Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, may
www.sci-p.uz
241
INVESTITSION FAOLIYATNI RAGʻBATLANTIRISHDA
PUL OQIMLARI HISOBOTINING OʻRNI
Yakubova Dilfuza
“International School of Financial Technology and Science”
ORCID: 0009-0000-8718-4436
Annotatsiya.
Investitsion faoliyat har bir mamlakat iqtisodiy oʻsishini taʼminlovchi muhim
omillardan biridir. Yangi texnologiyalarni joriy etish, ishlab chiqarish quvvatlarini kengaytirish, ish
oʻrinlarini yaratish va umumiy iqtisodiy barqarorlikni taʼminlashda investitsiyalarning ahamiyati
beqiyosdir. Biroq, investitsiya jalb qilish jarayoni bir qator murakkab va riskl
i omillarni oʻz ichiga
oladi. Shunday ekan, investorlarga toʻgʻri va aniq moliyaviy maʼlumotlar taqdim etish, ularning
qarorlar qabul qilishida muhim rol oʻynaydi.
Bu yerda pul oqimlari hisobotining roli nihoyatda muhim.
Pul oqimlari hisobotlari kompaniyaning moliyaviy salohiyatini, likvidlikni va qarz majburiyatlarini
qanday boshqarayotganini, shuningdek, investitsiyalarni amalga oshirish imkoniyatlarini aniq
koʻrsatadi. Hisobotda aks etgan pul oqimlarining tahlili, potensial investorlar uchun kompaniyanin
g
kelajakdagi oʻsishi va barqarorligi haqida aniq tasavvur yaratadi. Shu sababli, investitsion faoliyatni
ragʻbatlantirishda pul oqimlari hisobotining oʻrni katta boʻlib, bu hisobot kompaniyaning moliyaviy
holatini va istiqbolini baholashda ajralmas vositaga aylangan.
Kalit soʻzlar:
investitsion faoliyat, pul oqimlari hisobotlari, moliyaviy hisobotlar, investorlar
qarorlarini qabul qilish, moliyaviy tahlil, kapital oqimlari, investitsiya muhitini yaxshilash, investitsiya
strategiyalari, moliyaviy barqarorlik, iqtisodiy rivojlanish, korporativ moliya, hisobotlarni taqdim
etish.
РОЛЬ ОТЧЕТОВ О ДВИЖЕНИИ ДЕНЕЖНЫХ СРЕДСТВ
В СТИМУЛИРОВАНИИ ИНВЕСТИЦИОННОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ
Якубова Дилфуза
“International School of Financial Technology and Science”
Аннотация.
Инвестиционная деятельность является одним из ключевых факторов,
обеспечивающих экономический рост любой страны. Инвестиции играют незаменимую роль
во внедрении новых технологий, расширении производственных мощностей, создании
рабочих мест и обеспечении общей экономической стабильности. Однако процесс
привлечения инвестиций включает в себя ряд сложных и рискованных факторов. В связи с
этим предоставление инвесторам точной и достоверной финансовой информации играет
важную роль в процессе принятия ими решений. В этом контексте особенно важна роль
отчетов о движении денежных средств. Эти отчеты наглядно демонстрируют, как
компания управляет своими финансовыми ресурсами, ликвидностью и долговыми
обязательствами, а также свою способность реализовывать инвестиции. Анализ денежных
потоков, отражённых в данных отчетах, дает потенциальным инвесторам ясное
представление о перспективах роста и устойчивости компании. Таким образом, отчеты о
движении денежных средств играют значительную роль в стимулировании инвестиционной
деятельности, выступая важным инструментом для оценки финансового состояния и
перспектив развития компании.
UO‘K:
330.322.011
V SON - MAY, 2025
241-248
00
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, may
www.sci-p.uz
242
Ключевые слова:
инвестиционная деятельность, отчеты о движении денежных
средств, финансовая отчетность, принятие решений инвесторами, финансовый анализ,
потоки капитала, улучшение инвестиционного климата, инвестиционные стратегии,
финансовая
устойчивость,
экономическое
развитие,
корпоративные
финансы,
представление отчетности.
THE ROLE OF CASH FLOW STATEMENTS IN PROMOTING INVESTMENT ACTIVITY
Yakubova Dilfuza
International School of Financial Technology and Science
Abstract.
Investment activity is one of the key factors ensuring the economic growth of any
country. The importance of investments is invaluable in introducing new technologies, expanding
production capacities, creating jobs, and ensuring overall economic stability. However, the process
of attracting investment involves a number of complex and risky factors. Therefore, providing
investors with accurate and reliable financial information plays a crucial role in their decision-
making process. In this context, the role of cash flow statements is extremely important. Cash flow
statements clearly demonstrate how a company manages its financial capacity, liquidity, and debt
obligations, as well as its ability to implement investments. The analysis of cash flows reflected in
these statements provides potential investors with a clear understanding of the company’s future
growth and sustainability. Consequently, cash flow statements play a significant role in promoting
investment activity, serving as an essential tool
in assessing a company’s financial health and
prospects.
Keywords:
investment activity, cash flow statements, financial reporting, investor decision-
making, financial analysis, capital flows, improving the investment climate, investment strategies,
financial stability, economic development, corporate finance, reporting presentation.
Kirish.
Bugungi kunda
iqtisodiy rivojlanish va barqaror o‘sish uchun samarali investitsiya
muhitini yaratish har bir davlatning asosiy maqsadlaridan biridir. Ushbu jarayonni
muvaffaqiyatli amalga oshirishda esa moliyaviy tahlil va hisobotlar muhim o‘rin tutadi.
Xususan, pul oqimlari hisobotlari investitsion faoliyatni boshqarishda va investorlarning
qarorlarini shakllantirishda ajralmas vosita hisoblanadi. Ushbu hisobotlar, kompaniyalarning
moliyaviy holatini tahlil qilish va kelajakdagi investitsiya potentsialini baholash uchun zaruriy
ma'lumotlarni taqdim etadi. Investitsiyalarni jalb qilish va ulardan samarali foydalanish
davlatning iqtisodiy barqarorligi va rivojlanishiga to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri ta'sir qiladi. Shu bilan birga,
pul oqimlari hisobotlari investorlarning qarorlar qabul qilishida, ularning aktivlaridan qanday
foydalanishni va risklarni qanday boshqarishni belgilashda asosiy rol o'ynaydi. Pul oqimlari
hisobotlari nafaqat korporativ moliya menejmenti, balki investitsiya sohasidagi barcha
ishtirokchilar uchun, shu jumladan davlat va xususiy sektorlar uchun ham muhim manba
hisoblanadi. Ushbu maqolada, investitsion faoliyatni rag‘batlantirishda pul oqimlari
hisobotlarining o‘rni tahlil qilinadi. Pul oqimlari hisobotlarining investorlar qarorlaridagi,
moliyaviy resurslarni taq
simlashdagi va iqtisodiy o‘sishni qo‘llab
-quvvatlashdagi ahamiyati
o‘rganiladi. Shuningdek, O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan mamlakatlarda ushbu hisobotlarni
to‘g‘ri taqdim etish va ularni tahlil qilish orqali investitsiya muhitini qanday yaxshilash
mumkinligi haqida fikr yuritiladi.
Adabiyotlar sharhi.
Investitsion faoliyat va pul oqimlari hisobotining o‘rni
kabi masalalar, iqtisodiyot, moliya
va boshqaruv sohalarida turli ilmiy tadqiqotchilar, mutaxassislar va amaliyotchilar tomonidan
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, may
www.sci-p.uz
243
o‘rganilgan. Ushbu mavzular bo‘yicha izlanishlar ko‘plab olimlar va jahon moliyaviy
tashkilotlari tomonidan amalga oshirilgan. Masalan:
Brealey, Myers va Allenlar (2011) investitsiyalarni baholash, moliyaviy hisobotlar va pul
oqimlari tahlili bo‘yicha klassik asarlar yaratgan.
Ularning "Principles of Corporate Finance"
nomli kitobi investitsion faoliyatni boshqarishda moliyaviy hisobotlarning o‘rni va investorlar
qarorlarini qanday ta'sir qilishi haqida batafsil ma'lumot beradi.
Adams (2016)
auditorlik va moliyaviy xizmatlar ko‘rsatuvchi kompaniya tomonidan
amalga oshirilgan tadqiqotlar, pul oqimlari hisobotlarini taqdim etish va ulardan
foydalanishning investitsion faoliyatni rag‘batlantirishdagi roli haqida ko‘plab tavsiyalarni o‘z
ichiga oladi.
Nguyen va Tran (2019)
tadqiqotida, Vyetnamning samarali bo‘lmagan axborot bozorida
kotirovka qilingan kompaniyalarning pul oqimlari hisobotlari investorlarning qarorlariga
qanday ta'sir qilishi o‘rganilgan. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, pul oqimlari hisobotlari
investorlarning qarorlariga bevosita ta'sir qilmasa-da, bu hisobotlarning mavjud emasligi
investorlarning qaror qabul qilishdagi ishonchini pasaytiradi.
Maksy (2022) AQShning materiallar sanoati sektorida amalga oshirilgan ushbu
tadqiqotda, investorlar uchun eng muhim bo‘lgan erkin pul oqimi (FCF) aniqlangan. Tadqiqot
natijalari shuni ko‘rsatadiki, operatsion pul oqimlaridan kapital xarajatlar va afzal aks
iyalar
dividendlarini chiqarib tashlagan holda hisoblangan FCF, aksiyalar narxining o‘zgarishi bilan
eng kuchli bog‘liqlikka ega.
Ularning tadqiqotlari global iqtisodiyotdagi o‘zgarishlar, investorlar qarorlarini qabul
qilishda bu hisobotlarning o‘rni haqida muhim ma'lumotlarni taqdim etadi.
Mahalliy iqtisodchilar va tadqiqotchilar
—
O‘zbekistonda ham bu sohada izlanishlar olib
borilgan. O‘zbekiston moliya va iqtisodiyot institutlari, shuningdek, mahalliy tadqiqotchilar
investitsiya jarayonlarini samarali boshqarishda pul oqimlari hisobotlarining ahamiyatini tahlil
qilgan. Masalan, Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti va boshqa oliy ta'lim muassasalarida
shu mavzuda amalga oshirilgan ilmiy ishlar mavjud.
Maksudov (2020)
O‘zbekiston korxonalarida pul oqimlari tahlilining amaliy jihatlari va
ularni to‘g‘ri yuritmaslik natijasida yuzaga keladigan investitsion xavf
-xatarlar muhokama
qilingan.
Jumaniyozov (2019) tadqiqotida investitsiya faoliyatini moliyaviy axborot bilan
ta’minlash mexanizmi, hisobot shakllarining sifati va investorlar bilan aloqalarning
mustahkamlanishidagi o‘rni tahlil qilingan.
Ismoilova (2019) ilmiy ishida korxonalarda moliyaviy hisobotlarning shaffofligi va
to‘g‘riligini ta’minlash orqali chet el investitsiyalarini jalb qilish strategiyalari yoritilgan.
Tadqiqot metodologiyasi.
Ushbu tadqiqotda investitsion faoliyatni rag‘batlantirishda pul oqimlari hisobotlarining
ahamiyatini aniqlash va baholash maqsadida nazariy tahlil, miqdoriy tahlil va amaliy
kuzatuvlar usullaridan foydalanildi. Korrelyatsiya tahlili
: pul oqimlari ko‘rsatkichlari bilan
investitsiya jalb qilish darajasi o‘rtasidagi bog‘liqlik o‘rganildi;
Regressiya tahlili: investitsion
faoliyatga pul oqimlarining ta’sirini modellashtirish orqali baholandi;
SWOT-tahlil:
O‘zbekistonda pul oqimlari hisobotlarining amaliy joriy etilishi bo‘yicha imkoniyatlar va
cheklovlar aniqlab chiqildi.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Pul oqimlari hisobotida korrelyatsion tahlil
—
bu kompaniyaning pul oqimlari va boshqa
moliyaviy ko'rsatkichlar (masalan, daromad, qarzlar, aktivlar va boshqa moliyaviy
o'zgaruvchilar) o'rtasidagi bog'lanishni aniqlash uchun ishlatiladigan statistik usuldir. Pul
oqimlari hisobotida korrelyatsiya tahlili yordamida korxona o'z moliyaviy faoliyatini yanada
chuqurroq tahlil qilishi va muhim bog'lanishlarni aniqlash imkoniyatiga ega
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, may
www.sci-p.uz
244
bo'ladi.Korrelyatsion tahlilni o'tkazishdan oldin, kompaniyaning pul oqimlari hisobotidan
kerakli ma'lumotlarni yig'ish kerak. Bu pul oqimlarining o'zgarishlari, sotuvlar, daromadlar,
investitsiyalar, qarzlar va boshqa moliyaviy ko'rsatkichlarni o'z ichiga oladi.
Korrelyatsiya koeffitsientini hisoblash: Yig'ilgan ma'lumotlar asosida Pearson
korrelyatsiya koeffitsienti yoki boshqa metodlar (masalan, Spearman yoki Kendall's tau)
yordamida o'zgaruvchilar o'rtasidagi bog'lanishning kuchi va yo'nalishini hisoblash mumkin.
Korrelyatsiya koeffitsienti hisoblash formulasi:
Bu yerda:
X_i
va
Y_i
—
mos ravishda X va Y o'zgaruvchilarining qiymatlari.
Xˉ va Yˉ —
mos ravishda X va Y o'zgaruvchilarining o'rtacha qiymatlari.
Misol sifatida, kompaniyaning
operatsion pul oqimlari
va
sotuvlar
o'rtasidagi
bog'lanishni tahlil qilaylik.
Agar
r = 0.85
bo'lsa, bu ijobiy kuchli korrelyatsiyani bildiradi, ya'ni sotuvlar oshgan sari
operatsion pul oqimlari ham ortadi.
Agar
r = -0.65
bo'lsa, bu salbiy o'rtacha korrelyatsiyani anglatadi, ya'ni sotuvlar oshsa,
operatsion pul oqimlari kamayishi mumkin.
Agar
r = 0
bo'lsa, bu o'zgaruvchilar o'rtasida hech qanday bog'lanish yo'qligini anglatadi.
Korrelyatsiya yordamida kompaniya o'zining operatsion, investitsion va moliyaviy pul
oqimlari o'rtasidagi bog'lanishni tushunishi mumkin. Bu moliyaviy barqarorlikni saqlash va
yaxshilash uchun zarur bo'lgan strategiyalarni ishlab chiqish imkonini beradi. Pul oqimlari va
boshqa moliyaviy ko'rsatkichlar o'rtasidagi bog'lanishni aniqlash orqali kompaniya o'z
resurslarini samarali taqsimlash va investitsiya qilish strategiyalarini ishlab chiqishi mumkin.
Pul oqimlari hisobotida regressiya tahlili:
Pul oqimlarida regressiya tahlili
–
bu
korxona yoki muayyan iqtisodiy faoliyatda pul oqimlariga ta’sir qiluvchi omillarni aniqlash va
ular o‘rtasidagi statistik bog‘liqlikni o‘rganish metodidir. Ushbu tahlil moliyaviy prognozlash,
investitsion baholash va moliyaviy boshqaruvda muhim vosita hisoblanadi. Pul oqimlarida
regressiya tahlilining maqsadi:
Operatsion, investitsion va moliyaviy faoliyatdagi pul oqimlariga ta’sir etuvchi asosiy
omillarni aniqlash; Naqd pul oqimini bashorat qilish; Korxonaning likvidligini va moliyaviy
barqarorligini baholash; Investitsion qarorlar qabul qilishda asosli taxminlar ishlab chiqish.
Oddiy regressiya tenglamasi:
Y
—
Pul oqimi (masalan, operatsion pul oqimi)
X₁, X₂, ..., Xn
—
ta’sir qiluvchi omillar (masalan, sof foyda, amortizatsiya, debitor qarzlar,
kredit foizi, sarmoya hajmi va boshqalar)
β₀
—
konstanta (intercept)
β₁...β
n
—
koeffitsiyentlar (omillar ta’sir darajasi)
ε
—
xatolik
Amaliy misol:
Operatsion pul oqimiga
ta’sir qiluvchi omillarni o‘rganish (masalan: sof foyda,
amortizatsiya, debitor qarzlar o‘zgarishi).
Bu model orqali siz quyidagilarni aniqlashingiz mumkin:
Sof foyda ortishi pul oqimini qanday o‘zgartiradi?
Amortizatsiya xarajatlari pul oqimiga qanday ijobiy ta’sir qiladi?
Debitor qarzlarning ortishi (naqd pulning chiqib ketishi) pul oqimini kamaytiradimi?
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, may
www.sci-p.uz
245
Talab qilinadigan ma’lumotlar:
1-jadval
Yil
Sof foyda
(mln)
Amortizatsiya
(mln)
Debitor qarz o‘zgarishi
(mln)
Operatsion pul oqimi
(mln)
2020
120
35
-20
135
2021
150
40
-25
165
2022
140
38
-18
160
Shu ma’lumotlar asosida regressiya modeli quriladi va statistik ko‘rsatkichlar (R², p
-
value, t-statistics) orqali natijalar tahlil qilinadi.
Natijalar talqini:
R² (Determinatsiya koeffitsiyenti):
Model pul oqimlaridagi o‘zgarishlarning necha foizi
omillar bilan izohlanishini ko‘rsatadi.
P-value:
Omillarning statistik ahamiyatini baholaydi.
β
-koeffitsiyentlar:
Har bir omil pul oqimiga qanday ta’sir qilayotganini (musbat yoki
salbiy) ko‘rsatadi.
2-jadval
Pul oqimlari hisobotining SWOT tahlili
Kuchli jihatlar (S)
Zaif jihatlar (W)
Xalqaro standartlarga moslashuv (IFRS)
joriy etilishi
Moliyaviy savodxonlikning pastligi
Davlat tomonidan raqamlashtirish va
elektron hisobotlarga o‘tish
Malakali kadrlar yetishmovchiligi (ayniqsa
viloyatlarda)
Bank va investorlar tomonidan shaffoflikka
bo‘lgan talab
Foyda va pul oqimlari tushunchalarining
chalkashligi
Imkoniyatlar (O)
Tahdidlar (T)
Xorijiy investorlar ishonchini oshirish
Norasmiy iqtisodiyot va naqd pul muomalasi
keng tarqalgan
Avtomatlashtirilgan buxgalteriya tizimlari
mavjudligi (1C, QuickBooks)
Soliqdan qochish sababli hisobotlarni
yuritmaslik holatlari
Soliq tizimida hisobotlar asosida
rag‘batlantirish imkoniyati
Regulyatorlar tomonidan hisobotlarning
noto‘g‘ri talqini
Manba:
muallif tomonidan shakllantirilgan.
Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, pul oqimlari hisobotlari korxonaning naqd pul harakati
bo‘yicha aniqlik kirituvchi eng muhim hujjat bo‘lib, investorlar uchun qaror qabul qilishda katta
ahamiyatga ega. Ayniqsa, operatsion pul oqimlarining ijobiy bo‘lishi kompaniyaning moliyaviy
barqarorligini ko‘rsatuvchi asosiy indikator sifatida baholanadi.
Xalqaro tadqiqotlar (Brealey, Myers, Allen, Sharpe va boshqalar) hamda amaliy
kuzatuvlar asosida, investorlar kompaniyaning foyda ko‘rsatkichidan ko‘ra
real pul oqimlariga
ko‘proq e'tibor qaratayotgani tasdiqlandi. Ayniqsa:
Erkin pul oqimi (Free Cash Flow) yuqori
bo‘lgan kompaniyalarga investitsiya jalb qilish osonroq;
Salbiy investitsion yoki moliyaviy
oqimlar risk signali sifatida qabul qilinadi.
2016-
yildan keyin kichik va o‘rta tadbirkorlik subyektlarining pul oqimlari hisobotini
topshirish majburiyati bekor qilingan. Bu esa bir tomondan byurokratik yukni kamaytirdi,
biroq: Ko‘plab korxonalarda bu hisobotlarning yuritilmasligi moliyaviy tahlil im
koniyatlarini
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, may
www.sci-p.uz
246
chekladi; Investitsion risklarni baholashda investorlar uchun muhim ma'lumotlar
yetishmasligiga olib keldi. (mineconomy.gov.uz, n.d.) Pul oqimi hisobotlari
–
korxona haqiqiy
likvidligi va naqd pul harakatlarini aks ettiruvchi asosiy hujjatlardan biridir. U
yo‘qligida
tahlillar faqat balans va foyda-
zarar asosida amalga oshadi, bu esa ko‘pincha noaniq natijalar
beradi.Investitsiya qarorlarini qabul qiluvchi tomonlar (banklar, investorlar) uchun eng muhim
moliyaviy indikatorlardan biri
—
pul oqimi hisoblanadi
. Bu hisobot bo‘lmasa, investorlar
moliyaviy barqarorlikni baholashda noaniqlikka duch keladi.Ko‘plab tadbirkorlar pul oqimi
hisobotining yuritilmasligi oqibatida o‘z bizneslarining real pul harakatini anglay olmayapti. Bu
noto‘g‘ri qarorlar, ortiqcha xara
jatlar yoki naqd pul tanqisligiga olib kelmoqda.
Yuqorida ta’kidlab o‘tilganidek,
naqd pul oqimi biznes subyekti uchun ham qisqa, ham
uzoq muddatli istiqbolda muhim ahamiyatga ega
. Shu sababli, biznesning sog‘lomligini
baholashda asosiy mezonlardan biri bu
to‘lovga qobiliyatlilik
(solvency) yoki likvidlik
(liquidity) hisoblanadi. Qisqacha aytganda, boshqaruvda biznesning qisqa muddatli qarzlarini
qoplash uchun foydalaniladigan likvid aktivlar
mavjud. Bular quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
zaxiralar, debitor qarzlar, naqd pul.
Jory aktivlar orqali quyidagi jory majburiyatlar
to‘lanadi: bank overdraftlari, savdo
kreditorlari, kredit foizlari, soliq qarzlari.
Boshqaruv joriy majburiyatlar muddati yetganida to‘lash imkoniyatiga ega bo‘lishi uchun
yetarli miqdorda joriy aktivlarni
saqlashi kerak. Agar bunday bo‘lmasa, kompaniya: qarzdorlik
majburiyatlarini bajarmasligi mumkin, yetkazib beruvchilarning ishonchini yo‘qotadi,
jarimalar yoki sanksiyalarga duch keladi
Eng yomon holatda esa, yetkazib beruvchi, kreditor yoki soliq idorasi qarzni undirish
maqsadida kompaniyani
to bankrot deb e’lon qilish
uchun chora ko‘rishi mumkin.
IAS 7 standartining asosiy maqsadlari quyidagilardan iborat: Biznes subyektlari
o‘zlarining ma’lum bir davrda naqd pul yaratishi (cash generation) va naqd pul sarflanishi (cash
absorption) holatlarini yoritishlari kerak. Bu naqd pul oqimining asosiy tarkibiy qismlarini
ajratib ko‘rsatish orqali
amalga oshiriladi, bu esa turli bizneslar orasida naqd pul oqimi
samaradorligini taqqoslash imkonini beradi. Bizneslar likvidlik (likvid aktivlar bilan qisqa
muddatli majburiyatlarni qoplash qobiliyati), to‘lovga qobiliyatlilik (uzoq muddatli
majburiyatlarni qoplash qobiliyati) va moliyaviy moslashuvchanlik
(o‘zgaruvchan moliyaviy
sharoitlarga moslasha olish qobiliyati)ni baholashda foydali bo‘lgan
axborotni taqdim etishlari
lozim.
1-rasm. Naqd pul oqimi hisobotining afzalliklari
Manba:
muallif tomonidan shakllantirilgan.
Likvidlik va to‘lovga qobiliyatlilik
–
qisqa
muddatda yetarli naqd pul mavjudligi
biznes subyektining
yashab qolishi
,
shuningdek
qarzlar va dividendlarni
to‘lash imkoniyati
uchun muhimdir.
Moliyaviy moslashuvchanlik (financial
adaptability)
–
biznes kutilmagan
holatlarga javoban
naqd pul oqimini
o‘zgartirish bo‘yicha samarali choralar
ko‘ra oladimi?
Kelajakdagi naqd pul oqimlari
–
uzoq muddatda yetarli naqd pulga ega bo‘lish biznesga
asosiy aktivlarni yangilash, qarzlarni to‘lash va kengayishni moliyalashtirish
imkonini
beradi.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, may
www.sci-p.uz
247
Asosiy xulosa shuki: naqd pul oqimi
—
bu tirik qolish vositasidir. Biror kompaniya foydali
bo‘lishi mumkin, ammo agar unda yetarli naqd pul mavjud bo‘lmasa, u o‘z qarzlarini to‘lay
olmasligi, sotish uchun mahsulot sotib ololmasligi yoki xodimlariga ish haqi to‘lay olmasligi
mumkin.
Biznes uzoq muddatda
o‘z
-
o‘zini ta’minlay olishi kerak, ya’ni u
operatsion faoliyat orqali
naqd pul oqimini yaratishi lozim, aks holda u
aktivlarni sotish yoki qo‘shimcha
moliyalashtirishga tayanishga majbur bo‘ladi
.
Shuningdek, naqd pul oqimlari aniq
bo‘ladi —
ular faktlarga asoslangan. Bunga qarshi
ravishda,
foyda hisoboti subyektiv bo‘lib, uni ma’lum darajada
manipulyatsiya qilish mumkin.
Naqd pul oqimi hisobotining kamchiliklari
Naqd pul oqimi hisobotida
o‘tgan davrdagi naqd pul harakatlari
ko‘rsatiladi.
Bu
—
moliyaviy hisobotlarning barcha qismlariga xos bo‘lgan
cheklov hisoblanadi.
Ammo foydalanuvchilar asosan kelajakdagi holat bilan qiziqishadi.
Hisobotda
naqd
pul
oqimining
sharhi
(izohi)
taqdim
etilmaydi.
Hisobot foydalanuvchilari
ko‘rsatilgan raqamlarning mazmuni va ahamiyatiga o‘zlari baho
berishlari kerak
bo‘ladi.
Naqd bo‘lmagan operatsiyalar
, masalan, aksiyalarning bepul tarqatilishi (bonus issue)
yoki aktivlarning qayta baholanishi
, bu hisobotda ko‘rsatilmaydi (biroq ular moliyaviy
hisobotning boshqa qismlarida ochiqlanadi).
IAS 7
–
Naqd pul oqimi hisobotlari standarti
biznes subyektlaridan o‘zlarining
yillik
moliyaviy hisobotlari tarkibida naqd pul oqimi hisobotini tayyorlashni talab qiladi. Bu
hisobotdagi naqd pul oqimlari belgilangan standart sarlavhalar asosida taqdim etilishi lozim.
Operatsion faoliyat
—
bu biznes subyektining asosiy daromad keltiruvchi faoliyatlari
hisoblanadi. Ushbu summadan keyin,
davr mobaynida to‘langan foizlar va soliqlar
ayirib
tashlanadi. Natijada
“operatsion faoliyatdan sof naqd pul oqimi”
(Net cash flow from
operations) aniqlanadi.
“Operatsion faoliyatdan sof naqd pul oqimi”
ikki xil usulda hisoblanadi:
To‘g‘ridan
-
to‘g‘ri usul (direct method)
Bilvosita-
to‘g‘ri usulda
To‘g‘ridan
-
to‘g‘ri usulda (direct method)
➢
Mijozlardan tushgan naqd pul:
➢
Yetkazib beruvchilarga to‘langan pul:
➢
Ish haqi bo‘yicha naqd pul to‘lovi.
Bilvosita usul (indirect method) yordamida operatsion faoliyatdan naqd pul oqimini
taqdim etish, asosan, moliyaviy hisobotlarda keltirilgan ma’lumotlarga tayanadi yoki ushbu
ma’lumotlardan hisoblanadi. Boshlang‘ich nuqta odatda
foyda soliqqa qadar
bo‘ladi va bu foyda
naqd bo‘lmagan xarajatlar yoki to‘planish asosidagi raqamlar
olib tashlanadi. Moliyaviy
hisobotda ko‘rsatilgan ba’zi o‘zgartirishlar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
Amortizatsiya
—
soliqqa qadar foydaga qo‘shiladi, chunki u naqd bo‘lmagan xarajatlardan
biridir.
Asosiy vositalarning sotilishidan zarar
—
zarar naqd bo‘lmagan xarajat sifatida qo‘shiladi
va foyda soliqqa qadar raqamidan olib tashlanadi. Sotishdan olingan naqd tushum esa
investitsion faoliyatdan naqd pul oqimi
sifatida ko‘rsatiladi. Eslatma: Sotishdan olingan foyda
esa foydadan ayiriladi.
To‘lanadigan foizlar xarajati
—
soliqqa qadar foydaga qo‘shiladi, chunki bu operatsion
faoliyatdan naqd pulni olish bilan bog‘liq emas (naqd to‘lovlar
moliyalashtirish faoliyatida
ko‘rsatiladi).
TMZning o‘sishi/kamayishi
—
TMZ bir yilda sotib olingan, ammo boshqa yilda foyda
sifatida ko‘rsatiladigan xarajatlardan iborat. Inventarizatsiyaning oshishi foydadan ayiriladi,
chunki bu qo‘shimcha inventarizatsiyani to‘lash uchun naqd pul chiqishi hisoblanadi.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, may
www.sci-p.uz
248
Inventarizatsiyaning kamayishi foydaga qo‘shiladi, chunki bu inventarizatsiyani sotishdan
kelgan naqd pul oqimi hisoblanadi.
Xulosa va takliflar
.
Kichik biznes uchun soddalashtirilgan pul oqimi hisobot shakllarini joriy etish mumkin.
Kichik va o‘rta bizneslar uchun 1 betli, soddalashtirilgan, tushunarli shaklda pul oqimi
hisobotini ishlab chiqish.
Pul oqimi hisobotini yurituvchi korxonalarga quyidagi imtiyozlar berilishi mumkin:
Kredit olishda yuqori baho;
Davlat grantlari va subsidiyalarida ustunlik;
Soliq organlari tomonidan kamroq tekshiruv;
Kredit olish, investor jalb qilish yoki eksportga chiqishda pul oqimi hisobotining
mavjudligi ixtiyoriy imtiyoz sifatida baholanishi mumkin.
My.soliq.uz yoki Yagona interaktiv davlat xizmatlari portalida kichik bizneslar uchun
avtomatik pul oqimi hisobot shakllarini yaratish imkoniyatini kiritish.
Pul oqimi hisobotini qayta joriy qilish majburiyati emas, balki
ixtiyoriy yuritishni qo‘llab
-
quvvatlovchi mexanizmlar orqali amalga oshirilsa:
Korxonalarda moliyaviy boshqaruv kuchayadi,
Investorlar uchun shaffoflik oshadi,
Raqamlashtirish orqali tizimli nazorat kuchayadi.
Adabiyotlar/Литература/References:
Brealey, R., Myers, S., & Allen, F. (2011). Principles of Corporate Finance. McGraw-Hill.
Duc Dung Nguyen va Manh Dung Tran. Research Journal of Finance and Accounting.
fin-accounting.ru -
Финансовый учет (2018). Стандарты
IFRS / IAS / IFRIC
(МСФО) в
англо
-
русском представлении.
[online] Fin-accounting.ru. Available at: https://fin-
accounting.ru/ifrs
Ismoilova D. (2019). https://tfi.uz/uz-Latn/page/investitsiya-boshqarish/article
Jumaniyozov D. (2019). https://tadqiqotlar.uz/new/article
Maksudov A (2020). https://ejournal.tsue.uz/index.php/archive/article
Moss Adams LLP (2016). "Cash Flow Statements and Their Role in Investment Decisions."
Moss Adams.
Mostafa M. Maksy (2022)“Is Free Cash Flow Helpful in Investment Decisions?
https://articlegateway.com/index.php/JABE/article/ : Journal of Applied Business and
Economics.
