143
the customer (buyer) is transferred control over the product (service, work) that
is provided for in this contract. Control refers to the company’s ability to use,
manage and receive benefits, as well as the transfer of risks to goods (works,
services).
The use of international standards in the formation of financial results in
construction enterprises serves to provide them with transparent, accurate and
more complete and perfect information to external users. Of course, along with
the implementation of international standards, construction companies will be
encouraged to increase their assets and sign various international agreements.
List of literature:
1.
O‘zbekiston Respublikasi buxgalteriya h
isob
i milliy standartlari to‘plami. T.: “NORMA”,
2011. 360-bet.
2.
O‘zbekiston Respublikasi “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi qonuni. O‘zbekiston
Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2016 y., 15
-son, 142-modda.
3.
Mcdonald, B., & Smithers, M. (1998). Implementing a waste management plan during the
construction phase of a project: a case study. Construction Management & Economics, 16(1), 71-
78.
4.
American Institute of Architects (AIA) Sustainability Discussion Group. (2008).
Quantifying sustainability: A study of three sustainable building rating systems and the AIA
position
statement.
Available
at:
https://www.iccsafe.org/gr/Documents/GreenToolkit/Quantifying_Sustainability-AIA.pdf
[Accessed on 20 September 2016].
5.
Oko John, A., & Emmanuel Itodo, D. (2013). Professi
onals’ views of material wastage on
construction sites and cost overruns. Organization, technology & management in construction: an
international journal, 5(1), 747-757.
6.
Ugli, X. S. Y. (2022, May). Evaluation of the effectiveness of agrotourism development
directions in the Republic of Uzbekistan. In International Conference on Research Identity, Value
and Ethics (pp. 268-272).
MOLIYA TIZIMIDAGI YANGI YONDASHUVLAR
Abrorov Sirojiddin Zux
riddin o‘g‘li
PhD,
“O‘zbekiston iqtisodiyotini rivojlantirishnin
g ilmiy asoslari va
muammolari”
ilmiy-tadqiqot markazi sektor mudiri,
O'zbekiston xalqaro islom akademiyasi katta o'qituvchisi
Rivojlanib borayotgan moliya tizimi ko’plab inqirozlarga duch kelgan. Har
bir inqiroz o’z o’rnida ko’plab xulosalar shakllantirish
va xatolardan saboq
chiqarish kabi tajbirani ortirishga xizmat qilgan. Jahon moliya tarixida hozircha
oxirgi yirik moliyaviy
inqiroz sifatida e’tirof etilayotgan 2008
-yilda boshlangan
jahon moliyaviy inqirozi mavjud moliya arxitekturasida ko’plab xavfli va
og’riqli
nuqtalar borligini ko’rsatib berdi. Ushbu i
nqiroz moliyaviy hamjamiyat va
tartibga soluvchilarni moliya tizimining mustahkamligini oshirish zarurati uchun
jiddiy signal bo’ldi. Zaifliklarni yumshatish va xavf darajasini kamaytirishga
144
xizmat qiluv
chi tizim haqida o’ylashga undadi. Moliya tizimining og’r
iqli nuqtalari
sifatida quyidagilarni alohida keltirib o’tish mumkin
:
-
moliya instititutlarining kuchli ingertatsiyalashish sharoitida salbiy
moliyaviy oqibatlarning zanjir uslubida tezda tarqashi. Ta
raqqiyotni qo’llab
-
quvvatlashda integratsion jarayonlar muhim ahamiyat kasb etadi. Ammo mazkur
holatda moliyaviy “infeksiya”ning katta tezlikda yuqishidan “immunitet”
shakllanmaganligi ko’rinib qoldi;
-
“bankrotlik uchun juda katta” deb tasniflanuvchi instit
utlarning muammosi.
Davlat rivoji uchun katta hissa q
o’sh
ishi kutilayotgan moliyaviy muassasalarning
inqirozga yaqinlashib qolishi orqali imtiyozlar tizimini izdan chiqarib yuborishi
mumkin. Strategik jihat muhim bo’lgan bu institutlarni davlat tomonidan
i
mtiyozlar asosida moliyaviy qo’llab
-quvvatlanishi ikki tomonlama xavf yuzaga
keltiradi. Bu birinchidan davlat tushumlarining kamayishi va ikkinchidan
kichikrok korxonalarga berilishi kerak bo’lgan imtiyozlarning “bankrotlik uchun
juda katta” korxonalarga yo’naltirilishi.
-
“pufak” derivativlar inqirozning keli
b chiqishi va keng tarqalishiga asosiy
omil sifaitida qaradi. Hech qanday aktiv bilan qoplanmagan hosilaviy qimmatli
qog’ozlarga kata hajmdagi investitsiyalarning yo’naltirilishi natijasida real
iqtisodiyot ba barqarorlik uchun pul oqimining kamayishiga ta
’sir
ko’rsatadi.
-
yuqori riskli qarzlarga asoslangan qimmatli
qog’ozlar. Jahon moliyaviy
inqirozning ikkinchi “xalqasi” va yuzaga kelishining bosh omili hisoblanuvchi bu
turdagi qimmatli qog’ozlardan daro
mad olish uchun CDO shaklidagi
obligatsiyalar emissiya qi
lingan. SHuningdek ularning sug’urtalanishi va o’z
darajasidan asossiz yuqori reyting bilan baholanishi inqirozning kattalashishiga
ta’sir etgan.
Iqtisodiy o’ziga xoslik va moliyaviy innovatsiyalar b
ilan ajralib turadigan
islom moliyasi tushunchasi axloqiy
qadriyatlar va global ahamiyatga ega bo’lgan
tizim sifatida rivojlandi. Shariat tamoyillariga asoslangan islom moliyasi
moliyaviy faoliyatni axloqiy qadriyatlar, ijtimoiy adolat va barqarorlik bilan
bog’laydigan muqobil asosni taqdim etadi. Musulmonla
r ko
’p istiqomat qiladigan
davlatlar zaruriy moliyaviy tashabbus sifatida boshlangan bu jarayon madaniy,
diniy va geografik chegaralarni kesib o’tuvchi dinamik va ko’p qirrali global
industriyaga aylandi.
Islom moliyasining asosi shariat qonunlariga tayanish, xulq-atvor, adolat va
ijtimoiy mas’uliyatga rioya qilish
kabi yondashuvlardan iborat. Ushbu axloqiy
qadriyatlar ribo, g’arar va maysir kabi amaliyotlardan voz kechishga qaratilgan.
Bunda kelishuv va
shartnomalar o’zida moddiy aktivlar bilan ta’minlani
shi,
tenglik va adolat tamoyillari mavjud bo’lgan moliyaviy f
aoliyatni talab etadi. Islom
moliyasi tamoyillari uni an’anaviy moliyadan ajratibgina qolmay, uning iqtisodiy
muvozanatni ta’minlash va jamiyat farovonligini oshirishga yo’naltirilgan
maqsadlarini ha
m ko’zda tutadi.
Islom moliyasi
–
islom tamoyil va qoidal
ariga to‘liq mos keluvchi moliyaviy
instrumentlarni va qonuniyatlar o‘z ichiga olgan tizim. Islom moliyasiga nisbatan
XXI asrda qiziqish sezil
arli darajada yuqori bo‘ldi. Ilmiy izlanishlar olib b
orish va
145
tahliliy materiallar tayyorlash borasidagi ilmiy faoliyat keng miqyosda amalga
oshirilmoqda.
Konsalting va audit xizmatlarini ko‘rsatuvchi xalqaro yirik tarmoq
kompaniyasi hisoblangan “Deloyt” (Deloitte Touche Tohmatsu Limited) ta’rifiga
ko‘ra isl
om m
oliya tizimi o‘ziga xos aralash iqtisodiy tizim bo‘lib, u
nda moliyaviy
tranzaksiyalar adolat, foyda va zararga sheriklik hamda haqiqiy transaksiyalarga
2
asoslangan axloqiy me’yorlar va islom huquqi (
shariat)ga mutanosib ravishda
amalga oshiriladi [7].
Islom kapital bozori islom moliyasining tarkibiy qismi sifatida namoyon
bo‘ladi. Shunga ko‘ra islom moliyasining fundamental asosi uning barcha tarkibiy
qismlariga birdek taalluqli hisoblanadi. Islom kapital bozorining fundamental va
konseptual jihatdan bosh va yagona asosi shariat hisoblanadi. Tizimdagi qolgan
bar
cha munosabatlar shariat ko‘rsatmalaridan kelib chiqqan holda tartibga
solinib boriladi.
Shariat tamoyillariga asoslangan moliya konsepsiyasi egalik huquqi, ijtimoiy
va iqtisodiy adolat, daromadlarning taqsimlanishi va boshqaruvga taalluqli
islomning asosiy tamoyillari asosida qurilgan.
Islom moliyasi bo‘yicha ko‘plab mutaxassislar pul va kapital o‘rtasida farq
mavjud deb hisoblaydilar: pul moh
iyati bo‘yicha ehtimoliy kapital sifatida
yondashiladi. I
slom moliyasida pul kapitalga o‘zgarishi uchun sarmoyado
rning
munosabatlar jarayonida faol ishtiroki talab qilinadi, an’anaviy moliyada
bo‘lganidek foiz keltirib turadigan pullik munosabatlar talqini
yangi qiyofani
egallaydi. Bunda pul albatta investitsiya
sifatida yo‘naltirilib iqtisodiy jarayonda
faol ishtirok etishi va kapitalga aylanishi talab etiladi.
So‘nggi jahon moliyaviy
-
iqtisodiy inqirozdan keyin moliya tizimidagi og‘riqli
nuqtalarni yechim
i uchun tavsiya etilayotgan ilg‘or yondashuvlar asosi
dagi
alternativ moliya tizimlaridan yana biri sifatida xulq-atvor moliyasi namoyon
bo’ladi.
Xulq-atvor moliyasining muhim jihatlaridan biri sifatida investorning xatti-
harakatlari nazariyasiga nisbatan haqiqiy investor va bozor xatti-harakatlarini
tushunish hamda tushuntirishga oid jarayonlar nazarda tutiladi. Shu bilan birga
bu kabi gʻoya investorlar va bozorlar oʻzini qanday tutishi kerakligi haqidagi
taxminlarga asoslangan anʼanaviy (yoki standart) mol
iyadan farq qiladi. Asosan,
xulq-atvorni moliyalashtirish insonlarning individual va jamoaviy qarorlarni
qanday q
abul qilishini koʻrsatishdan iborat hisoblanadi. Investorlar va
bozorlarning oʻzini qanday tutishini tushunish orqali iqtisodiy natijalarni
yaxshilash uchun ushbu xatti-
harakatlarni oʻzgartirish yoki ushbu jarayonlarga
moslashish mumkin boʻladi. Bu esa xul
q-atvor moliyasi naqadar ahamiyatliligini
oʻzida mujassam etibgina qolmay, koʻpgina hollarda, xulq
-atvor moliyasini bilish
va integratsiyalashuv jarayonlarining jadallashuvi insonlar uchun yuqori
natijalarga olib kelishi mumkin boʻladi.
2
Muallif izohi: amalga oshgan yoki amalga oshishi aniq bo‘lgan
146
Xulq-atvor moliyasi muqobil moliyaviy tizimlar uchun qimmatli istiqbolni
taqdim etadi, bu bizning investorlarning xatti-harakatlari, bozor dinamikasi va
risklarni boshqarish haqidagi tushunchamizni oshiradi. Xulq-atvor moliyasi
haqidagi tushunchalarni oʻz ichiga olgan holda,
ushbu tizimlardagi manfaatdor
tomonlar yanada mustahkamroq va foydalanuvchiga yoʻnaltirilgan moliyaviy
echimlarni yaratishi mumkin, bu esa koʻproq moliyaviy inklyuziya va
barqarorlikni taʻminlaydi.
Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozdan song, moliyaviy duny
o an’anaviy
moliya tizimidagi bir qator zaifliklar va noaniqliklarga duch keldi. Bu mavjud
moliyaviy paradigmalarni chuqur qayta baholash zaruratini yuzaga keltirdi.
Natijada aniqlangan og’riqli nuqtalarini yumshata oladigan muqobil sxemalar
o’rganildi. Bu
nday ikkita yondashuv, islom moliyasi va xulq-atvor moliyasi, bu
muammolarni turli xil, ammo bir-
birini to’ldiruvchi usullar bilan hal qilish
imkoniyatiga ega bo’lgan qiziqarli yo’nalishlarga aylandi.
Islom huquqshunosligidan (shariat) olingan tamoyillarga asoslangan islom
moliyasi axloqiy xatti-
harakatlar, xatarlarni taqsimlash va ta’qiqlangan foizlardan
qochish (ribo) asosida ishlaydi. Ushbu yondashuv haddan tashqari xavf va
spekulyativ xatti-harakatlarning oldini olishga qaratilgan axloqiy va barqaror
mo
liyaviy amaliyotni talab qilish bilan mos keladi. Real aktivlarni ta’minlash,
xatarlarni taqsimlash va boylikni adolatli taqsimlashga katta e’tibor qaratgan
holda, moliya tizimida barqarorlikni ta’minlash uchun samarali yo’lni taklif etadi.
Shu bilan birga, xulq-atvor moliyasi moliya tizimidagi muammolarga boshqa
shakladagi qo’shimcha yechim olib keladi. U odamlarning moliyaviy qarorlari va
bozor dinamikasiga ta’sir qiluvchi psixologik omillarni o’rganadi. Odamlarning
xulq-
atvori ko’pincha an’an
aviy moliyaviy nazariyaning oqilona taxminlaridan
chetga chiqishini tan olgan holda, xulq-atvor moliyasi bozor anomaliyalari,
olamon xatti-harakatlar va kognitiv tarafkashlik kabi hodisalar haqida tushuncha
beradi. Shuningdek xulq-atvor moliyasi insonlar moliyaviy qaror qabul qilishda
shaxsiy qarashlari ayniqsa e’tiqodiy yondashuvlariga asoslanishini e’tiborga
oladi. Ushbu g’oyalarni moliyaviy tizimga integratsiya qilish risklarni yanada
aniqroq tushunishga olib kelishi mumkin. Shu bilan tizimli inqirozlar ehtimolini
kamaytiradi.
Islom moliyasi va xulq-atvor moliyasining yaqinlashuvi inqirozdan keyingi
og’riqli nuqtalarini hal qilishning yangi istiqbolini taklif etadi. Ushbu ikki omilni
birlashtirib, moliyaviy tizimlar yanada mustahkam axloqiy asosga ega bo’
lishi va
inson xatti-harakatlarini chuqurroq tushunishi mumkin.
Ushbu muqobil moliyaviy tizimlarning global moliyaviy arxitekturasini
o’zgartirish imkoniyatlarini e’tibordan chetda qoldirmaslik kerak. Mazkur
yondashuvlar rivojlanishda davom etar ekan, ularning asosiy moliyaviy
amaliyotlarga qo’shilishi foydalanilmayotgan moliyaviy resurslarni iqtisodiyotga
samarali yo’naltirish, xatarlarni boshqarish tizimlarini mustahkamlash va global
miqyosda moliyaviy barqarorlikni ta’minlashga hissa qo’shadi.
147
Foydalanilgan adabi
yotlar ro’yxati
:
1.
Chapra, M. U. (2009). The Global Financial Crisis: Can Islamic Finance Help Minimise the
Severity and Frequency of Such a Crisis in Future. ICR Journal, 1(2), 226
–
245.
https://doi.org/10.52282/icr.v1i2.745
2.
Grira, J., & Labidi, C. (2021). Banks, Funds, and risks in islamic finance: Literature & future
research
avenues.
Finance
Research
Letters,
41,
101815.
https://doi.org/10.1016/j.frl.2020.101815
3.
Barberis, N., & Thaler, R. (2003). A survey of behavioral finance. Handbook of the
Economics of Finance, 1, 1053-1128.
4.
Hirshleifer, D. (2015). Behavioral finance. Annual Review of Financial Economics, 7, 133-
159.
5.
Ritter, J. R. (2003). Behavioral finance. Pacific-Basin finance journal, 11(4), 429-437.
6.
Statman, M. (2008). What is behavioral finance. Handbook of finance, 2(9), 79-84.
7.
https://www2.deloitte.com/lu/en/pages/islamic-finance/articles/principles-islamic-
PROSPECT FOR THE DEVELOPMENT OF THE FINANCIAL MARKET AND
IMPROVING FINANCIAL LITERACY IN IPROVING THE WELFARE OF THE
POPULATION
Askharov Farhod Raxmatovich
Fergana Polytechnic Institute,
Master's in Economics student
The prospect for the development of the financial market and improving
financial literacy holds great potential for enhancing the welfare of the
population. The government of the Republic of Uzbekistan has demonstrated a
commitment to developing financial markets and promoting financial literacy
through the issuance of numerous legislative norms and regulations. These
measures reflect the government's recognition of the importance of a robust and
inclusive financial system in driving economic growth and stability.
To diversify external sources of financing, Decree No. DP-3877, issued on July
21, 2018, introduced additional measures. This decree aimed to attract foreign
investments and expand the options available for financing projects and
initiatives in Uzbekistan. Recognizing the importance of aligning financial
reporting with international standards, Decree No. PQ-4611, dated February 24,
2020, introduced measures to ensure compliance with global reporting practices.
This step was crucial in enhancing transparency, facilitating cross-border
transactions, and improving the confidence of international investors in the
Uzbekistan market [1][6]. Furthermore, the government's commitment to long-
term development is evident in Decree No. PF-60, issued on January 28, 2022.
This decree outlined the Development Strategy of New Uzbekistan for 2022-2026,
providing a comprehensive roadmap for achieving key objectives in various
sectors, including finance. It demonstrates the government's proactive approach
in setting strategic goals and implementing policies to drive sustainable economic
growth and development [7].
