Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, may
www.sci-p.uz
171
O‘ZBEKISTONGA KIRITILAYOTGAN INVESTITSIYALARNING
SAMARADORLIGINI OSHIRISH ISTIQBOLLARI
Salohiddinov Jaloliddin
O‘zbekiston Respublikasi Bank
-Moliya akademiyasi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Oʻzbekistonga yoʻnaltirilayotgan investitsiyalarning
samaradorligini oshirish masalalari tahlil etildi. Investitsiyalarning mamlakat yalpi ichki mahsuloti
(YAIM) tarkibidagi oʻrni, ularning iqtisodiy oʻsishga ta’siri va iqtisodiyotni diversi
fikatsiya qilishdagi
ahamiyati koʻrib chiqilgan. Shuningdek, investitsiya muhitini yaxshilash, investitsiya loyihalarini
samarali boshqarish va investitsiyalardan olinadigan iqtisodiy natijalarni optimallashtirish boʻyicha
istiqbolli yoʻnalish
lar taklif etilgan.
Kalit so‘zlar:
investitsiya, moliyaviy texnologiya, iqtisodiyot, korxonalar, investor, yalpi ichki
mahsulot, soliq, bojxona, xorijiy investitsiyalar, pul-kredit siyosati, samaradorlik, iqtisodiy
barqarorlik.
ПЕРСПЕКТИВЫ ПОВЫШЕНИЯ ЭФФЕКТИВНОСТИ ИНВЕСТИЦИЙ В УЗБЕКИСТАН
Салохиддинов Джалолиддин
Банковско
-
финансовая академия Республики Узбекистан
Аннотация.
В данной статье проанализированы вопросы повышения эффективности
инвестиций, направляемых в Узбекистан. Рассматриваются роль инвестиций в структуре
валового внутреннего продукта (ВВП) страны, их влияние на экономический рост и значение
для диверсификации экономики. Также предложены перспективные направления по
улучшению инвестиционного климата, эффективному управлению инвестиционными
проектами и оптимизации экономических результатов от инвестиций.
Ключевые слова:
инвестиции, финансовые технологии, экономика, предприятия,
инвестор, валовой внутренний продукт, налоги, таможня, иностранные инвестиции,
денежно
-
кредитная политика, эффективность, экономическая стабильность.
PROSPECTS FOR INCREASING THE EFFICIENCY OF INVESTMENTS IN UZBEKISTAN
Salohiddinov Jaloliddin
The Banking and Finance Academy of the Republic of Uzbekistan
Abstract.
This article analyzes the issues related to increasing the efficiency of investments
directed to Uzbekistan. The role of investments in the structure of the country's gross domestic product
(GDP), their impact on economic growth, and their importance in economic diversification are
examined. In addition, promising directions are proposed for improving the investment climate,
effectively managing investment projects, and optimizing the economic outcomes derived from
investments.
Keywords:
investment, financial technology, economy, enterprises, investor, gross domestic
product, taxation, customs, fo
reign investments, monetary policy, efficiency, economic stability.
UO‘K:
330.322.01
V SON - MAY, 2025
171-175
00
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, may
www.sci-p.uz
172
Kirish.
Bilamizki hozirgi iqtisodiyotimizni har tomonlama qullab quvvatlash va jahon
tajribasidan samarali foydalanishni taqazo etadi, Investitsiyalar orqali mablagʻ jalb qilishni
takomillashtirish bugungi kunda har bir mamlakat oʻz oldiga quygan dolzarb masalalardan biri
h
isoblanadi va bu oʻz oʻzidan yangi izlanishlar va tadqiqotlarga yoʻl ochadi.
Oʻzbekiston
Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tomonidan olib borilayotgan keng qamrovli
islohotlar natijasida mamlakat iqtisodiyoti jadal rivojlanish bosqichiga kirdi. Ushbu
rivojlanishning muhim omillaridan biri - investitsiya faoliyatining jadallashuvi va xorijiy
investitsiyalarning jalb etilishidir. Investitsiyalar nafaqat yangi ish oʻrinlari yaratish, balki
mamlakatning iqtisodiy qudratini mustahkamlash, infratuzilmani rivojlantirish va aholi
turmush darajasini oshirishda muhim rol oʻynaydi. Oʻzbekistonga kiritilayotgan
investitsiyalarning yalpi ichki mahsulotdagi (YaIM) ulushi mamlakat iqtisodiy rivojlanishining
muhim koʻrsatkichlaridan biridir. Soʻnggi yillarda ushbu koʻrsatkichning oʻsish tendensiyasi
kuzatilmoqda. Bu, bir tomondan, mamlakatda yaratilgan qulay investitsion muhit, ikkinchi
tomondan, xorijiy investorlarning Oʻzbekistonga boʻlgan qiziqishining ortishi bilan izohlanadi.
Statistik maʼlumotlarga koʻra, Oʻzb
ekistonga kiritilayotgan investitsiyalarning YaIMdagi ulushi
2020-
yilda 25% ni tashkil etgan boʻlsa, 2023
-
yilga kelib bu koʻrsatkich 30% ga yaqinlashdi
(Yig‘ilish, 2024). Ushbu oʻsish dinamikasi mamlakat iqtisodiyotining investitsiyalar hisobiga
rivojlanay
otganligini
koʻrsatadi.
Shu
bilan
birga,
Oʻzbekistonga
kiritilayotgan
investitsiyalarning YaIMdagi ulushini yanada oshirish zaruriyati mavjud. Bu, ayniqsa,
mamlakatning uzoq muddatli iqtisodiy rivojlanishi va raqobatbardoshligini taʼminlash uchun
muhimdir.
Investitsiyalarning yetarli emasligi iqtisodiy oʻsish surʼatlarini sekinlashtirishi,
yangi ish oʻrinlari yaratishga toʻsqinlik qilishi va aholi turmush darajasining pasayishiga olib
kelishi mumkin. Oʻzbekistonga kiritilayotgan investitsiyalarning hajmini
oshirish uchun
quyidagi yoʻnalishlarda samarali oʻzgarishlar amalga oshirish talab qilinadi:
- Birinchidan Investitsion muhitni yanada yaxshilash.
Bu, byurokratik toʻsiqlarni
kamaytirish, investorlarga qulay sharoitlar yaratish, qonunchilik bazasini takomillashtirish va
investitsion risklarni kamaytirishni nazarda tutadi.
- Ikkinchidan Xorijiy investitsiyalarni jalb qilishni kuchaytirish. Bu, mamlakatning
investitsion jozibadorligini oshirish, xalqaro miqyosda marketing tadbirlarini oʻtkazish va
investorlar bilan faol muloqot qilishni talab etadi.
- Uchunchidan
Ichki investitsiyalarni ragʻbatlantirish.
Bu, mahalliy tadbirkorlarga qoʻllab
-
quvvatlash koʻrsatish, ularning investitsion faolligini oshirish va ichki resurslardan samarali
foydalanishni taʼminlashni anglatadi.
-
Turtinchidan Investitsiya yoʻnalishlarini diversifikatsiya qilish.
Bu, investitsiyalarni
faqatgina anʼanaviy tarmoqlarga emas, balki innovatsion va istiqbolli yoʻnalishlarga ham jalb
qilishni nazarda tutadi.
Investitsiyalarning samaradorligini oshirish. Bu, investitsiya loyihalarini sifatli ishlab
chiqish, ularning monitoringini
olib borish va resurslardan oqilona foydalanishni taʼminlashni
talab etadi.
Adabiyotlar sharhi.
Oʻtkazilgan tadqiqot va tahlillar shuni koʻrsatadik nafaqat bizda balki boshqa
mamlakatlardaham Investitsiyalarni YaIM va Iqtisodiyot samaradorlikdagi oʻrni qanchalik
darajada muhum ahamiyat kasb etishi oʻrganilgan va tadqiqotlar davom etmoqda.
Shu jumladan Pokistoning Lahore universetiti professorlari Abbas, Akbar, Nasir,
AmanUllah, Naseem (2011), Akpolat (2014), Kim, Kang, Sanders, ushbu tadqiqotchilar oʻz ilmiy
tadqiqotlarida investitsiyalarini korxonalar faoliyatini barqarotrlashtirish, YaIM dinamikasiga
investitsiyalarning tasirini oʻrganish, mamlakat miqyosida huquqiy bazani shakillantirush,
malakali kadirlarni tayyorlash, logistika sohasini rivojlantirish, iqtisodiyotni erkinlashtirish,
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, may
www.sci-p.uz
173
investitsiyalarni jalb qilishning samarali mexanizimlarini takomillashtirish kabi taklif va
xulosalar bergan.
Abbas 2011-yilda investitysiyalarning yalpi ichki mahsulotdagi ulushi tahlilini olib borib
mintaqa darajasida oʻrgangan Pokiston, Hindiston, Nepal, Bangladesh, va yana bir nechta
mamlakatlar doirasida tahlil qilib Investitsiyalar qaysi mamlakatga qanday tasir qilgani va
samaradorlik koʻrsatkichlarini ochib bergan
Umman olganda asosiy koʻrsatkichlarga qaraydigan boʻlsak bugungi kunda dunyoda eng
koʻp Investitsiya kiritilgan mamlakat Xitoy xalq respublikasi hisoblanadi ya bu koʻrsatgich
yildan yilga oʻsib bormoqda va bu oʻz oʻzidan mamlakatimiz darajasida oʻrganilish
iga sabab
boʻladi.
Tahlil natijasi va muhokamasi.
Ushbu tadqiqotlarni oʻrganish va tahlil qilish bizga Investitsiyalarning Iqtisodiyotga tasiri
va korxonalarni investitsiyalar orqali moliyalashtirish mexanizimlarini takomillashtirish
imkonini beradi. Bular Investitsiyalarning yalpi ichki mahsulotdagi ulus
hi va toʻgʻridan toʻgʻri
investitsiyalar tahlili va korxonalarni moliyaviy barqarorligini taminlash borasidagi
ishlanmalar qilinishi lozim. Shuni takidlash lozimki avvalo Yillar davomida investitsiyalarning
YAIMdagi ulushi sezilarli o‘zgarishlarga uchragan
.
1-jadval
Investitsiyalarning YaIM ulushi
Manba:
Stat.uz manbalariga asosan muallif tomonidan tayyorlandi.
1-jadvalga asosan 2010-yildan 2016-
yilgacha ushbu ko‘rsatkich 18.9%
-
20.9% oralig‘ida
bo‘lib, nisbatan barqaror saqlangan. 2017
-yildan boshlab esa investitsiyalar hajmi sezilarli
o‘sishni boshlagan va 2019
-yilda eng yuqori nuqtaga
–
36.8%
gacha yetgan. 2010-2016 yillarda
investitsiyalar YAIMning
19-22%
atrofida bo‘lib, barqaror kechgan. 2017
-2019 yillarda
keskin o‘sish
kuzatilgan, ayniqsa 2018-2019 yillarda bu ulush
29.1%
dan
36.8%
gacha
oshgan. 2020-2022 yillarda
pasayish
qayd etilgan, bunda 2022-yilda YAIMdagi ulush
29.7%
gacha tushgan. 2023-yilda esa investitsiyalar ulushi
33.4%
gacha oshgan, bu esa
iqtisodiyotning tiklanish jarayoni boshlanganidan dalolat beradi. 2024-yilda deyarli
oʻzgarishsiz qolmoqda 33.1 2025
-
yilda esa ushbu ko‘rsatkich 32.5% ga kamayishi prognoz
qilinmoqda. Buning sababi sifatida so‘nggi yillarda investitsiyalar o‘sish sur’atining pasayishi
Yil
YAIM (milliard
AQSh dollari)
Investitsiyalarning YAIMdagi
ulushi (%)
O‘sish
sur’ati (%)
2010
49.8
—
—
2011
60.2
18.9
20.88
2012
67.5
19.2
12.13
2013
73.2
19.9
8.44
2014
80.8
20.2
10.38
2015
85.7
20.2
6.06
2016
85.7
20.1
0.00
2017
69.7
22.7
-18.67
2018
58.7
29.1
-15.78
2019
67.3
36.8
14.65
2020
66.4
34.7
-1.34
2021
77.3
32.4
16.42
2022
90.1
29.7
16.56
2023
101.6
33.4
12.76
2024
112.7
33.1
10.93
2025
(prognoz)
127.2 (prognoz)
32.5
12.87
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, may
www.sci-p.uz
174
ko‘rsatilishi mumkin. 2025
-
yilda investitsiyalarni rag‘batlantirish va barqaror o‘sish sur’atini
ta’minlash uchun qo‘shimcha iqtisodiy chora
-tadbirlar talab etiladi. Demak, biz bazi jihatlarni
koʻrib chiqish zaruriyati paydo boʻladi. 2019
-yilda eng yuqori usish suratiga erishildi va qolgan
yillarda stabillik va pasayish koʻzatildi, Buning bir nechta sabablari bor keng ko‘lamli islohotlar
va investitsion muhitni yaxshilash 2017-
2019 yillarda O‘zbekiston hukumati
chet el
investitsiyalarini jalb qilish
bo‘yich
a bir qator ishlar amalga oshirdi.
1. Investorlar uchun soliq va bojxona imtiyozlari, erkin iqtisodiy zonalar tashkil etildi.
Investitsiyalarni jalb qilish bo‘yicha
Agentlik va yangi qonunchilik mexanizmlari ishlab chiqildi.
2. Yirik infratuzilma loyihalarining amalga oshirilishi 2019-yilda energetika, transport,
qurilish
va sanoat yo‘nalishlarida yirik loyihalar boshlangan.
Gaz va elektr energiyasi
tarmoqlarini modernizatsiya qilish,
yangi avtomobil va temir yo‘l loyihalari
investitsiyalar
hajmini oshirdi.
Turizm va qishloq xo‘jaligi
sohalarida ham davlat-xususiy sheriklik asosida
yirik loyihalar amalga oshirildi.
3. Xorijiy investitsiyalar oqimining keskin oshishi 2019-yilda
to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri xorijiy
investitsiyalar hajmi sezilarli darajada oshdi. Xitoy, Rossiya, Janubiy Koreya, Turkiya va
Yevropa davlatlaridan kelayotgan sarmoyalar o‘sdi.
Yangi xalqaro kredit liniyalari va davlat
obligatsiyalarining chiqarilishi
qo‘shimcha investitsiyalar jalb qilish imkonini berdi.
4. Pul-kredit siyosati va iqtisodiy liberallashtirish Markaziy bank valyuta bozorini
erkinlashtirdi, bu esa investorlar uchun qulay sharoit yaratdi. 2019-yilga kelib
so‘mning kursi
erkin belgilanishi natijasida xorijiy investitsiyalar uchun risk kamaydi. Davlat banklari va
xususiy sektor tomonidan kreditlash hajmi oshirildi, bu esa korxonalar rivojlanishiga turtki
berdi.
E’tibor qaratilishiu lozim boʻlgan yana bir koʻrsatkich Toʻgʻridan toʻgʻri xorijiy
investitsiyalar va toʻgʻridan toʻgʻri xorijiy investitsiyalarning YAIMga nisbatan ulishini 1.2
-
grafika asosida koʻrib chiqish mumkin:
1-
rasm. To‘g‘ridan
-
to‘g‘ri investitsiyalar
(kun.uz, 2024)
1-
rasmga qaraydigan boʻlsak
2018-
2019 yillardagi o‘sish omillari Iqtisodiy islohotlar
–
2017-yildan boshlab iqtisodiyotning liberallashuvi va investitsion muhitni yaxshilashga
qaratilgan chora-tadbirlar natijasida 2019-yilda investitsiyalarning YAIMdagi ulushi 36.8% ga
yetdi. Yirik loyihalar
–
energetika, infratuzilma va sanoat sohalarida xorijiy investorlar
ishtirokidagi loyihalar hajmi oshdi. Xorijiy investitsiyalar oqimi
–
chet eldan investitsiyalar jalb
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, may
www.sci-p.uz
175
qilish bo‘yicha yangi siyosat natijasida to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri investitsiyalar hajmi
2019-yilda rekord
darajaga yetdi. 2. 2020-
2022 yillardagi pasayish sabablari Pandemiya ta’siri
–
2020-yilda
COVID-19 pandemiyasi sababli investitsiyalar 34.7% ga tushdi, bu esa iqtisodiy faollikning
pasayishiga olib keldi. Global iqtisodiy inqiroz
–
pandemiya natijasida xalqaro bozorlardagi
beqarorlik, logistika muammolari va ishlab chiqarish hajmining qisqarishi investitsion faollikka
ta’sir ko‘rsatdi.
Ichki iqtisodiy muammolar
–
2021-
2022 yillarda iqtisodiy o‘sish sekinlashgan,
davlat byudjeti xarajatlarining oshishi va kreditlash siyosatining qayta ko‘rib chiqilishi
investitsiyalarning kamayishiga sabab bo‘lgan.
3. 2023-2025 yillarga prognoz va istiqbollar
2023-yilda tiklanish
–
iqtisodiy tiklanish boshlangan bo‘lib, investitsiyalarning YAIMdagi ulushi
33.4% ga yetdi. 2024-2025 yillarga prognoz
–
mavjud dinamikaga ko‘ra, 2024
-yilda
investitsiyalar 33.1%, 2025-yilda esa 32.5%
atrofida bo‘lishi kutilmoqda.
Barqarorlikni
ta’minl
ash uchun choralar
–
investitsiyalarni rag‘batlantirish, davlat
-xususiy sheriklik
loyihalarini kengaytirish, sanoat va infratuzilma rivojini qo‘llab
-quvvatlash muhim ahamiyat
kasb etadi.
Xulosa va takliflar.
Ushbu o‘zbekistonga kiritilayotgan investitsiyalarning samaradorligini oshirish
istiqbollariga bag’ishlangan tadqiqot natijasida quyidagi xulosalar shakllantirildi. Mamlakat
iqtisodiyotidagi investitsiyalar joriy holati oʻrganib chiqildi va tahlil qilindi.
Tahlil natijalari
shuni koʻrsatadiki bazi yillarda investitsialarni oʻzlashtirishda muammolar yuzaga kelgan
hududlar va mintaqalar kesimida oʻrganishlarni amalga oshirish lozim. Real sektorga toʻgʻridan
toʻgʻri xorijiy investitsiyalarni real sektorga oqimini ragʻbatlantirish lozim.
Uzoq muddatli
istiqbolda
interregional
klasterlashuv
mexanizmlarini
takomillashtirish
orqali
investitsiyalarning samaradorligini oshirish
va hududiy iqtisodiy rivojlanishni ta’minlash
mumkin. Bu esa
mamlakat iqtisodiy o‘sishining barqarorligini oshirishga, ishlab chiqarish va
eksport hajmlarini kengaytirishga hamda moliyaviy resurslardan samarali foydalanishga
yordam beradi.
Adabiyotlar/Литература/References:
Yig‘ilish (2024) Prezident Shavkat Mirziyoyev 19
-
dekabr kuni investitsiya bo‘yicha 2024
-
yildagi natijalar sarhisobi va kelgusi yilgi vazifalar muhokamasi yuzasidan yig‘ilishi
https://president.uz/oz/lists/view/7775
