarni aniqlashga,
mijozlarning ustun turini o‘rganishga va to‘plangan ma’lumotlarga asoslanib,
mijozlar talablarini qondirish mexanizmini takomillashtirishga imkon beradi. Eng
isho
nchli natijalarga erishish uchun so‘ralgan auditoriyani standart
foydalanuvchilar va ekstremal foydalanuvchilarga qarab guruhlarga bo‘lish
153
kerak. Mijozlarning fikr-mulohazalari asosida ularning bank ishidan qoniqish
darajasini aks ettiruvchi ko‘rsatkichlar
tizimi shakllantiriladi.
Keyingi tur -
xodimlarning fikrlarini so‘rov qilish. Bizning fikrimizcha, bu eng
muhimlaridan biridir, chunki professional nuqtai nazardan ular tashkilot
faoliyatidagi mavjud kamc
hiliklarni ko‘rsatishi, shuningdek, tashkilot
sama
radorligini oshirish uchun yangi g‘oyalarni taklif qilishlari mumkin.
Ushbu usulning oxirgi varianti tashkilotning yuqori rahbariyatini so‘rovidir.
Undan asosiy qaror qabul qiluvchilarning korporativ qadriyatlarga munosabati
haqida ma’lumot olish uchun fo
ydalanish mumkin. Bu holda natija menejerlar
tomonidan banklarning korporativ ijtimoiy mas’uliyatini idrok etishini
o‘lchaydigan so‘rov shkalasi bo‘ladi, bu sof shaklda kredit tashkilotining ijtimoiy
mas’ul
iyatli xattiharakatlari haqida tasavvurga ega emas.
Ushbu usul tashkilotning mehnat salohiyatidan foydalanish bo‘yicha kadrlar
siyosatini to‘g‘ri optimallashtirish imkonini beradi. Ushbu usuldan to‘g‘ri
foydalanish bank sektorining eng o‘tkir muammolaridan birini hal qiladi. Ayni
damda bank sektori faoliyatini tartibga soluvchi davlat haddan tashqari shishib
ketgan. Ularning faoliyatini takrorlaydigan ko‘plab bo‘linmalar va holatlar
mavjud. Shuning uchun bu tizimni boshqarish uchun samarali boshqaruv tizimini
yaratish zarur.
Nazariy blok doirasidagi uchinchi usul ekspert baholash usulidir. Usul
vakolatli mutaxassislar tomonidan muayyan masalalarni oqilona baholashni
nazarda tutadi. Bank faoliyati samaradorligini baholash doirasida bu jarayon bir
necha bosqichda amalga oshiriladi. Avvalo, kerakli mutaxassislar tanlovi mavjud.
Keyin so‘rov o‘tkaziladi va qiziqish masalasi bo‘yicha ekspert xulosasi olinadi.
Uchinchi bosqichda ekspert baholarini tahlil qilish va ularning izchillik darajasini
o‘rganish amalga oshiriladi. Yakuniy bosqichda natijalar umumlashtiri
ladi.
Shunday qilib, bank faoliyati samaradorligini baholashda nazariy blok
usullaridan foydalanish mijozlarning tashkilot faoliyatidan qoniqishini
o‘rganishda, shuningdek, tashkilot tuzilmasidagi ijtimoiy samaradorlik darajasini
o‘rganishda qo‘llanilishi
kerak degan xulosaga kelishimiz mumkin.
THE ROLE OF INTERNATIONAL FINANCIAL INSTITUTIONS IN
FINANCIAL MARKET DEVELOPMENT
Foziljonov Ibrohimjon Sotvoldikhoja ugli
TSUE, Faculty of Business administration
deputy dean, doctor of philosophy in economics
In our country, due to disruptions in the real sector of the economy and the
financial market, there are difficulties in using modern instruments of the
financial market to attract investment funds to enterprises. Through the
penetration of households into the financial market, the issue of increasing their
balance in the corporate securities market remains one of the pressing problems
