Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, oktabr
www.e-itt.uz
90
ALTERNATIV MOLIYAVIY TIZIMLARDA XULQ-ATVOR MOLIYASINING
AHAMIYATI VA BUGUNGI KUNDAGI O’RNI
PhD
Usmonov Bunyod
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
Mamayusupova Shahina
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
Annotatsiya.
Moliya tizimini mamlakat miqyosida raqamlashtirish hamda takomillashtirish va
moliya tizimini rivojlantirishda bozor konyukturasini takomillashtirib borish doimo muhim ahamiyat kasb
etib kelgan. 2008-
yildan so’ngra ushbu ko’lamni yanada takomillashtirish a
vj oldi. Ushbu maqolada islom
mo
liyasi hamda xulq atvor moliyasi to’g’risida ko’plab iqtisodchi olimlarning yondashuvlari hamda
umumiy xulosa keng yoritilib berilgan.
Kalit so‘zlar:
alternativ moliya, standart, inqiroz, islom moliyasi, moliya tizimi, globallashuv, pul-
kredit siyosati.
ВАЖНОСТЬ ПОВЕДЕНЧЕСКИХ ФИНАНСОВ В АЛЬТЕРНАТИВНЫХ
ФИНАНСОВЫХ СИСТЕМАХ И ИХ МЕСТО СЕГОДНЯ
PhD
Усмонов Бунёд
Ташкентский государственный экономический университет
Мамаюсупова Шахина
Ташкентский государственный экономический университет
Аннотация.
Цифровизация
и совершенствование финансовой системы на уровне страны,
улучшение рыночной конъюнктуры в развитии финансовой системы всегда имели большое
значение. После 2008 года началось дальнейшее совершенствование этого масштаба. В этой
статье широко освещены подходы многих экономистов и общие выводы об исламских финансах и
поведенческих финансах.
Ключевые слова:
альтернативные финансы, стандарт, кризис, исламские финансы,
финансовая система, глобализация, денежно
-
кредитная политика
THE IMPORTANCE OF BEHAVIORAL FINANCE IN ALTERNATIVE FINANCIAL
SYSTEMS AND ITS PLACE TODAY
PhD
Usmonov Bunyod
Tashkent State University of Economics
Mamayusupova Shahina
Tashkent State University of Economics
Abstract.
Digitization and improvement of the financial system at the country level and
improvement of the market conjuncture in the development of the financial system have always been of
great importance. After 2008, the further improvement of this scale began. In this article, the approaches
of many economists and general conclusions about Islamic finance and behavioral finance are widely
covered.
Keywords:
alternative finance, standard, crisis, Islamic finance, financial system, globalization,
monetary policy.
VI SON - OKTABR, 2023
UO‘K
: 336.012.23
90-94
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, oktabr
www.e-itt.uz
91
Kirish.
Bugungi globallashuv davrida xulq-atvor moliyasi muhim jihatlaridan biri sifatida investorning
xatti-harakatlari nazariyasiga nisbatan haqiqiy investor va bozor xatti-harakatlarini tushunish va
tushuntirishga oid jarayonlar nazarda tutiladi. Shu bilan birga bu kabi g
ʻ
oyalar investorlar va bozorlar
o
ʻ
zini qanday tutishi kerakligi haqidagi taxminlarga asoslangan an
ʼ
anaviy (yoki standart) moliyadan
farq qiladi. Asosan, xulq-atvorni moliyalashtirish insonlarning individual va jamoaviy qarorlarni qanday
qabul qilishini ko
ʻ
rsatishdan iborat hisoblanadi. Investorlar va bozorlarning o
ʻ
zini qanday tutishini
tushunish orqali iqtisodiy natijalarni yaxshilash uchun ushbu xatti-harakatlarni o
ʻ
zgartirish yoki ushbu
jarayonlarga moslashish mumkin bo
ʻ
ladi. Bu esa xulq-atvor moliyasi naqadar ahamiyatliligini o
ʻ
zida
mujassam etibgina qolmay, ko
ʻ
pgina hollarda, xulq-atvor moliyasini bilish va integratsiyalashuv
jarayonlarining jadallashuvi insonlar uchun yuqori natijalarga olib kelishi mumkin bo
ʻ
ladi. Shu bilan
birga, standart moliya o
ʻ
z taxminlarini ideallashtirilgan moliyaviy xatti-harakatlarga asoslab bersa,
xatti-harakatlar moliyasi o
ʻ
z taxminlarini kuzatilgan moliyaviy xatti-harakatlarga orqali asoslaydi.
Aytish joizki, alternativ moliyaviy tizimlar negizida an
ʼ
anaviy bank va moliya institutlaridan tashqarida
mavjud bo
ʻ
lgan platformalar, vositalar yoki tuzilmalar nazarda tutiladi. Masalan, kreditlash,
kraudfanding, kriptovalyutalar va mikromoliya kabilar shular jumlasidandir.
Adabiyotlar sharhi.
Oxirgi yigirma yil davomida musulmon mamlakatlarida va butun dunyoda islomiy moliya va bank
sohasida keng ko
‘
lamli o
‘
sish kuzatildi. Ushbu o'sishga moliyaviy tizimlarda keng makroiqtisodiy va
tarkibiy islohotlarni joriy etish, kapital harakatini liberallashtirish, xususiylashtirish, moliya
bozorlarining global integratsiyasi, innovatsion va yangi islom mahsulotlarini joriy etish kabi omillar
ta'sir ko'rsatmoqda. Islomiy moliya endi mukammallikning yangi darajalariga chiqmoqda. Biroq,
o'zining aniq vositalari va bozorlariga ega bo'lgan to'liq islom moliya tizimi hali evolyutsiyaning
dastlabki bosqichida. Islomiy vositalar, moliyaviy bozorlar va qoidalar bilan bog'liq ko'plab muammolar
va muammolar hal qilinishi va hal qilinishi kerak
’’,
- deya ta
’
kidlaydi Zaher, hamda Kabir Hassan
(Shefrin, 2010).
Bilan, Rubanov va boshqalarning (2019) fikricha, sanoat davridagi raqamlashtirish va
virtualizatsiya moliya va bozor ishtirokchilari o'rtasidagi o'zaro munosabatlarning tabiatini
moslashtiradi. Ko'pgina moliyaviy xizmatlar virtual tekislikka o'tkaziladi, bu muqobil moliyani
rivojlantirishga imkon beradi - mablag'larni jalb qilish va onlayn platformalar orqali qarz olish. Muqobil
moliya rivojlanishiga omillarning ta'sirini tahlil qilish asosida maqola onlayn platformalar orqali jalb
qilingan moliyaviy resurslar miqdorining tegishli omillarning miqdoriy xususiyatlariga bog'liqligi
to'g'risida beshta farazni shakllantiradi. Tadqiqot natijalariga ko’ra, 1) mamlakat iqtisodiy
rivojlanishining muqobil moliya rivojlanishi darajasiga sezilarli ta'siri; 2) moliyaviy inklyuziya va
mamlakat innovatsiyalar darajasining muqobil moliyalashtirish hajmiga kuchli bevosita ta'siri; 3)
axborot texnologiyalarining bevosita ta'sirining yo'qligi va muqobil moliya bozorining rivojlanishiga
davlatning tartibga soluvchi ta'sirining yo'qligidir (Bilan, Rubanov va boshq. (2019).
Iqtisodchi olimlar Allen, Carletti va boshqalarning (2013)
, fikriga ko’ra Biz butun dunyo bo'ylab
firmalarning moliyalashtirish kanallarini (ichki va tashqi, mahalliy va xalqaro) har tomonlama ko'rib
chiqamiz, bunda asosiy e'tibor muqobil moliyaga - barcha nobozor, bankdan tashqari tashqi
manbalardan moliyalashtirishga qaratilgan. Biz taʼkidlaymizki, anʼanaviy moliyalashtirish kanallari,
jumladan, moliya bozorlari va banklar rivojlangan mamlakatlardagi firmal
ar uchun muhim mablagʻ
manbalarini taʼminlasa, mu
qobil moliyalashtirish kanallari ham rivojlangan, ham rivojlanayotgan
mamlakatlarda bir xil darajada muhim mablagʻ manbasini taʼminlaydi. Muqobil moliya tez sur'atlar
bilan rivojlanayotgan mamlakatlarda firmalar uchun asosiy mablag' manbai hisoblanadi. Biz bozor va
bank moliyasini huquqiy va institutsional tuzilmalar kabi qo'llab-quvvatlovchi mexanizmlar bilan bir
qatorda muqobil moliya bilan solishtiramiz. Muqobil moliya va uning korporativ moliyalashtirishdagi
rolini yaxshiroq tushunish uchun ko'proq tadqiqotlar talab etiladi. Biz muqobil moliyalashtirishning
turli shakllari bo'yicha firma darajasidagi ma'lumotlarni olish va shu bilan sohadagi asosiy to'siqni
bartaraf etish yo'llarini taklif qilamiz deya ta’
kidlashadi (Allen & Carletti, 2013).
Iqtisodchi olim Rajanning (2006) fikricha, moliyaviy sektordagi o'zgarishlar uning risklarni
tarqatish qobiliyatining kengayishiga olib keldi. Iqtisodiyotlarning tavakkalchilik qobiliyatining ortishi,
shuningdek, haqiqiy tavakkalchilikni o'z zimmasiga olish shu paytgacha imkoni bo'lmagan bir qator
moliyaviy operatsiyalarga olib keldi va firmalar va uy xo'jaliklari uchun moliyadan ancha keng
foydalanish imkoniyatini yaratdi. Tarmoqda bu dunyoni ancha yaxshi qildi. Shu bilan birga, biz bir qator
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, oktabr
www.e-itt.uz
92
vositachilarning paydo bo'lishini ham ko'rdik, ularning hajmi va tavakkalchilik ishtahasi tsikl davomida
kengayib borishi mumkin. Ushbu vositachilar nafaqat haqiqiy tebranishlarni ta'kidlashlari, balki
o'zlarining jamoaviy xatti-harakatlari ehtimolini oshiradigan ba'zi kichik ehtimollik xavflariga duchor
bo'lishlari mumkin. Natijada, ba'zi sharoitlarda iqtisodlar o'tmishdagidan ko'ra moliyaviy sektor sabab
bo'lgan notinchliklarga ko'proq duchor bo'lishi mumkin. Maqolada pul-kredit siyosati va prudensial
nazoratning oqibatlari muhokama qilinadi. Xususan, u vositachi menejerlarning haddan tashqari
tavakkal qilish rag'batini kamaytiradigan bozorga mos siyosatlarni taklif qiladi (Rajan, 2006).
Dastlab, uning murakkab tabiati, cheklangan qoidalar va likvidlikning yo'qligi natijasida butun
dunyo bo'ylab tartibga soluvchilar muqobillarga investitsiyalarni cheklashga harakat qilishdi.
Institutsional investorlar va akkreditatsiyadan o'tgan, yuqori daromadli shaxslarni o'z ichiga olgan
murakkab investorlar uchun investitsiyalarni cheklash uchun cheklovlar qo'llanilishi kerak deb
o'ylangan. Biroq, yangi texnologiya bilan tanishish muqobil moliya sanoatini sezilarli darajada yo'q
qilishga yordam berdi, chunki muqobil moliyaning yangi shakllari rivojlanib, ko'proq investorlar,
to'g'rirog'i, unchalik murakkab bo'lmagan chakana investorlar foydalanish imkoniyatiga ega bo'lganligi
sababli, bu borada yanada nozik tushunchalarni ishlab chiqish zarurati tug'iladi. Moliya kabi muqobil
moliya manbalarining innovatsion dizaynidan tashqari motivatsiya va ularning bozor ishtirokchilari
dinamikasiga ta'siri.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Alternativ moliyaviy tizimlarda xulq-
atvor moliyasining qimmatli boʻlishining baʼzi asosiy
sabablari quyidagilardan iborat:
Birinchidan, investorning xulq-
atvorini tushunish alternativ moliyaning muhim boʻgʻinlaridan biri
hisoblanib, bu orqali shaxslar va guruhlar muqobil moliyaviy tizimlarda qanday qaror qabul qilishini
tushunishga yordam beradi. Shuningdek, bu ularning investitsiya tanlovi va tavakkalchilik xulq-atvoriga
taʼsir qilishi mumkin boʻlgan kognitiv tarafkashlik va hissiy omillarga oydinlik kiritadi. Bu esa, oʻz
navbatida foydalanuvchilarga qulayroq va investorlar uchun mos moliyaviy mahsulotlarni ishlab
chiqishga olib kelishi mumkin.
Ikkinch
i muhim sabablaridan biri boʻlib axborot assimetriyasini hal qilish hisoblanadi. Bugungi
kunda koʻpgina muqobil moliyaviy tizimlarda investorlar uchun koʻpincha cheklangan yoki assimetrik
maʼlumotlar aks ettirila
di. Xulq-atvorni moliyalashtirish investorla
r mavjud maʼlumotlarni qanday
qayta ishlashlari va sharhlashlari haqida tushuncha berishi mumkin boʻlib, b
u esa tizimlarning
shaffofligi va ishonchliligini oshirishga xizmat qiladi.
Uchinchidan bozor anomaliyalarini yumshatish alternativ moliyaning muhim b
oʻginlaridan biri
boʻlib xizmat hizmat qiladi. Oʻz oʻrnida bozor anomaliyasi
deganda bu fond bozorining kutilayotgan
xatti-
harakatlariga zid boʻlgan narx harakati tushuniladi va anomaliya berilgan taxmin yoki modelning
amalda oʻzini oqlay olish yoki oqmasl
igini isbotlaydi. Boshqacha qilib aytganda, bozor anomaliyalari
anʼanaviy moliyaviy modellar asosida kutil
ganidan chetga chiqadigan aktivlar bahosi yoki savdo
faoliyatidagi doimiy oʻzgarishlar va xatti
-harakatlarni anglatadi.
So'nggi bir necha yil ichida fintech sohasidagi so'nggi yutuqlar tufayli muqobil moliya sezilarli
darajada o'sib bormoqda. Xitoyni hisobga olmaganda, 2018-yilda jahon muqobil moliya bozoridagi
o‘sish sur’ati 48 foizni tashkil etadi (2017
-yildagi 60 milliard dollardan 2018-yilda 89 milliard
dollargacha) (Kembrij muqobil moliya markazi, 2020-yil). Xitoy 2018 yilda ishlab chiqarilgan 215,37
milliard dollar bilan fintechlar hajmi bo'yicha dunyo bo'ylab yetakchi davlatdir; AQSh va Buyuk
Britaniya 2018 yilda mos ravishda 61 milliard dollar va 10,4 milliard dollar hajmi bilan ikkinchi va
uchinchi o'rinlarda. Jahon muqobil moliya bozori hajmining sezilarli o'sishiga qaramay, platformalar va
boshqa mablag' yig'ish vositalari orqali jalb qilingan mablag'lar hajmi 2017 yildagi 419 milliard
dollardan 2018 yilda 304,5 milliard dollargacha (shundan bozordagi kreditlash 64 foizni tashkil etadi)
27 foizga kamaydi (Kembrij markazi) Muqobil moliya uchun, 2020). Yuqori darajadagi siyosiy, tartibga
solish va iqtisodiy noaniqlikdan so'ng, moliyaviy texnologiyalar, iqlim o'zgarishi, toza texnologiyalar va
yashil moliya sohasidagi so'nggi o'zgarishlar bilan bir qatorda, muqobil moliyadagi yangi hissalar biznes
uchun moliya manbalarining manzarasini sezilarli darajada o'zgartiradi (Farag & Johan, 2021).
Tadqiqot
larga koʻra Iqtisodiy hamkorlik va rivojlanish tashkiloti (OECD)
mamlakatlarida
moliyaviy xulq-atvorni ani
qlashda turli xil soʻrovnoma
-
lar oʻtkazilgan boʻlib, ularda byudjetlashtirish,
sotib
olishdan oldin oʻylash, jamgʻarish va yashash uchun
qarz olish kabi xarakterlarni bilish maqsad
qilingan.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, oktabr
www.e-itt.uz
93
1-rasm. Uy
xoʻjaliklarining
moliyaviy qarorlarini qabul qilish va byudjetlashtirish
koʻrsatkichlari
1-
rasm ma’lumotlaridan koʻrinadiki, barcha ishtirokchi mamlakatlar va iqtisodiyotlar boʻyicha
oʻrtacha beshta xonadondan atigi uchtasida byudjet bor (60 %); OECD
ishtirokchi mamlakatlari bilan
solishtirgan
da ularning 57 %ida uy xoʻjaliklari bor. Yarimidan koʻp ishtirokchilarda uy byudjeti uchun
ma’lum darajada javobgarlik aniqlangan (54 % bar
- cha ishtirokchi mamlakatlar va iqtisodiyotlar miq-
yosida; OECD mamlakatlarida esa 52 %).
Shu bilan bir qatorda, Latviyada (81%), Malayziyada (81%) va Fransiyada (76%) insonlar uy
xoʻjaligining byudjeti borligi haqida javobgarlik va hisobotning ikkalasini ham olishlari juda keng
tarqalgan, ba’zi boshqa mamlakatlarda esa bu koʻ
rsatkich kamroq (Avstriya, 29 %; Vengriya, 24 %).
Hozirda alternativ moliyaviy tizimlar anʻanaviy moliya nazariyalari bilan toʻliq tushuntirib
boʻlmaydigan noyob bozor anomaliyalarini koʻrsatishi mumkin. Bunda xulq
-atvor moliyasi ushbu
anomaliyalarni aniq
lashi va tushuntirishi mumkin boʻlib, shu b
ilan birga ularni qanday hal qilish va
yanada
barqaror va samarali tizimlarni yaratish boʻyicha koʻrsatmalar beradi.
Aytish joizki, bozor anomaliyalarini yumshatish samarali va barqaror moliyaviy bozorlarni
rivojlantirish uchun muhim ahamiyatga kasb etadi. Shu bilan bira qatorda bu kabi anomaliyalar bozor
samarasizligiga, aktivlarning notoʻgʻri baholanishiga va investorlar uchun potentsial risklarga olib
kelishi mumkin.
Xulosa va takliflar.
Umuman olganda, xulq-atvor moliyasi muqobil moliyaviy tizimlar uchun qimmatli istiqbolni
taqdim etadi, bu bizning investorlarning xatti-harakatlari, bozor dinamikasi va risklarni boshqarish
haqidagi tushunchamizni oshiradi. Xulq-atvor moliyasi haqidagi tushunchal
arni oʻz ichiga olgan holda,
ushbu tizimlardagi manfaatdor
tomonlar yanada mustahkamroq va foydalanuvchiga yoʻnaltirilgan
moliyaviy echimlarni yaratishi mumkin, bu esa koʻproq moliyaviy inklyuziya va barqarorlikni
ta’minlaydi.
Sizning uyingizda kundalik qarorlar qabul qilish uchun kim javobgar (QF1)
Oʻzlari yoki kimdir boshqa bilan qarorlar qabul qilish
Sizning uyingizning byudjeti bormi? (QF2) [Ha]
“Ha” deb
javob berganlar
Ishtirokchi moliyaviy qarorlar uchun ham, byudjeti boʻlgan uy xoʻjaligida ham javobgardir (hosilaviy oʻzgaruvchi)
Qaror qabul qilish va uy xoʻjaligining byudjeti borligi haqida xabar berish
1-qator
2-qator
3-qator
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, oktabr
www.e-itt.uz
94
Adabiyotlar / Литература / L
iterature:
Allen, F., Carletti, E., & Valenzuela, P. (2013). Financial intermediation, markets, and alternative
financial sectors. Handbook of the Economics of Finance, 2, 759-798.
Bilan, Y., Rubanov, P., Vasylieva, T. A., & Lyeonov, S. (2019). The influence of industry 4.0 on financial
services: Determinants of alternative finance development. Polish Journal of Management Studies.
Farag, H., & Johan, S. (2021). How alternative finance informs central themes in corporate
finance. Journal of Corporate Finance, 67, 101879.
Rajan, R. G. (2006). Has finance made the world riskier?. European financial management, 12(4),
499-533.
Shefrin, H. (2010). Behavioralizing finance.
Foundations and Trends® in Finance,
4(1
–
2), 1-184.
Usmonov Bunyod (2023). ANALYSIS OF EQUITY AND ITS EFFICIENCY IN JOINT STOCK COMPANIES
OF UZBEKISTAN. World Economics and Finance Bulletin, 20, 167-171. Retrieved from
https://www.scholarexpress.net/index.php/wefb/article/view/2480
Usmonov, B. (2023). The Impact of the Financial Ratios on the Financial Performance. A Case of
Chevron Corporation (CVX). In: Koucheryavy, Y., Aziz, A. (eds) Internet of Things, Smart Spaces, and Next
Generation Networks and Systems. NEW2AN 2022. Lecture Notes in Computer Science, vol 13772. Springer,
Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-031-30258-9_28
