Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, oktabr
www.e-itt.uz
63
JAHON SAVDO TASHKILOTINING MILLIY IQTISODIYOTLAR INTEGRATSIYALASHUVIGA
TA’SIRLARI
I.f.n.
Sodikov Zokir Rustamovich
O‘zbekiston
xalqaro islom akademiyasi
Annotatsiya
.
Annotatsiya: Ushbu maqolada global miqyosda faoliyat olib borayotgan va xalqaro
bozorning rivojlanishida muhim rol o
’ynayotgan Jahon Savdo Tashkilotining vujudga kelish tendensiyasi
va uning mamlakatlarni xalqaro savdodagi faoliyatini jadallashtirishga ta’
siri tadqiq qilingan. Zero,
bugungi kunda bu tuzilmada 164 ta a’zodan iborat ishtirokchilar faoliyat olib borayotgan
bo‘lib, ular
jahon savdosining 95%dan ortiq qismini amalga oshirmoqda. Shu bois bunday tizimning shakllanish va
rivojlanish tendensiyasi muntazam ravishda tadqiq qilinishi va erishilayotgan natijalar hamda kelib
chiqayotgan muammolar ko‘rsatilib, tahliliy
xulosalar qilib borilishi dolzarb vazifalardan hisoblanadi.
Kalit
so‘zlar
:
Jahon savdo tashkiloti (JST), milliy iqtisodiyot, eksport, rivojlangan va rivojlanayotgan
mamlakatlar, to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar,
xalqaro savdo, integratsiya, iqtisodiy salohiyat.
ВЛИЯНИЕ ВСЕМИРНОЙ ТОРГОВОЙ ОРГАНИЗАЦИИ НА ИНТЕГРАЦИЯ
НАЦИОНАЛЬНОЙ ЭКОНОМИКИ
К.э.н.
Содиков
Зокир
Рустамович
Международной
исламской
академии
Узбекистана
Аннотация
.
В данной статье исследуются тенденция создания Всемирной торговой
организации, действующей в глобальном масштабе и играющей важную роль в развитии
международного рынка, и ее влияние на ускорение деятельности стран в международной
торговле. Сегодня в этой структуре активно действуют 164 члена организации, и на их долю
приходится более 95% мировой торговли. Поэтому исследование тенденций формирования и
развития данной системы, основных результатов деятельности и проблем возникающих при
вступлении в организацию, составление аналитических выводов является актуальной задачей.
Ключевые слова
:
Всемирная торговая организация (ВТО), национальная экономика,
экспорт, развитые и развивающиеся страны, прямые иностранные инвестиции, международная
торговля, интеграция, экономический потенциал.
THE EFFECTS OF THE WORLD TRADE ORGANIZATION ON THE INTEGRATION
OF NATIONAL ECONOMICS
PhD
Sodikov Zokir Rustamovich
International islamic academy of Uzbekistan
Annotation.
In this article, the tendency of the creation of the World Trade Organization, which
operates on a global scale and plays an important role in the development of the international market, and
its influence on accelerating the activities of countries in international trade are studied. Today, 164
members of the organization are active in this structure, and they carry out more than 95% of world trade.
Therefore, it is an urgent task to regularly research the trend of the formation and development of such a
system, to show the achieved results and emerging problems, and to draw analytical conclusions.
Keywords:
World Trade Organization (WTO), national economy, export, developed and developing
countries, foreign direct investments, international trade, integration, economic potential.
UO‘K: 339.9
VI SON - OKTABR, 2023
63-69
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, oktabr
www.e-itt.uz
64
Kirish.
Bugungi kunda jahon xo‘jaligining globallashuvi muntazam ravishda chuqurlashib, milliy
iq
tisodiyotlarning o‘zaro integratsiya bo‘lishi va bog‘liqligi izchil ravishda ortib
bormoqda. Mazkur
jarayonlarda axborot texnologiyalari va internet tizimi vositachiligida Jahon savdo tashkilotining
mamlakatlararo iqtisodiy aloqalarni kengaytirishga va mil
liy xo‘jaliklarda aholi turmush farovonligini
oshirishga qo‘shayotgan xizmatining m
ohiyatini ochib berish tadqiqotning maqsadi hisoblanadi. Ayni
paytda, bu maqsadga erishish uchun qator vazifalar bajarildi. Xususan, JSTning tashkil etilishi bilan
mamlakatlarning global savdo tizimiga integratsiyalashuvi, JSTning asosiy tamoyillari va axloq kodeksi,
Rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarning jahon yalpi ichki mahsulotlarida ulushining o‘zgarish
tendensiyasi, ularning eksport hajmlari va jahon eksportida ulushining dinamikasi, shuningdek,
rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarning j
ahon to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri xorijiy investitsiyalaridagi
ulushi va hajmi tahliliy jihatdan tadqiq qilindi. Jahon savdo tashkiloti global iqtisodiyotdagi faoliyati va
qamrovi bil
an milliy iqtisodiyotlarning eksport salohiyatini oshirishga va to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri
xorijiy
investitsiyalar jalb etishni jadallashtirishga ijobiy ta’sir ko‘rsatayotgan 160 dan ortiq mamlakatlar
bozorini yagona mexanizm asosida birlashtirgan tuzilma hisoblanadi.
Mavzuni o‘rganish jarayonida ilmiy
-uslubiy asoslardan va xalqaro tuzilmalarning statistik
materiallaridan foydalanilib, JSTning faoliyati natijasida rivojlanayotgan mamlakatlarning iqtisodiy
salohiyati izchil ortib borayotganligi va eksport imkoniyati mustahkamlanayotganligi asoslangan.
Adabiyotlar sharhi.
Jahon savdo tashkilotining shakllanish asoslari, faoliyatlari va uning rivojlanish tendensiyalari
mavzusini turli jihatlar va shart-
sharoitlar bo‘yicha tadqiq qilish har soha va tarmoq nuqtayi
-nazaridan
dolzarb ahamiyatga ega. Shuningdek, ushbu tashkilot doirasida erishilayotgan muvaffaqiyatlarni va
muammolarni o‘rganish tadqiqot yo‘nalishi sifatida katta ilmiy ahamiyatga ega hisoblanadi. Xususan bu
borada mamlakatimizning salohiyatli mutaxassis-olimlari va tadqiqotchilari tomonidan turli aspektlar
bo‘yicha ilmiy
izlanishlar va o ‘rganishlar olib borilayotganligini ko‘rish mumkin. Jumladan, “Jahon
savdo tashkilotiga qo‘shilish jarayoni hamda uning qonuniy asoslari (Ismailova va boshqalar, 2021)”
mavzusida jarayonning tashkiliy jihatlari va huquqiy asoslari tahlili
y tadqiq qilinib, o‘ziga xos xulosalar
keltirilgan bo‘lsa, “O’zbekistonning Jahon savdo tashkilotiga qo’shilishi nimani anglatadi (
Fayzulloyev,
2023
)”
mavzusida tizimga kirish va jarayonning qanday vaziyatlarga olib kelishi tahliliy asosda
yoritilgan,
shun
ingdek, “Jahon savdo tashkilotiga a’zolikning mamlakatlar tashqi savdosi uchun
afzalliklari (Ismailova, 2022)” mavzusidagi maqolada esa bu tashkilotga kirishning milliy tashqi savdoga
ta’sirlari tahlil qilingan hamda ilmiy asosga ega xulosalar o‘rtaga tash
langan. Lekin tadqiqotlarda
mazkur tuzilmaning jahonda
milliy iqtisodiyotlarning integratsiyalashuviga ta’sirlari va uning
tendensiyasi yetarli darajada o‘rganilmaganligi bois ushbu maqolada a
na shu jihatlar tadqiq qilingan.
Tadqiqot metodologiyasi.
JST tashkil etilganidan keyin global savdoni liberallashtirish va uni institutsional doirada
rivojlantirish borasida sezilarli yutuqlar qo‘lga kiritilgan. Biroq, JSTning ko'p tomonlama savdo siyos
ati
uchun asos yaratish, ziddiyatlarni samarali tarzda bartaraf etish va jarayonlarni muntazam nazorat
qilish asosida maqsad qilingan erkinlashtirish muvaffaqiyatlariga yetarli darajada haligacha
erishilmagan. Ikkinchi jahon urushidan keyin Bretton-Vuds institutlari deb nom olgan Xalqaro valyuta
ja
mg‘armasi va Jahon banki tashkil etilishi orqali xalqaro moliya sohasidagi hamkorlik aloqalari
shakllantirilishi bilan bir qatorda dunyo miqyosida xalqaro savdoni erkinlashtirish borasida 1947-yilda
GATT, ya’ni, Tariflar va savdo boʻyicha Bosh kelishuv (umumiy Tariflar va savdo bitimi) toʻgʻrisidagi
shartnoma tuzilgan boʻlib, unda mamlakatlararo tovarlar savdosining koʻp tomonlama erkin harakatini
ta’minlaydigan qoidalar ishlab chiqilib, amaliyotga joriy etildi. Sh
uningdek, GATT doirasida uzoq yillar
mobaynida olib borilgan muzokaralar raundlari natijasida 1994-yilda Jahon savdo tashkiloti (JST)
tashkil etildi.
Mazkur tadqiqot jarayonida JSTning tashkil etilishi, uning tashkiliy tuzilishi, asosiy tamoyillari va
faoliyati bilan bir qatorda global iqtisodiyot va uning xalqaro savdo tizimiga oid asosiy mulohazalar va
kuzatishlar bayon qilinadi. Shu nuqtayi nazardan kelib chiqib, GATTni vujudga kelishidan boshlab JSTni
tashkil etilishigacha bo'lgan jarayonlar tahlil qilinib, undan keyin jahondagi rivojlangan va
rivojlanayotgan mamlakatlarning GATT va JSTga a'zoligi hamda JSTning eng muhim funktsiyalaridan
bo'lmish ziddiyatlarni va nizolarni hal qilish mexanizmi ko'rib chiqildi. Shu asosda global savdo tizimi
va uning rivojlanishiga taalluqli fikr-mulohazalar va xu
losalar o‘rtaga tashlangan.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, oktabr
www.e-itt.uz
65
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Bugungi kunda jahon savdosining 95 foizini qamrab olgan va 164 ta davlat aʼzosi boʻlgan JSTning
tashkil etilganidan buyon oʻtgan qariyb 30 yil mobaynid
a, global savdo tizimining faoliyatida sezilarli
yutuqlarga erishildi. Lekin, xalqaro savdo bilan bog‘liq
ayrim vaziyatlar va jarayonlarda
erkinlashtirishning kutilayotgan natijalari yuzaga chiqmaganligi to‘g‘risida mulohazalar mavjud.
Global hamjamiyatda 20-
asrda birinchi jahon urushidan chorak asr o‘tib insoniyat uchun mislsiz
fojia bilan yakunlangan Ikkin
chi jahon urushi tinchlik va osuda hayot uchun zarur bo‘lgan muhitni
ta’minlashga qaratilgan harakatlar barbod bo‘lganligini va yangi tizim yaratish mu
him ahamiyat kasb
etishini namoyon qildi. Qolaversa, xalqaro hamkorlik va birdamlik nafaqat siyosiy jihatdan, balki
iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy sohalarda, hatto fan va ta’lim sohalarida dolzarbligi va eng ustuvor vazifa
ekanligi borasida yakdil to‘xtamga
kelingan.
Xalqaro hamjamiyatning ikkinchi jahon urushining salbiy oqibatlaridan xalos bo'lish maqsadida
o'tkazgan Bretton-Vuds konferensiyalarining eng muhim natijalaridan biri bu 1947-yilda tuzilgan
Tariflar va Savdo bo'yicha Bosh kelishuv (GATT - The General Agreement on Tariffs and Trade)
hisoblanadi. Zero "Bojxona tariflari va boshqa xalqaro savdo to'siqlarini pasaytirish" maqsadida
tuzilgan GATT bu Xalqaro valyuta jamg'armasi (XVF) va Jahon banki bilan birgalikda global iqtisodiy
tizimning uchta eng mu
him tuzilmalaridan biri bo‘lgandir.
Ma’lumki, GATT doirasida tashkil etilgan global savdo tizimi bir qato
r savdo muzokaralari va
raundlar orqali ishlab chiqilgan tizim hisoblanadi. Zero, GATT muzokaralari boj tariflarini pasaytirish
mavzusi bilan boshlanib, keyin jarayonga antidemping va notarif choralar kabi usullarni ham qamrab
olgan mexanizmdir.
Jahon amaliyotida GATTning 1986-1994-
yillar mobaynida oʻtkazilgan Urugvay raundi natijasida
1995-yil 1-yanvarda tashkil etilgan Jahon savdo tashkiloti (JST) eng yosh xalqaro tashkilotlardan biri
boʻlsa
-
da, Tariflar va savdo boʻyicha Bosh kelishuvning vorisi hisobla
nadi. Shu bois, GATT doirasida
tashkil etilgan koʻp tomonlama savdo tizimi 70 yildan ortiq tajribaga ega tizim hisoblanadi.
Zero, global savdo tizimida beqiyos o'sish kuzatilgan so'nggi 70 yil ichida jahonda tovarlar
eksporti yiliga o'rtacha 6% ga o'sganligi qayd etilgan. Global savdodagi bu o'sish umumiy
iqtisodiyotning kengayishi va o‘sishi uchun kuchli lokomativ vazifasini bajargan. Xususan, xalqaro savdo
global iqtisodiyotdan har yili o'rtacha 1,5 barobar ustunroq o'sganligi qayd qilingan. Aynan statistik
ma’lumotlarga binoan jami global eksport hajmi 2019 yilda 1948 yildagi ko'rsatkichdan 250 baravarga
ortganligi qayd etilgan.
GATT va JST misli ko'rilmagan darajada global savdoning o'sishiga hissa qo'shgan kuchli va
samarali savdo tizimini yaratishga s
ababchi bo‘lgan tuzilma hisoblanadi. Jahondagi ko‘plab mamlakatlar
GATTning Urugvay raundida ishtirok etib, yakunida Marokashda JSTni tashkil etish to‘g‘risidagi bitimni
ma’qullashgan va ular JSTning ta'sischi a'zosi sifatida qabul qilingan.
JSTning eng asosiy maqsadi - bu global savdoni erkinlashtirish va teng sharoitlarda raqobat
muhitini yaratish uchun barcha a'zo davlatlarga xos xalqaro savdo tizimini qayta ko'rib chiqish orqali
global tartibni ta'minlashdan iboratdir.
JSTning asosiy tamoyillari orasida eng qulay davlat rejimi, shaffoflik tamoyili, maslahatlashuv va
nizolarni hal qilish, o'zaro hamkorlik va muzokaralar tamoyili mavjud. Muzokaralar tamoyilga ko'ra,
ta'sis va asosiy kelishuvi sifatida tavsiflangan JST bitimining, amalga oshirish jarayonida kerak bo'lgan
vaziyatda mazmunni aniqlashtirilishi, yangi ehtiyojlar va tushunchalarga ko‘ra takomillashtirilishi yoki
ishlab chiqilishi doirasida, JST a'zolari tomonidan olib boriladigan muzokaralarda ilgari suriladi.
JSTning eng muhim tamoyillaridan biri bo'lgan eng qulay davlat rejimi ro'yxatidan o'tkazishning
esa ikkita majburiyati mavjuddir. Birinchidan, a'zo davlat, hech bo'lmaganda bitta a'zo davlatga bergan
qulayliklarni yoki imtiyozlarni boshqa a'zo mamlakatlarga ham so'zsiz yoki bir xil shartlar asosida
darhol qo'llashi kerak bo‘ladi. Ikkinchidan, a'zo davlat uchinchi tomonlarga nisbatan qo'llagan qulay
qoidani boshqa a'zo mamlakatlarga ham darhol qo'llashi talab etiladi.
JSTning axloq kodeksi doirasida, barcha a’zo davlatlar dempingga, subsidiy
alarga va miqdoriy
cheklovlarga, ya’ni. notarif to‘siqlarning barcha shakllariga qarshi taqiq qo‘yadilar.
Bundan tashqari, milliy amaliyot tamoyili qo'llaniladi. Shunga ko'ra, milliy savdoga oid
qonunchilik va amaliyot nuqtayi-nazaridan mahalliy va import tovarlari o'rtasida hech qanday farq
bo'lishi mumkin emas.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, oktabr
www.e-itt.uz
66
Davlat mulkiga asoslangan iqtisodiyotlarning bozor iqtisodiyoti bilan birga yashashi raqobat
muhitini buzmasligini kafolat ostiga olish maqsadida "Davlat savdosi"ning tenglik asosida amalga
oshirish ham JSTning axloq kodeksi yoki xatti-harakatlar qoidalaridan biri hisoblanadi.
Xalqaro savdoni institutsionallashtirilishda va nizolarni hal etilishida muhim yutuqlarga erishgan
Urugvay raundi natijasida tashkil etilgan JSTning nizolarni hal qilish mexanizmi global savdoning
muammosiz oqimini ta'minlashda muhim vazifani o'z zimmasiga olgan. O'tmishdan hozirgacha JSTga
a'zo barcha mamlakatlar manfaat ko'rib kelayotgan ziddiyatlarni bartaraf qilish mexanizmi 2019 yildan
beri o'z vazifasini bajarolmayotganligi tufayli bu borada faoliyat qoidalarini yangitdan belgilanishi
muhimligi va dolzarbligi turli axborot vositalarida bayon etilgan.
JSTda islohot boʻyicha muhokama qilinadigan mavzulardan biri boʻlgan va mamlakatlar uchun
ustuvor ahamiyatga ega hisoblangan masala 12-Vazirlar konferensiyasida kun tartibiga kiritilib, 2 yil
mobaynida nizolarni hal qilish tizimining barcha a'zo mamlakatlarga oid yangitdan faol holatga
keltirilishiga doir zarur muhokama va tadqiqotlarni oʻtkazish majburiyati belgilangan
.
JSTda 2023-
yil yanvar oyidagi maʼlumotlarga koʻra, AQSh va Yevropa Ittifoqi davlatlari eng koʻp
shikoyat qiluvchi mamlakatlar sifatida namoyon bo‘lgan. Shunga ko'ra, AQSh tomonidan berilgan
shikoyatlar soni va shikoyat qilingan murojaatlar soni mos ravishda 124 ta va 157 ta, Yevropa Ittifoqi
esa 110 ta va 91 ta bo‘lgan. 2001 yilda JSTga a'zo bo'lgan Xitoyning esa 23 ta shikoyati va 49 ta shikoyat
murojaati bo‘lgan. Mazkur belgilangan davr mobaynida Turkiya oltita holatda ziddiyatlarni hal qilish
borasida shikoy
at qilgan bo‘lsa, o'n ikkitasida shikoyat qilingan mamlakat sifatida jami 18 marta
shikoyat masalasida qayd etilgan. Bu shikoyatlardan sakkiztasi maslahatlashuv bosqichida hal qilingan
bo‘lsa, qolganlari esa kengashga kiritilgan. Bundan tashqari, Tur
kiya jami 106 ta nizoda uchinchi tomon
sifatida ishtirok etgan.
Mintaqaviy hamkorlikka asoslangan milliy iqtisodiyot va uning sektorlarini himoyalashga
yo‘nalgan protektsionistik siyosatdan iborat aralash tizim Bretton
-
Vudsda oʻrnatilgan koʻp tomonlama
liberalla
shtirish tizimining oʻrnini egallamoqda.
Jahon yalpi ichki mahsuloti (YaIM) uzoq yillar mobaynida Rivojlangan mamlakatlar zarariga
o'zgarib bormoqda. Keltirilgan statistik ma’lumotlardan ko'rinib turibdiki, so'nggi 20 yil mobaynida
rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarning jahon yalpi ichki mahsulotidagi ulushi sezilarli
darajada yaqinlashib bormoqda. Qayd etilgan davrda jahon yalpi ichki mahsulotida rivojlangan
mamlakatlarning ulushi 78,8% dan 57,8%ga, ya’ni, 21%ga kamaygan bo'lsa, rivojlanayotg
an
mam
lakatlarning ulushi 21,2%dan 42,2%ga, ya’ni, ikki baravarga ortganligini ko‘rish mumkin.
1-jadval
Rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarning jahon yalpi ichki mahsulotlaridagi ulushi
(joriy baholarda % da,)
27
Mamlakatlar
2001
2011
2021
Rivojlangan
78,8
68,5
57,8
Rivojlanayotgan
21,2
31,5
42,2
Rivojlanayotgan mamlakatlarning jahon jami eksportidagi ulushi uzoq yillar mobaynida
muntazam ortib borayotganligi keltirilgan ma’lumotlardan ko'rinib turibdiki, 2001
-yilda jahon umumiy
eksportida rivojlanayotgan mamlakatlarning ulushi taxminan 2 trln. AQSh dollarini, rivojlangan
mamlakatlarniki esa 4,1 trln. AQSh dollarini tashkil qilib, ularning jahon eksportidagi nisbiy ulushi mos
ravishda 33% va 68% ga teng bo‘lgan.
2-jadval
Rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarning eksport hajmlari (trln.AQSh $)
28
Mamlakatlar
2002
2008
2014
2018
2021
Rivojlangan
4,1
9,2
9,7
9,9
10,8
Rivojlanayotgan
2,0
6,8
9,2
9,4
11,3
27
IMF. (2023, 15-yanvar). World Economic Outlook Database
28
ITC Trademap. (20-yanvar, 2023,).
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, oktabr
www.e-itt.uz
67
Jahon xo‘jaligida muntazam ravishda globallashuv jarayoni
shiddat bilan avj olib borayotgan 2020
yilga kelib, har ikkala toifa o'rtasidagi farq keskin darajada qisqarib, o‘zaro tenglashish tendensiyasiga
ega bo‘lganligini kuzatish mumkin. Xususan, 2021
-
yil natijalariga ko‘ra jahon eksportida
rivojlanayotgan mamlakatlarning salohiyati 11,3 trln. AQSh dollarini, rivojlangan mamlakatlarniki esa
10,8 trln. AQSh dollarini tashkil qilgan yoki rivojlanayotgan mamlakatlar 500 mlrd. AQSh dollari
darajasida ortiqcha eksport qilgan.
Shuning uchun keltirilgan ma’lumotlarga ko‘ra jahon eksportida 2021
-yilda birinchi marta
rivojlanayotgan mamlakatlar ulushi rivojlangan mamlakatlar ulushidan ortib ketgani qayd qilingan.
Jumladan, 2021-yilda rivojlanayotgan mamlakatlarning jami eksporti 11,3 trln. AQSh dollari,
rivojlangan mamlakatlarning eksporti 10,8 trln. AQSh
bo‘lib, ularning jahon eksportidagi ulushi mos
ravishda 50,9 va 49,1 foizni tashkil etgan.
3-jadval
Rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarning jami jahon
eksportidagi ulushi
29
(%)
Mamlakatlar
2001 2002
2008
2012
2014
2018
2020
2021
Rivojlangan
67,4
67,2
57,5
51,4
51,3
51,3
50,9
48,9
Rivojlanayotgan
32,6
32,8
42,5
48,6
48,7
48,7
49,1
51,1
Jahon savdosida mamlakatlar samaradorligining muhim ko'rsatkichlaridan biri ularning
to'g'ridan-
to'g'ri xorijiy investitsiyalardagi ulushida namoyon bo‘ladi. Glo
bal hamjamiyatda 1995-yildan
buyon rivojlanayotgan mamlakatlarning jahon miqyosidagi toʻgʻridan
-
toʻgʻri xorjiy investitsiyalardagi
ulushining oʻsish tendentsiyasi kuzatilgan boʻlsa
-da, rivojlangan mamlakatlarning bu boradagi ulushida
davriy ravishda jiddiy
oʻsish emas, balki, pasayish tendensiyasi kuzatilmoqda.
Mazkur jarayonning global miqyosdagi tendensiyasidan ko‘rinib turibdiki, 2014
-yilda jahon
to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar hajmida rivojlanayotgan mamlakatlar ulushi qariyb rivojlangan
mamlakatlar ulushiga tenglashib, uning hajmi 49,1% ni tashkil etgan.
2020-
yilda butun dunyo miqyosida 35 foiz darajasida qisqarish hisobiga toʻgʻridan
-
toʻgʻri xorijiy
investitsiyalar hajmi 936 mlrd. AQSh dollariga tushgan va natijada rivojlanayotgan mamlakatlar ulushi
66,9 foizga yetgan. Ayni paytda 2021-yilda jami
toʻgʻridan
-
toʻgʻri xorijiy investitsiyalar hajmi 64 foizga
o‘sib, 1,6 trln. AQSh dollarini tashkil etgan va unda rivojlanayotgan mamlakatlarning ulushi esa 52,9
foizga teng bo‘lgan.
4-jadval
Rivoj
langan va rivojlanayotgan mamlakatlarning to‘g‘ridan
-
to‘g‘
ri
xorijiy investitsiyalardagi ulushi
30
(%)
Mamlakatlar
2005
2010
2015
2018
2019
2020
2021
2022
Rivojlangan
66,2
54,6
50,9
49,3
58,5
32,8
40,4
29,2
Rivojlanayotgan
33,8
45,4
49,1
50,7
41,5
67,2
59,6
70,8
Jahonda toʻgʻridan
-
toʻgʻri xorijiy investitsiyalar oqimi borasidagi ma’lumotlarga ko‘ra
mamlakatlar guruhlari bo'yicha so'nggi 20 yil mobaynidagi o'zgarish tendentsiyasi ko'zga
tashlanmoqda. Shu bois taraqqiy etayotgan bozorlar va rivojlanayotgan mamlakatlarning to'g'ridan-
to'g'ri investitsiyalari miqdori o'sish tendentsiyasiga ega bo‘lib, ular boshqa mamlakatlar guruhlariga
qaraganda global inqirozdan va COVID-
19 epidemiyasidan nisbatan kamroq zarar ko‘rgan.
Rivojlanayotgan iqtisodiyotlarning va yuksalib
borayotgan bozorlarning toʻgʻridan
-
toʻgʻri xorijiy
investitsiyalari miqdori 15 yil mobaynida 3 baravariga koʻpaygan boʻlsa, rivojlangan mamlakatlar va
umuman dunyoning toʻgʻridan
-
toʻgʻri xorijiy investitsiyalari miqdori qariyb ikki baravariga oshgan.
2008-yildagi jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozidan so'ng, ayniqsa G20 mamlakatlarida tobora
kuchayib borayotgan protektsionistik siyosat va amaliyotlarga e'tibor qaratilmoqda. G20 mamlakatlari
savdosiga ta'sir qiluvchi chora-tadbirlar va amaliyotlar JST tomonidan yiliga ikki marta e'lon qilinadi.
Shu nuqtayi nazardan, ushbu chora-tadbirlarni amalga oshirish usullari va instrumentlarida ham, ularni
29
ITC Trademap. (20-yanvar, 2023,).
https://www.trademap.org/Index.aspx
30
World Investment Report (2022)
https://unctad.org/data-visualization/global-foreign-direct
investment-flows-over-last-30-years.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, oktabr
www.e-itt.uz
68
qamrab olgan hududlarida ham sezilarli o'zgarishlar kuzatilmoqda. Ular orasidagi proteksionistik
choralar savdoni qulaylashtiradigan choralardan ustun hisoblanadi.
5-jadval
Mamlakatlar toifalariga ko‘ra to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar hajmi
31
(mln. AQSh $)
Yillar
Jahon
Rivojlangan
iqtisodiyotlar
Rivojlanayotgan
iqtisodiyotlar
1990
204887,7
171279,5
33608,23
2000
1356685
1133974
222711,3
2005
954072,5
631232,2
322840,3
2010
1393014
760395,1
632619,1
2015
2056416
1310140
746276,5
2016
2003454
1343604
659849,7
2017
1644872
943166,5
701705,4
2018
1375437
678199,8
697237,1
2019
1707830
998715,8
709114,3
2020
961983,2
315461,3
646521,9
2021
1478137
597242,8
880894,2
2022
1294738
378320,3
916417,9
2020-
yildan boshlab JSTi aʼzolari tomonidan, ayniqsa, eksport boʻyicha yangi cheklovlarni amalga
oshirish surʼati avvaliga
pandemiya, keyin ayrim mintaqadagi notinchlik va oziq-ovqat xavfsizligi
inqirozi tufayli jadallashgan. Ushbu eksport cheklovlarining bir qismi asta-sekin olib tashlangan bo'lsa-
da, oziq-ovqat, ozuqa va o'g'itlarga eksport cheklovlarining 44 foizi va pandemiya bilan bog'liq eksport
cheklovlarining 63 foizi G20 mamlakatlari tomonidan davom ettirib kelinmoqda.
Uzoq yillardan beri mintaqaviy savdo bitimlari soni ortib bormoqda, buni keltirilgan ma’lumotlar
asosida ko'rish mumkin. Jahon hamjamiyatida 2023 yil fevral holatiga ko'ra jami 355 taga yetgan
mintaqaviy savdo bitimlari sonining ko'payishi bilan bir qatorda, ularning butun dunyo bo'ylab
tarqalishi va rivojlanishi ham diqqatga sazovor jarayon hisoblanadi. Ko'pgina mintaqaviy savdo
bitimlari Yevropada, undan keyin Osiyo va Amerikada (xususan, Janubiy Amerikada) tuzilgan.
Bundan tashqari, JSTning tashkil etilishi bilan importga nisbatan joriy etilgan tarif stavkalarining
pasayishi kuzatildi. Yana bir e’tiborga molik masala, bu, so‘nggi yillarda nafaqat mintaqaviy savdo
bitimlari soni ko‘paydi
, balki ularning qamrovi ham kengaydi va yaxshilandi. Global iqtisodiyotda kun
tartibi va savdo siyosatining o'zgarishi bilan mintaqaviy yoki ikki tomonlama kelishuvlar qoidalari
kengayib, sarmoya, intellektual mulk huquqlari, raqobat va atrof-muhit, shuningdek, tariflarni
pasaytirish kabi mavzularni qamrab olmoqda.
Iqtisodiy diplomatiyaning vositalaridan biri hisoblangan raqobatbardosh axborot tashqi savdoga
va uning rivojlanishiga sezilarli darajada ijobiy ta'sir ko'rsatadi. Jahondagi mamlakatlar, muassasalar,
korxonalar turli iqtisodiy jarayonlarni boshqarish maqsadida axborotga va ma'lumotlar tahliliga oid
strategiyalarni ishlab chiqadi. Zero, raqobatchilardan ajralib turish va ulardan bir qadam oldinda bo'lish
uchun trendlar tez-tez o'zgarib turadigan b
ugungi kunda ma'lumotlarni qo‘lga kiritish va tahlil qilish
muhim ahamiyat kasb etadi. Shu bois, tahlil qilinayotgan ma'lumotlar (mamlakatlar, muassasalar,
korxonalar) qisqa, o'rta va uzoq muddatli strategik harakatlar va tadbirlar orqali amaliyotda
qo'lla
nilishi kerak bo‘ladi.
Milliy iqtisodiyotning tashqi savdodan maqsadi inobatga olinganda eksport hajmini oshirish va
global savdo jarayonidan ko'proq ulushga ega bo‘lish uchun tashqi savdoda qo'llaniladigan
raqobatbardosh axborotlar katta ahamiyatga ega hisoblanadi. Shu bois raqobatbardoshlikni qo'lga
kiritilishi va rivojlantirilishi eksportni yuksaltirish uchun majburiyatga aylangan. Afsuski,
raqobatbardoshlik darhol erishib bo'ladigan vaziyat emas. Raqobatbardoshlikni shakllantirish keng va
qamrovli strategiya orqali uzoq muddatli transformatsiya jarayonini talab etadi.
31
World Investment Report (2022)
https://unctad.org/data-visualization/global-foreign-direct
investment-flows-over-last-30-years.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, oktabr
www.e-itt.uz
69
Rivojlangan iqtisodiyotlarning barcha turli-tuman strategiyalari bitta maqsadga xizmat qiladi,
ya’ni, ularning global savdo jarayonidan ko'proq ulush olishiga zamin yaratishga. Ana shu maqs
adda
raqobat kuchli boʻlgan xalqaro bozorlar toʻgʻrisida toʻplangan maʼlumotlar, ularni tahlil qilish va
amaliyotga joriy etilishi muvaffaqiyatli biznes yuritishning asosiy strategiyasini tashkil etadi.
Hozirgi vaqtda ma'lumotlarni qo‘lga kiritish juda oso
nlashdi, ammo aniq ma'lumotlarga erishish
va ularni tahlil qilish uch
un turli xil ma'lumotlar manbalaridan foydalanish kerak bo‘ladi. Shu sababdan
ham bu jarayonlarning barchasini qamrab oluvchi “raqobat axboroti”ning bugungi kun iqtisodiyotida
ahamiyati muntazam ortib bormoqda. O'tmishdan hozirgi kungacha barcha davlatlar raqobatbardosh
axborot masalasida turli usullardan foydalanganlar. Bugungi kunda o'z kuchini saqlab qolgan bu
usullarga kun sayin rivojlanayotgan texnologiyalar natijasida yangilari ham ilova qilinmoqda.
Xulosa va takliflar.
Ushbu tadqiqotda GATT shartnomasi tuzilgandan JST tashkil etilgandan buyon mamlakatlar milliy
iqtisodiyotlarining yalpi ichki mahsuloti, eksporti va to'g'ridan-to'g'ri xorijiy investitsiyalari rivojlanish
tendensiyasiga ko'ra, jahon savdo tizimi va uning xalqaro iqtisodiy integratsiya jarayonining
chuqurlashuviga ta’siri borasida asosiy mulohazalar bildirildi.
Shu nuqtayi-nazardan, ayniqsa, JST tashkil etilgandan so'ng jahon savdosidagi asosiy cheklovlar
olib tashlanishi natijasida uzoq yillar mobaynida rivojlanayotgan mamlakatlar eksport salohiyatini
oshirish va yalpi ichki mahsulotini ko‘paytirish bilan bir qatorda jahon savdosidan ham, to'g'ridan
-
to'g'ri xorijiy investitsiyalardan ham muntazam ravishda o‘sib borayo
tgan ulushini olmoqda.
Bundan tashqari, mamlakatlar tashqi savdo siyosatini amalga oshirishda faqat global platformalar
bilan kifoyalanmasdan, balki ikki tomonlama yoki mintaqaviy integratsiyaga ham katta ahamiyat
bermoqda. Darhaqiqat, ikki tomonlama yoki mintaqaviy integratsiya jarayonlari turi va ko'lami
muntazam ravishda rivojlanib bormoqda. Ayniqsa, JSTda nizolarni hal qilish mexanizmini isloh qilish
borasida boshlangan muhokamalar va uning asosiy funktsiyalari bajarilganligi haqida bo‘lgan tanqidlar
natijasida mazkur jarayon yanada faollashgan deyish mumkin.
“Yangi normal holat” deb atalgan global savdo tizimini joriy doirada davom ettirishni maqsad
qilganlar bilan bir qatorda boshqa jarayonlarni boshlashni ustuvor hisoblovchilar mavjud. Shu bois
JSTning ko'p tomonlama savdo tizimidan ajralib chiqmasdan ikki tomonlama va mintaqaviy savdo
aloqalarini rivojlantirishda yetakchi bo‘lishi kutilmoqda. 1980
-
yillarning oʻrtalaridan boshlab xalqaro
savdoni liberallashtirish borasida Ikkinchi jahon urushidan keyin tashkil etilgan mavjud tizimda muhim
oʻzgarishlar amalga oshirilgan
bo‘lib, ular Bretton
-
Vudsning koʻp tomonlama va eng qulay davlat rejimi
oʻrnini ikki tomonlama va imtiyoz berish tamoyillari egallagan.
Ko'p tomonlama, mintaqaviy va proteksionistik keli
shuvlardan iborat aralash tizimda qat’iy aniq
bo'lgan yagona narsa bu yangi xalqaro iqtisodiy siyosatning paydo bo'lishidir. Tadqiqotlar natijasida
olingan yana bir xulosa shundan iboratki, inson huquqlari, atrof-muhit, salomatlik va energetika kabi
global muammolar, ayniqsa iqlim o'zgarishi ham JSTni, hamda mintaqaviy savdo integratsiyalari va
kelishuvlarining eng ustuvor va dolzarb masalasi bo‘lishi kerak.
Adabiyotlar / Литература / Literature:
Fayzulloyev, Sh.J. (2023). O’ZBEKISTONNING JAHON SAVDO TASHKILOTIGA QO’SHILISHI NIMANI
ANGLATADI. ROSSIYA TAJRIBASI: EKSPERT FIKRLARI.
Евразийский журнал права, финансов и
прикладных наук,
3(2), 205
–
https://in-academy.uz/index.php/EJLFAS/article/view/10720
IMF. (2023). World Economic Outlook Database.
Ismailova N.S. Uchqun Ro
’
Zimurod O
’
G
’
Li Rashidov, Abror Ro
’
Zimurod O
’
G
’
Li Rashidov (2021) JAHON
SAVDO TASHKILOTIGA QO'SHILISH: QO'SHILISH JARAYONI HAMDA UNING QONUNIY ASOSLARI
//Scientific progress.
–
№.
2.
ITC Trademap. (2023). https://www.trademap.org/Index.aspx.
Nilufar, I. (2022). JAHON SAVDO TASHKILOTIGA A’ZOLIKNING MAMLAKATLAR TASHQI SAVDOSI
UCHUN
AFZALLIKLARI.
Архив
научных
исследований,
2(1).
извлечено
от
https://journal.tsue.uz/index.php/archive/article/view/560
Sodikov Z.R. (2021) Globallasuv sharoitida tashqi savdoning rivojlanish tendensiyasi. Monografiya.
–
T.:
“
C
omplex print”, 202
1. 84 b.
World Investment Report (2022)
https://unctad.org/data-visualization/global-foreign-direct
investment-flows-over-last-30-years.
World Trade organisation. (2022). Report on G20 Trade Measures.
