Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, oktabr
www.e-itt.uz
5
OLIY
TA’LIM XIZMATLARI BOZORINI TAKOMILLASHTIRISHNING
O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI
Abdullayeva Zamira Muxtarovna
Sharof Rashidov nomidagi
Samarqand davlat universiteti
Annotatsiya.
Ushbu ilmiy maqolada oliy ta’lim tizimini takomillashtirishning o‘rni, oliy ta’lim
raqobatbardoshligini oshirishda ta’lim xizmatlari bozorining asosiy vazifalarini belgilash va ularni
amalga oshirish
yo‘llari bayon
etilgan. Shuningdek, oliy ta’lim muassasalari faoliyatida ta’lim
xizmatlarining o‘ziga xos jihatlarini aniqlash va baholash bo‘yicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
oliy ta’lim, ta’lim xizmatlari, oliy ta’limdagi raqobat, ta’lim sifa
ti, kadrlar tayyorlash,
ta’lim xizmatlari marketingi.
ОСОБЕННОСТИ СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ РЫНКА ВЫСШЕ
ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ УСЛУГ
Абдуллаева Замира Мухтаровна
Самаркандского государственного
Университет
имени
Шарафа
Рашидова
Аннотация
.
В данной научной статье описана роль совершенствования системы высшего
образования, определены основные задачи рынка образовательных услуг в повышении
конкурентоспособности высшего образования и пути их реализации. Кроме того, разработаны
предложения и рекомендации по выявлению и оценке особенностей образовательных услуг в
деятельности высших учебных заведений.
Ключевые слова:
высшее образование, образовательные услуги, конкуренция в сфере
высшего образования, качество образования, подготовка кадров, маркетинг образовательных
услуг.
SPECIFIC CHARACTERISTICS OF THE IMPROVEMENT OF THE
HIGHER EDUCATIONAL SERVICES MARKET
Abdullayeva Zamira Mukhtarovna
Samarkand State University named after Sharaf Rashidov
Abstract.
This scientific article describes the role of improving the higher education system, defining
the main tasks of the market of educational services in increasing the competitiveness of higher education
and ways of their implementation. Also, proposals and recommendations have been developed for
identifying and evaluating the specific aspects of educational services in the activities of higher education
institutions.
Key words:
higher education, educational services, competition in higher education, quality of
education, personnel training, marketing of educational services.
UO‘K:
378.31
VI SON - OKTABR, 2023
5-8
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, oktabr
www.e-itt.uz
6
Kirish
.
Ishchi kuchi bozoriga oliy ma’lumotli mutaxassislarni yetkazib beradigan oliy ta’lim muassasalari,
shuningdek, ularning bitiruvchilari raqobatbardoshligini oshirish muammolariga qaratilgan tadqiqotlar
kechiktirib bo‘lmas darajada o‘zining dolzarbligi bilan
ajralib turadi. Mamlakat taraqqiyotini malakali
mutaxassislar belgilaydi. Zamon talablariga javob beradigan, ilg‘or fan
- texnika, texnologiya yutuqlarini
egallab olgan kadrlarni yetishtirma
sdan jamiyatni yuksaltirib bo‘lmaydi. 2020
-yil 23-sentyabrda qabul
qilingan “Ta’lim to‘g‘risida”gi O‘RQ
-637-
son Qonun va O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini
2030-
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi asosida tashkil etilgan uzluksiz ta’lim tizimi,
har tomonlama
bilimli, intellektual salohiyati, ma’naviyati yuks
ak, barkamol avlodni shakllantirish mexanizmi
mamlakatimizda kuchli demokratik davlat barpo etish va rivojlantirishning muhim omili bo‘lib xizmat
qilmoqda. 2022
–
2026-
yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasining 41
-
maqsadida “Nodavlat ta’lim xizmatlari ko‘rsatuvchi tashkilotlarga sharoit va imkoniyatlarni
kengaytirish orqali ularning ulushini 2026-yilda 8 foizga, shu jumladan 2022-
yilda 3 foizga oshirish”
(
Farmon, 2022)
ko‘zda tutilgan.
Adabiyotlar sharhi.
Ma’lumki, ta’lim sohasi
dagi islohotlar mamlakatimizda olib borilayotgan ijtimoiy-iqtisodiy
islohotlarning uzviy va hal qiluvchi yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. “Oliy ta’lim –
ilm-fan
–
ishlab
chiqarish o‘rtasida
uzilishlar mavjud, integrasiya ta’minlanmagan. Ilmiy
-tadqiqot institutlari oliy
ta’limda kadrlar tayyorlash jarayoniga zarur darajada jalb etilmagan, ularda ilmiy izlanishlar iqtisodiyot
sohalarining real ehtiyojlaridan kelib chiqmasdan amalga oshirilmoqda. Oliy malakali ilmiy va ilmiy-
pedagog kadrlarning tizimli tayyo
rlanmasligi oliy ta’lim muassasalarining ilmiy salohiyatining
pasayishiga olib kelmoqda”
(
Qaror, 2017)
. Ma’lumki, ta’lim sohasidagi raqobatbardoshlikni oshirish
masalasi tayyorlanadigan oliy
ma’lumotli mutaxassislarning bilim va ko‘nikmalari ularning shaxs
sifatida shakllanishida hamda iqtisodiy o‘sishni ta’minlashda asosiy ijtimoiy
-iqtisodiy omil ekanligi
bilan izohlanadi. Shu sababli, tabiiyki, ko‘plab ilmiy soha olimlari tomonidan ta’lim mu
ammolarini,
uning iqtisodiyot va jamiyat taraqqiyoti bilan o‘zaro
aloqadorligini doimiy tadqiq qilib keladilar.
Jumladan, O‘zbekistonda oliy ta’lim tizimining holati, rivojlanish tendensiyalari, ularni boshqarish va
moliyalashtirish, marketing va menejment
i, ta’lim bozorini rivojlantirish masalalari iqtisodchi olimllar
tomonidan tadqiq etilgan. Jumladan, oliy ta’limni rivojlantirish vazifalari
(Vaxabov, Imamov,
2007)
,
bozor munosabatlariga o‘tish davrida ta’lim tizimining milliy iqtisodiyotni rivojlantirishga ta’siri
(
Eshboyev, 2008)
, ta’lim xizmatlari bozorida iqtisodiy munosabatlarni takomillashtirish
(
Usmonova,
2011)
, tadbirkorlik sohasi uchun oliy ma’lumotli mutax
assislarni tayyorlashda boshqarishning
tashkiliy-iqtisodiy omillarini takomillashtirish (
Kucharov, 2006)
kabi yo‘nalishlarda ilmiy izlanishlar
olib borilgan. Maksimovning (
2005)
o‘zgacha, qiziqarli qarashlari mavjud bo‘lib, “bitiruvchining
raqobatbardoshligi
–
bu asosiy kompetensiyalar majmuyini, muhim, qimmatli yo‘nalishlarini namoyon
etib, shax
sga jamiyatda muvaffaqiyatli faoliyat ko‘rsatishiga imkoniyat yaratib beradigan, shaxsning
umumiy, ajralmas sifatlari” deb hisoblaydi.
Tadqiqot metodologiyasi.
Ushbu maqolada oliy ta`lim xizmatlar bozorini tahlil qilishda raqamli statistika, so`rovnoma va
amaliy tahlil usullaridan foydalangan holda aholining turli qatlamlarida oliy ta`limga bo`lgan talab va
uning qamrov darajasiga ta`siri bo`yicha tahlil - natiijalar keltirilgan.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Ta’lim tizimidagi xizmatning asosiy iste’molchisi, ya’ni bilim (ko‘nikma) beruvchi (kasb
o‘rgatuvchi) shaxs
-
bu bilim (ko‘nikma)ga talab qiluvchi, shuningdek ularni takror ishlab chiqarish va
boshqa mehnat faoliyatida undan foydalanish uchun bilim olishni istagan, shuningdek, ishchi kuchi
bozor
ida raqobatbardoshligini oshirishni xohlaydigan shaxs. Ushbu bozor maydonining o‘ziga xos
xususiyati shundaki, iste’molchi xizmatni yaratishning faol sub’yekti hisoblanadi. U iste’molchi va ta’lim
jarayonining ishtirokchisi. Bularning barchasi iste’molchining roliga alohida ahamiyat beradi, u o‘zining
kelajakdagi ixtisosligi, o‘qitish vaqti, joyi va shakli, uni moliyalashtirish manbalari, shuningdek,
kelajakdagi ish
joyini tanlashni aniq belgilaydi. Shuning uchun, o‘quv yurti reytingini oshirish
strategiyas
ini ishlab chiqishda talabaning (hozirgi va potensial iste’molchining) shaxsiyati diqqat
markazida, turli texnologiyalar, axborot oqimlari va boshqa marketing komm
unikatsiyalari bo‘lishi
kerak.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, oktabr
www.e-itt.uz
7
Ta’lim xizmatlarini takror ishlab chiqarishda turli tashkilot, korxonalar muhim rol o‘ynaydi.
Ularning ta’lim muassasalariga nisbatan vazifalari quyidagilar:
ta’lim muassasalarini ma’lum mutaxassisliklarga bo‘lgan talab to‘g‘risida xabardor qilish;
tashq
aridan ta’lim xizmatlari va ishchi kuchi sifatiga talablarni
belgilash kasbiy talablar;
ta’lim sifatini baholash, xarajatlarni qoplash, ko‘rsatilgan ta’lim xizmatlari uchun to‘lov.
Aholining ta’lim olish imkoniyatlari o‘sishi mamlakatda iqtisodiy o‘sish sur’atlarining
jadallashuviga olib kelsada, bizning fikrimizs
ha, aholi turli qatlamlarining uzluksiz ta’lim tizimi bilan
qamrab olish darajasining pasayishi, to‘plangan bilimlarni amaliyotga joriy etishdagi oqsoqliklar
mamlakatning innovatsion taraqqiyotig
a salbiy ta’sir ko‘rsatmasdan qolmaydi. Xalqaro tadqiqotlar
s
huni ko‘rsatadiki, ta’lim tengsizlikni kamaytirishga yordam beradi. Xususan, qo‘shimsha bir yil tahsil
olish Djini koeffitsiyentini 1,4 punktga qisqartirish imkonini beradi. Bu o‘z navbatida imti
yozli kreditlar
ajratish asosida kam ta’minlangan oilalarning
farzandlariga ta’lim olishlari ushun imkoniyatlar taqdim
qilish, shuningdek, mehnat bozori talablaridan kelib shiqqan katta yoshdagilar ushun ta’lim xizmatlari
bozorini rivojlantirishni ko‘zda t
utadi.
Qashshoqlik, ishsizlik va ta’lim chambarchas bog‘liq.
Buning sababi shundaki, kambag‘allik
bolalarning maktabga borishlariga imkon bermaydi, ularga kelgusida zarur bo‘ladigan bilim va
ko‘nikmalarning egallashlariga to‘sqinlik qiladi. Dunyo mamlakatlari tajribasiga e’tibor qaratadigan
bo‘lsak, kambag‘allik shegarasida kun keshiruvshi aksariyat insonlar boshlang‘ish ta’limga ham ega
emaslar. Kambag‘al oilalarning bolalari ko‘pincha maktabni tashlashga majbur bo‘ladilar, bu esa doimiy
takrorlanib turuv
shi jarayon sifatida kambag‘al oilalarning farzandlari yana kambag‘allar safini
to‘ldirishiga zamin yaratadi. Sifatli boshlang‘ish ta’lim butun dunyoda kambag‘allikni qisqartirishning
muhim omili sifatida qaraladi. Oliy ta’limning mavjudligi esa insonlarga
yuqori maoshli ish topishga
imkon beradi va qashshoqlik domidan shiqib olishlariga imkon beradi.
Jahon banki tomonidan 2018-
yilda o‘tkazilgan “O‘zbekiston fuqarolariga quloq tutib” so‘rovidan
mikrodata asosida olingan kambag‘allikning ta’lim darajasiga nisbatan o‘rtasha darajasi to‘g‘risidagi
dastlabki ma’lumotlar
1-rasmda keltirilgan.
1-rasm. Savodxonlik darajasidan kelib chiqqan holda, kambag
‘
allar
toifasiga kiritilgan uy xo
‘
jaliklari ulushi, % da
1
Statistika shuni ko‘rsatadiki, oliy ma’lumotlilarga qaraganda, boshlang‘ish ma’lumotli uy
xo‘jaliklarida kambag‘allik darajasi ustun turadi. Bu ko‘rsatkish ta’lim darajasi oshgani sayin
kamayishini ko‘rishimiz mumkin. Kambag‘allarning 93% ga yaqini o‘rta umumiy va to‘liqsiz ma’lumotli
kishilar guruhiga kiradi. Boshlang‘ish ta’limga ega bo‘lgan uy xo‘jaliklarining
atigi 40% i kuniga jon
boshiga 3,2 dollardan kam mablag‘ sarflaydi.
O‘zbekiston Respublikasi davlat Statistika qo‘mitasi ma’lumotlari
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, oktabr
www.e-itt.uz
8
Bu ko‘rsatkich o‘rta ma’lumotli uy xo‘jaliklari ushun 34% va ikkinshi kasb
-hu
nar ma’lumotiga ega
bo‘lgan uy xo‘jaliklari ushun 26% ni tashkil etadi. Oliy ma’lumotli uy xo‘jaliklarining a
tigi 12 foizida
kunlik xarajatlar kam. Oliy ta’limga ega bo‘lish ishsizlik darajasidan qat’iy nazar kambag‘allik domiga
tushib qolish xavfini 18 foizga kamaytiradi.
Uzoq muddatli empirik kuzatishlar natijasi bolalik davridagi ta’lim yetuklik davrida shaxs
daromadlarining 1,3-
3,5 %ga oshishiga sabab bo‘lishini va kishik bolalarning ta’limiga qilingan 1 $lik
investitsiya jamiyat ushun o‘rtasha 8,6 $ foyda keltirishini ko‘rsatdi. Shuni inobatga olish kerakki,
mamlakat darajasida aholi savodining o‘sishi ushun xos bo‘lgan tendensiya hududiy darajada ham
ko‘zga tashlanadi.
O‘zbekistonda 2030
-
yilgasha bo‘lgan O‘zbekiston Respublikasining oliy ta’lim tizimi
ni
rivojlantirish konsepsiyasi faoliyat ko‘rsatayotgan hududlarda davlat va nodavlat oliy o‘quv yurtlarini
ta
shkil etish, sohada sog‘lom raqobat muhitini yaratish asosida oliy ta’lim bilan qamrab olish darajasini
bosqishma bosqish 50 foizdan oshirishni nazarda tutadi.
Xulosa va takliflar.
Ta’lim xizmatlarining o‘zi ko‘pincha egalari yoki ishlab chiqaruvchilari
ta’lim muassasalari bo‘lgan
moddiy yoki moddiy mahsulotlarni uzatish bilan bog‘liq xizmatlar bilan to‘ldiriladi. Bular axborot,
konsalting, ekspert, muhandislik xizmatlari, lizing (mashinalar, moslamalar va uskunalarni ijaraga
berish, aloqa kanallari, shu
ningdek binolar va hududlar) Ta’lim xizmatlari (yoki mustaqil ravishda) bilan
birgalikda ta’lim muassasalari xodimlari va jamoalarining intellektua
l mulki - ixtirolar, patentlar,
tadqiqot, o‘quv va amaliy ish dasturlari, boshqa innovatsion xizmatlar va mah
sulotlar, shuningdek
bunday xizmatlarni ishlab chiqaruvchilarning savdo belgilaridir. - ismlar, logotiplar, savdo belgilari va
boshqalar. Yirik o‘q
uv yurtlari, shuningdek, ular ishtirokida yoki ular ishtirokida tashkil etilgan
tashkilotlardan, shu jumladan
qo‘shma korxonalardan reklama maqsadida faol foydalanadilar.
Adabiyotlar / Литература / Literature
:
Eshboyev A.X. (2008). Bozor munosabatlariga o
‘
tish davrida ta
’
lim tizimining milliy iqtisodiyotni
rivojlantirishga ta
’
siri: i.f.n. dis. avtoreferati.
–
T.: - 25 b.
Farmon (2022).
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022
-
yil 28 yanvardagi “2022
-2026-
yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi PF
-60-sonli Farmoni.
Kucharov A.S. (2006). Tadbirkorlik sohasi uchun oliy ma
’
lumotli mutaxassislarni tayyorlashda
boshkarishning tashkiliy-iqtisodiy omillarini takomillashtirish: i.f.d. ...dis. avtoreferati. -T.:
–
40 b.
Qaror (2017).
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017
-
yil 27 iyuldagi “Oliy ma’lumotli
mutaxassislar tayyorlash sifatini oshirishda iqtisodiyot sohalari va tarmoqlarining ishtirokini yanada
kengaytirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ
-3151-son qarori.
Usmonova
R.M. (2011) Ta’lim xizmatlari bozorida iqtisodiy munosabatlarni takomillashtirish (oliy
t
a’lim misolida): i.f.n. ...dis. avtoreferati.
- T.: - 25 b.
Вахабов А., Имамов Э. (2007) Высшее образование в Центральной Азии. Задачи модернизации.
–М.:
-
214 с.
Максимова Е.В. (2005) Развитие конкурентоспособности студента в образовательном
процессе университета: автореф.дис. ...канд.пед.наук. Оренбург, 14
-
16 с
.
