Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, may
www.sci-p.uz
71
O‘ZBEKISTON BANK TIZIMIDA XALQARO
MOLIYAVIY HISOBOT STANDARTLARIGA
(MHXS) O‘TISHNING JARAYONLARI VA MASALALARI
Ergasheva Feruza
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti
ORCID: 0009-0008-5252-6342
ergashevaferuza271166@gmail.com
Annotatsiya.
Maqola O‘zbekiston bank tizimining xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga
(MHXS) o‘tish jarayonlari va muammolarini tahlil qilishga bag‘ishlangan. Jahon iqtisodiy
integratsiyasi sharoitida muhim ahamiyatga ega bo‘lgan ushbu standartlarning joriy etilishi
moliyaviy hisobotning shaffofligi, taqqoslanuvchanligi va ishonchliligini ta’minlashga yordam
beradi. O‘zbekiston Respublikasida MHXSga o‘tish iqtisodiy islohotlarning muhim qismi sifatida
banklarning xalqaro moliya bozorlariga integratsiyalashuvi va investorlar ishonchini oshirishga
yordam beradi. Biroq, bu jarayon normativ-huquqiy bazani moslashtirish, malakali kadrlar
tayyorlash va axborot texnologiyalari infratuzilmasini rivojlantirish kabi qiyinchiliklarni keltirib
chiqaradi. Maqolada ushbu jarayonning asosiy masalalari, muammolari va istiqbolli yechimlari
tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (MHXS), O‘zbekiston bank tizimi,
moliyaviy hisobot, iqtisodiy islohotlar, shaffoflik, global integratsiya, normativ-huquqiy baza,
malakali kadrlar, axborot texnologiyalari.
ПРОЦЕССЫ И ПРОБЛЕМЫ ПЕРЕХОДА БАНКОВСКОЙ СИСТЕМЫ УЗБЕКИСТАНА НА
МЕЖДУНАРОДНЫЕ СТАНДАРТЫ ФИНАНСОВОЙ ОТЧЕТНОСТИ (МСФО)
Эргашева Феруза
Самаркандский институт экономики и сервиса
Аннотация.
Статья посвящена анализу процессов и проблем перехода банковской
системы Узбекистана на международные стандарты финансовой отчетности (МСФО).
Введение этих стандартов, имеющих ключевое значение в условиях глобальной
экономической интеграции, способствует обеспечению прозрачности, сопоставимости
и надежности финансовой отчетности. В Республике Узбекистан переход на МСФО
является важной частью экономических реформ, направленных на интеграцию банков в
международные финансовые рынки и повышение доверия инвесторов. Однако данный
процесс сопровождается рядом вызовов, включая адаптацию нормативно
-
правовой
базы, подготовку квалифицированных кадров и развитие инфраструктуры
информационных технологий. В статье рассматриваются основные аспекты, проблемы
и перспективные решения, связанные с этим процессом.
Ключевые слова:
международные стандарты финансовой отчетности (МСФО),
банковская система Узбекистана, финансовая отчетность, экономические реформы,
прозрачность, глобальная интеграция, нормативно
-
правовая база, квалифицированные
кадры, информационные технологии.
UO‘K:
657.1:336.71(575.1)
V SON - MAY, 2025
71-76
00
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, may
www.sci-p.uz
72
PROCESSES AND ISSUES OF TRANSITIONING UZBEKISTAN’S BANKING SYSTEM TO
INTERNATIONAL FINANCIAL REPORTING STANDARDS (IFRS)
Ergasheva Feruza
Samarkand Institute of Economics and Service
Abstract.
The article examines the processes and challenges of transitioning Uzbekistan’s
banking system to International Financial Reporting Standards (IFRS). The adoption of these
standards, which are critical in the context of global economic integration, ensures the
transparency, comparability, and reliability of financial reporting. In the Republic of Uzbekistan,
the transition to IFRS is a vital component of economic reforms aimed at integrating banks into
international financial markets and enhancing investor confidence. However, this process is
accompanied by challenges, including the adaptation of the regulatory framework, training of
qualified personnel, and development of information technology infrastructure. The article
analyzes the key issues, challenges, and prospective solutions related to this transition.
Keywords:
international financial reporting standards (IFRS), Uzbekistan banking system,
financial reporting, economic reforms, transparency, global integration, regulatory framework,
qualified personnel, information technologies.
Kirish
.
Bugungi kunda global iqtisodiy integratsiya jarayonlari bank tizimlarining moliyaviy
hisobot tizimlarini xalqaro standartlarga moslashtirishni talab qilmoqda. Xalqaro moliyaviy
hisobot standartlari (International Financial Reporting Standards, IFRS) moliyaviy
ma’lumotlarning shaffofligini, taqqoslanuvchanligini va ishonchliligini ta’minlashda muhim
ahamiyatga ega. O‘
zbekiston Respublikasi iqtisodiy islohotlar doirasida bank tizimida MHXSga
o‘tishni faol ravishda amalga oshirib kelmoqda. Bu jarayon nafaqat moliyaviy hisobot
tizimlarini takomillashtirish, balki xalqaro investorlar uchun jozibadorlikni oshirish va global
moliya bozorlariga integratsiyalashuvni ta’minlash nuqtai nazaridan ham muhimdir. Biroq,
ushbu o‘tish jarayoni bir qator muammolar va qiyinchiliklar bilan hamroh bo‘lib, ular orasida
normativ-huquqiy bazani moslashtirish, malakali kadrlar tayyorlash va axborot texnologiyalari
infratuzilmasini rivojlantirish kabi masalalar alohida e’tiborga loyiqdir. Ushbu maqola
O‘zbekiston bank tizimida MHXSga o‘tish jarayonlarini, undagi muammolarni va istiqbolli
yechimlarni tahlil qilishga qaratilgan.
MHXSga o‘tish jarayoni O‘zbekiston bank tizimi uchun nafaqat texnik, balki strategik
ahamiyatga ega. Xalqaro standartlarni joriy etish banklarning moliyaviy barqarorligini
mustahkamlash, xavf-xatarlarni boshqarish samaradorligini oshirish va global moliya
institutlari bilan hamkorlikni kengaytirish imkonini beradi. Shu bilan birga, bu jarayon mahalliy
banklarning ichki tuzilmalarini modernizatsiya qilish va raqobatbardoshlikni oshirishda
muhim qadam hisoblanadi. O‘zbekiston Markaziy banki tomonidan belgilangan yo‘l xaritasi
doirasida banklar MHXS talablariga mos keladigan hisobot tizimlarini joriy etishga kirishgan
bo‘lsada, bu jarayonning muvaffaqiyati ko‘p jihatdan infratuzilma, malaka va moliyaviy
resurslarga bog‘liq.
Bundan tashqari, MHXSga o‘tish O‘zbekistonning xalqaro moliyaviy tashkilotlar bilan
aloqalarini mustahkamlashda muhim omil sifatida qaralmoqda. Masalan, Xalqaro valyuta
jamg‘armasi (IMF) va Jahon banki kabi tashkilotlar mamlakatlarning moliyaviy tizimlarin
i
xalqaro standartlarga moslashtirishni qo‘llab
-
quvvatlaydi. O‘zbekiston banklari tomonidan
MHXSning to‘liq qabul qilinishi mamlakatning global moliyaviy reytingini yaxshilashga xizmat
qiladi va xorijiy investitsiyalarni jalb qilishda qo‘shimcha imkoniyatl
ar yaratadi. Shu bilan
birga, ushbu jarayon banklarning ichki jarayonlarini qayta ko‘rib chiqishni va moliyaviy
hisobotning sifatini oshirishga qaratilgan uzoq muddatli islohotlarni talab qiladi. Ushbu maqola
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, may
www.sci-p.uz
73
mazkur masalalarni chuqur tahlil qilish orqali O‘zbekiston bank tizimi uchun eng samarali
yechimlarni aniqlashga harakat qiladi.
Adabiyotlar sharhi.
Xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga o‘tish masalasi so‘nggi yillarda ko‘plab
tadqiqotchilar va mutaxassislarning e’tibor markazida bo‘lib kelmoqda. O‘zbekiston
kontekstida ushbu mavzu bo‘yicha bir qator ilmiy ishlar va amaliy tadqiqotlar olib borilgan
.
Masalan, Rahimov (2020) o‘zining “O‘zbekiston bank tizimida moliyaviy hisobotning xalqaro
standartlari: muammolar va yechimlar” nomli maqolasida MHXSga o‘tish jarayonida mahalliy
banklar duch keladigan asosiy to‘siqlarni ko‘rib chiqadi. Muallifning ta’ki
dlashicha, normativ-
huquqiy bazaning xalqaro talablarga moslashtirilmaganligi va malakali buxgalterlarning
yetishmasligi jarayonni sekinlashtiruvchi omillar sifatida muhim ahamiyatga ega.
Tashnazarov (2018) fikricha, dunyodagi moliyaviy hisob va moliyaviy hisobot
jarayoni ilg’or tajribasidan kelib chiqib, transformatsion ishchi balans tuzish amaliyotiga
o‘tishimiz kerak. Ishchi balans schyotlarning qoldiqlarini transformatsion
yozuvlar asosida
moliyaviy hisobotning shakllariga o‘tkazishni amalga oshiruvchi muhim jadval (registr)
hisoblanadi.
Nobes (2015) xalqaro moliyaviy hisobot standartlarining (MHXS) afzalliklarini tadqiq
qilib, ularning global bozorlarda investorlar uchun shaffoflikni taʼminlashini taʼkidlaydi. Unga
koʻra, uzoq muddatli aktivlarning auditida MHXS qoidalariga rioya qi
lish kompaniyalarning
xalqaro investitsiyalar jalb qilish imkoniyatini oshiradi.
Xalqaro tajriba nuqtai nazaridan, Brown (2016) o‘zining “IFRS Adoption and Financial
Reporting Quality” nomli tadqiqotida MHXSning moliyaviy hisobot sifatiga ta’sirini tahlil qilib,
standartlarning shaffoflik va investorlar ishonchini oshirishdagi rolini t
a’kidlaydi. Ushbu
tadqiqot O‘zbekiston banklari uchun ham foydali bo‘lib, xalqaro standartlarning ijobiy
natijalarini mahalliy sharoitlarga moslashtirish imkoniyatlarini ko‘rsatadi.
O‘zbekiston Markaziy bankining 2021
-
yildagi hisobotida MHXSga o‘tish bo‘yicha amalga
oshirilgan chora-
tadbirlar va kelgusi rejalarga alohida e’tibor qaratilgan. Hisobotda
banklarning axborot tizimlarini modernizatsiya qilish va xodimlarni o‘qitish bo‘yicha
olib
borilayotgan ishlar haqida ma’lumot beriladi. Biroq, ushbu hujjatda jarayonning moliyaviy va
tashkiliy xarajatlari to‘liq yoritilmagan, bu esa qo‘shimcha tadqiqotlarni talab qiladi.
Mahalliy adabiyotlarda, xususan, Xo‘jayev (2022) tomonidan chop etilgan “O‘zbekiston
iqtisodiyotidagi moliyaviy islohotlar va MHXS” nomli monografiyada MHXSga o‘tishning
iqtisodiy va ijtimoiy oqibatlari tahlil qilinadi. Muallif ushbu jarayonning nafaqat banklar, balki
umumiy iqtisodiy tizim uchun foydalari haqida fikr yuritadi.
Tadqiqot metodologiyasi.
Ushbu tadqiqot O‘zbekiston bank tizimida xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga
(MHXS) o‘tish jarayonlarini va undagi muammolarni tahlil qilishga qaratilgan. Tadqiqotning
asosiy maqsadi MHXS ni joriy etishning mahalliy bank tizimidagi o‘ziga xos jihatlar
ini,
to‘siqlarni va istiqbolli yechimlarni aniqlashdan iborat. Tadqiqot sifatli (kvalitativ) va miqdoriy
(kvantitativ) yondashuvlarni birlashtirgan aralash metodologiyaga asoslanadi, bu esa masalani
har tomonlama yoritish imkonini beradi.
Tadqiqotda birlamchi va ikkilamchi ma’lumotlardan foydalaniladi. Birlamchi ma’lumotlar
O‘zbekistonning yetakchi tijorat banklari vakillari va moliyaviy hisobot bo‘yicha mutaxassislar
bilan o‘tkazilgan yarim tuzilgan intervyular orqali yig‘iladi. Ushbu intervyular MHXSga o‘tish
jarayonidagi amaliy muammolar, kadrlar malakasi va texnologik infratuzilma holatini
aniqlashga xizmat qiladi. Ikkilamchi ma’lumotlar sifatida O‘zbekiston Markaziy bankining
hisobotlari, xalqaro moliyaviy tashkilotlar (Xalqaro valyuta
jamg‘armasi, Jahon banki)
hujjatlari, shuningdek, mahalliy va xalqaro ilmiy nashrlar tahlil qilinadi.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, may
www.sci-p.uz
74
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Tadqiqot natijalari O‘zbekiston bank tizimida MHXSga o‘tish jarayonining muhim
yutuqlarga erishganligini, lekin bir qator muammolar hali ham mavjudligini ko‘rsatdi. 2018
-
2025-
yillar oralig‘ida O‘zbekistonning yetakchi tijorat banklarining 80% dan ortig‘i M
HXS
talablariga muvofiq moliyaviy hisobot tizimlarini joriy etishga kirishdi. O‘zbekiston Markaziy
banki tomonidan taqdim etilgan statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 2021
-
yilga kelib, MHXS bo‘yicha
hisobot topshirgan banklar soni 2018-yilga nisbatan 60% ga oshdi (Jadval 1). Biroq,
intervyulardan olingan ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, banklarning aksariyati normativ
-
huquqiy bazaning xalqaro standartlarga to‘liq mos kelmasligi tufayli qiyinchiliklarga duch
kelmoqda. Bu, ayniqsa, aktivlar va majburiyatlarni baholashda milliy qonunchilik bilan MHXS
talablari o‘rtasidagi ziddiyatlarda yaqqol namoyon bo‘lmoqda.
1-jadval
O‘zbekiston tijorat banklarida
MHXS joriy etilish dinamikasi (2018-2021)
Yil
MHXS
bo‘yicha hisobot topshirgan
banklar soni
Umumiy banklar soniga nisbatan (%)
2018
10
33%
2019
12
40%
2020
15
50%
2021
24
80%
Manba:
O‘zbekiston Markaziy banki, 2021
-yilgi hisobot.
SWOT tahlili natijalari MHXS
ga o‘tishning kuchli tomonlari sifatida moliyaviy
hisobotlarning shaffofligi oshishi va xalqaro investorlar ishonchining ortishini aniqladi. Biroq,
zaif tomonlar orasida malakali kadrlarning yetishmasligi va axborot texnologiyalari
infratuzilmasining etarl
i darajada rivojlanmagani alohida e’tiborga molik. Intervyu
ishtirokchilarining 70% ga yaqini MHXS talablariga javob beradigan buxgalterlar soni yetarli
emasligini ta’kidladilar (Diagramma 1). Shu bilan birga, imkoniyatlar sifatida xalqaro moliyaviy
tashkilotlar bilan hamkorlikni kengaytirish va xorijiy investitsiyalarni jalb qilish imkoniyati
ko‘rsatildi. Xavf
-xatarlarga kelsak, jarayonning moliyaviy xarajatlari va uzoq muddatli amalga
oshirilishi banklar uchun jiddiy to‘siq bo‘lib qolmoqda.
1-rasm. MHXS joriy etishdagi asosiy muammolar
(intervyu natijalari, %)
Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki,
MHXS
ga o‘tish jarayonida texnologik infratuzilmaning
rivojlanishi muhim ahamiyatga ega. Banklarning axborot tizimlari modernizatsiyasi MHXS
talablariga mos keladigan hisobotlarni avtomatlashtirishni ta’minlaydi. Masalan, 2021
-yilda
modernizatsiya qilingan tizimlarga ega banklar hisobot tayyorlashda xatolarni 25% ga
kamaytirgan. Biroq, kichik va o‘rta hajmdagi banklar bu jarayonda orqada qolmo
qda, chunki
70%
50%
30%
20%
Malakali kadrlar
yetishmasligi
Normativ-huquqiy baza
muammolari
Texnologik infratuzilma
yetishmasligi
Moliyaviy xarajatlar
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, may
www.sci-p.uz
75
ularning moliyaviy resurslari cheklangan. Xalqaro tajribaga asoslanib, masalan, Brown (2016)
tadqiqotida ta’kidlanishicha,
MHXSni muvaffaqiyatli joriy etish uchun davlat va xususiy sektor
o‘rtasidagi hamkorlik zarur. O‘zbekiston sharoitida bu hamkorlik Markaziy bank va xalqaro
moliyaviy tashkilotlar orqali amalga oshirilmoqda, lekin jarayonni tezlashtirish uchun
qo‘shimcha subsidi
yalar talab qilinadi.
Ushbu natijalar muhokamasi O‘zbekiston bank tizimi uchun bir qator amaliy tavsiyalar
ishlab chiqishga asos bo‘ldi. Birinchidan, malakali kadrlar tayyorlash uchun maxsus o‘quv
dasturlari va xalqaro sertifikatlash (ACCA, CPA) kurslarini joriy etish zarur. Ikkinchidan,
normativ-huquqiy bazani MHXS talablariga moslashtirish uchun qonunchilik islohotlari
tezlashishi lozim. Uchinchidan, kichik banklarni qo‘llab
-quvvatlash uchun davlat tomonidan
moliyaviy yordam dasturlari yo‘lga qo‘yilishi tavsiya etiladi. Nihoya
t, xalqaro tajriba, xususan,
rivojlangan mamlakatlarda MHXS
joriy etishda qo‘llanilgan strategiyalar O‘zbekiston
sharoitlariga moslashtirilishi mumkin. Ushbu choralar jarayonning samaradorligini oshirib,
O‘zbekiston bank tizimining global moliya bozorlariga integratsiyasini tezlashtiradi.
Xulosa va takliflar.
Tadqiqot O‘zbekiston bank tizimida
xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga (MHXS)
o‘tish jarayonining muhim yutuqlarga erishganligini, shu bilan birga bir qator jiddiy
muammolarni ham ochib berganligini ko‘rsatdi. 2018
-2025-
yillar oralig‘ida tijorat
banklarining aksariyati MHXS talablariga muvofiq hisobot tizimlarini joriy etishga muvaffaq
bo‘ldi, bu moliyaviy hisobotlarning shaffofligini oshirish va xalqaro investorlar ishonchini
mustahkamlashga xizmat qildi. Biroq, normativ-
huquqiy bazaning to‘liq moslashtirilmaganligi,
malakali kadrlarning yetishmasligi va axborot texnologiyalari infratuzilmasining etarli
darajada rivojlanmagani jarayonni sekinlashtiruvchi asosiy to‘siqlar sifatida aniqlandi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki,
MHXS
ga o‘tish nafaqat texnik, balki strategik islohotlar
orqali mamlakatning global moliya bozorlariga integratsiyasini ta’minlaydi.
Ushbu muammolarni bartaraf etish va jarayonni yanada samarali amalga oshirish uchun
quyidagi takliflar ishlab chiqildi.
Birinchidan
, malakali kadrlar tayyorlash uchun davlat va xususiy sektor hamkorligida
xalqaro sertifikatlash dasturlari (masalan, ACCA, CPA) joriy etilishi zarur. Bu dasturlar bank
xodimlarining MHXS
bo‘yicha bilim va ko‘nikmalarini oshirishga xizmat qiladi.
Ikkinchidan
, normativ-huquqiy bazani xalqaro standartlarga moslashtirish uchun
qonunchilik islohotlari tezlashishi lozim. Bu, ayniqsa, aktivlar va majburiyatlarni baholashdagi
ziddiyatlarni bartaraf etishda muhimdir. O‘zbekiston Markaziy banki bu jarayonda yetakchi r
ol
o‘ynashi mumkin.
Uchinchidan
, axborot texnologiyalari infratuzilmasini rivojlantirish uchun banklarning
hisobot tizimlarini avtomatlashtirishga qaratilgan investitsiyalar ko‘paytirilishi kerak. Xalqaro
moliyaviy tashkilotlar (masalan, Jahon banki, Xalqaro valyuta jamg‘armasi) bilan h
amkorlikda
kichik va o‘rta hajmdagi banklar uchun maxsus moliyaviy yordam dasturlari yo‘lga qo‘yilishi
tavsiya etiladi.
To‘rtinchidan
, xalqaro tajribani, xususan, MHXSni muvaffaqiyatli joriy etgan
mamlakatlar (masalan, Polsha, Turkiya) strategiyalarini O‘zbekiston sharoitlariga
moslashtirish maqsadga muvofiqdir. Bu jarayonni tezlashtirish va xarajatlarni
optimallashtirish imkonini beradi.
Beshinchidan
, davlat tomonidan banklarni qo‘llab
-quvvatlash uchun subsidiya va
imtiyozli kredit dasturlari ishlab chiqilishi zarur. Bu, ayniqsa, moliyaviy resurslari cheklangan
kichik banklar uchun muhimdir. Shu bilan birga, MHXS joriy etishning iqtisodiy va ijtimoiy
foydalarini keng targ‘ib qilish orqali banklar va jamoatchilik o‘rtasida xabardorlikni oshirish
lozim. Ushbu choralar O‘zbekiston bank tizimining raqobatbardoshligini oshiradi va global
moliya bozorlarida ishonchli ishtirokchi sifatida joy olishiga yordam beradi.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, may
www.sci-p.uz
76
Xulosa qilib aytganda, MHXS
ga o‘tish O‘zbekiston bank tizimi uchun uzoq muddatli
strategik ahamiyatga ega bo‘lib, uning muvaffaqiyati davlat, banklar va xalqaro tashkilotlar
o‘rtasidagi yaqin hamkorlikka bog‘liq. Yuqoridagi takliflar amalga oshirilganda, O‘zbekiston
nafaqat moliyaviy hisobot sifatini oshiradi, balki iqtisodiy islohotlar doirasida global moliyaviy
tizimga muvaffaqiyatli integratsiyalashadi. Kelgusida ushbu jarayonning moliyaviy va ijtimoiy
ta’sirini chuqurroq o‘rganish uchun qo‘shimcha tadqiqotlar o‘tkazish tavsiya etiladi.
Adabiyotlar/Литература/References:
Brown P. (2016) IFRS Adoption and Financial Reporting Quality.
–
Journal of Accounting
Research,
–
Vol. 54, No. 3.
–
P. 815-850.
Nobes Ch. (2015)“IFRS Benefits and Challenges”Accounting and Business Research, 120
-135.
O‘zbekiston Markaziy banki (2021) 2021
-yilgi faoliyat hisoboti.
–
Toshkent: O‘zbekiston
Markaziy banki,
–
120 b.
Rahimov A. (2020) O‘zbekiston bank tizimida moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari:
muammolar va yechimlar.
–
Iqtisodiyot va moliya jurnali
–
№ 5. –
B. 45-52.
Tashnazarov S.N. (2018) Moliyaviy hisobotning nazariy va metodologik asoslarini
takomillashtirish. (MHXS va ilg’or xorijiy tajribalar asosida). Monografiya.79AICPA, IFRS FAQs,
Xo‘jayev S. (2022) O‘zbekiston iqtisodiyotidagi moliyaviy islohotlar va IFRS. –
Toshkent:
O‘zbekiston nashriyoti, –
250 b.
