Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil yanvar
www.e-itt.uz
97
O‘ZBEKISTONDA RAQAMLI INFRATUZILMANI RIVOJLANTIRISH
SHAROITIDA SOLIQ QARZDORLIGINI UNDIRISH MEXANIZMI
O'taganov Anvar Nurxonovich
O'zbekiston Respublikasi
Bank-moliya akademiyasi
Annotasiya.
O‘zbekistonda raqamli infratuzilmaning jadal rivojlanishi tufayli soliq qarzini
undirish manzarasi o‘zgarib bormoqda. Soliq qarzlarini undirish uchun
soliq organlari
tomonidan qo'llaniladigan rivojlanayotgan mexanizmni o'rganadi va raqamlashtirishning
samaradorlik, shaffoflik va qonunlarga rioya qilishga ta'sirini ta'kidlaydi. Raqamli
infratuzilmaning hozirgi holati va uning soliq undirish jarayonlariga integratsiyalashuvini tahlil
qilish orqali dinamik muhitda yuzaga keladigan imkoniyatlar va muammolarni yoritib beradi.
Kalit so‘zlar:
mahalliy soliq, mulkning bozor qiymati, kadastr qiymati, shaxsiy kartochka,
soliq elementlari, byudjet salohiyati, mahalliy byudjet, mahalliy byudjetlar xarajatlari, mahalliy
soliqlar, soliq qarzdorligi, boqimanda, soliq undirish,soliq imtiyozlari.
МЕХАНИЗМ ВЗЫСКАНИЯ НАЛОГОВОЙ ЗАДОЛЖЕННОСТИ В УСЛОВИЯХ
РАЗВИТИЯ ЦИФРОВОЙ ИНФРАСТРУКТУРЫ В УЗБЕКИСТАНЕ
Утаганов Анвар Нурханович
Банковско
-
финансовая академия
Республики Узбекистан
Аннотация
.
В связи с быстрым развитием цифровой инфраструктуры в
Узбекистане меняется ситуация со сбором налоговой задолженности. Исследуется
развивающийся механизм, используемый налоговыми органами для сбора налоговой
задолженности, и подчеркивается влияние цифровизации на эффективность,
прозрачность и соблюдение требований. Анализируя текущее состояние цифровой
инфраструктуры и ее интеграцию в процессы сбора налогов, он освещает возможности
и проблемы, которые возникают в динамичной среде.
Ключевые слова:
местный налог, рыночная стоимость имущества, кадастровая
стоимость, личная карта, налоговые элементы, бюджетный потенциал, местный
бюджет, расходы местного бюджета, местные налоги, налоговая задолженность,
содержание, сбор налогов, налоговые льготы.
I SON - YANVAR, 2024
UO‘K:
336.225.641
97-105
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil yanvar
www.e-itt.uz
98
THE MECHANISM OF TAX DEBT RECOVERY IN THE CONTEXT OF THE
DEVELOPMENT OF DIGITAL INFRASTRUCTURE IN UZBEKISTAN
Otaganov Anvar Nurkhanovich
Academy of Banking and
Finance of the Republic of Uzbekistan
Abstract.
Due to the rapid development of digital infrastructure in Uzbekistan, the
landscape of tax debt collection is changing. Explores the evolving mechanism used by tax
authorities to collect tax debts and highlights the impact of digitization on efficiency, transparency
and compliance. By analyzing the current state of digital infrastructure and its integration into
tax collection processes, it illuminates the opportunities and challenges that arise in a dynamic
environment.
Key words:
local tax, market value of property, cadastral value, personal card, tax elements,
budget potential, local budget, local budget expenditures, local taxes, tax debt, maintenance, tax
collection, tax benefits.
Kirish.
Byudjet daromadlari shakillantirishda soliqlar asosiy o‘rinni egallaydi. Shunday ekan,
byudjet daromadlarini o‘z vaqtida, to‘liq, turli ziddiyatlarsiz, qonuniy yo‘llar bilan
shakil
lantirish kerak. Bunda soliq to‘lovchilar tomonidan xisoblangan soliq va to‘lovlarni
undirilishi katta axamiyat kasb etadi. Bugungi kunda xisoblangan soliq va to‘lovlarni
to‘lamasdan boqimanda holatiga tushgan soliq to‘lovchilar ko‘payishi tanlangan mavzun
ing
naqadar dolzarbligini ifoda etadi. Shuning u
chun bugungi kunda, soliq to‘lovchilarning byudjet
oldidagi bo‘lgan qarzini kamaytirish respublikamizda soliq organlari oldidagi dolzarb
masalalardan biri bo‘lib qolmoqda.
Adabiyotlar sharhi.
Soliq majburiyatlarini bajarishni takomillashtirish mavzusidagi adabiyotlar yillar
davomida rivojlanib bordi. Dastlabki yillarda olib borilgan tadqiqotlar soliq stavkalarining
rioya etilishiga ta'siri va rioya qilishni yaxshilash uchun majburlov choralarini qo'llashga
qa
ratilgan. So‘nggi yillarda soliq to‘lovchilarni o‘qitish va muloqot qilish, soliq tizimlarini
soddalashtirish va qonunchilikka rioya qilishni yaxshilashda texnologiyalardan foydalanish
rolini o‘rganishga siljish bo‘ldi.
Iqtisodiy nuqtayi nazardan, soliq va soliqdan tashqari
tushumlarning o‘sishi uchun
qo‘shimcha zahiralarni topish va jalb qilish nafaqat mahalliy byudjetlarni to‘ldirish, balki
zamonaviy huquqiy makonni shakllantirish, tadbirkorlikni rivojlantirish uchun shart-
sharoitlar, turli ijtimoiy yo‘na
ltirilgan shahar dasturlari va ularni amalga oshirish masalasidir.
Mulk huquqi xususiy mulk bo‘lgan mamlakatlarda xususiy mulk huquqi va yer qiymatining
kombinatsiyasi ikkita ijtimoiy xarajatlarni keltirib chiqaradi: yerning (yoki boylikning) qiymati
va bu boylikning teng taqsimlanmaganligi, foydalanilmagan yerning qiymatini undirish
vositalaridan biri soliqdir (Wyatt, 2019).
Yer solig‘i
- bu obodonlashtirilmagan yerlarning qiymatidan kelib chiqqan holda yer
egalaridan olinadigan davriy soliqdir. Yer solig
‘i boyliklarga soli
q solish va yerlardan samarali
foydalanishni rag‘batlantirishning tejamkor vositasidir. Ko‘pgina adabiyotlarda nazariy
jihatlarga asosiy e’tibor qaratilgan, ammo ularning aksariyati bunday soliqni qanday
mukammal joriy qilish mumkinligi
haqida batafsil ma’
lumotga ega emas (Hughes va boshqa.
2020).
Vlasovaning (2015) fikriga ko‘ra “Mahalliy byudjetlarning daromadli salohiyati davlat
-
xususiy sheriklikni yanada faolroq amalga oshirishni, soliq imtiyozlarini joriy etish va
byurokratik jarayonlarni tezlashtirish va soddalashtirish orqali biznes yuritishni iloji boricha
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil yanvar
www.e-itt.uz
99
osonlashtirishni, noishlab chiqarish xarajatlari ulushini kamaytirishni va ishlab chiqarish
xarajatlarini ko‘paytirishni talab qiladi. Natijada mintaqadagi byudjet siyosati
samaradorligining oshishiga olib keladi. Mahalliy byudjetlarning daromad salohiyatini oshirish
bo‘yicha kompleks qaror uzoq muddatli istiqbolda butun mintaqa iqtisodiyoti uchun kuchli
ijobiy ta’sir ko‘rsatadi”.
Seleznev, Dotsenkolarning (2016) fikriga ko‘ra “mahalliy byudjetla
rning real
moliyalashtirish taqchilligi muammosi bilan bog‘liq holda mahalliy byudjetlar daromadlarini
shakllantirish tizimi -
muhim makroiqtisodiy vazifa”, deb hisoblaydilar. Serebryakova (2017)
ta’kidlaganidek, “Hududlarni moliyaviy ta’minlash mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish tizimini isloh
qilishning eng qiyin va dolzarb masalalaridan biri”, deb ta’kidlaydi.
Xudoyqulov (2019) o‘z tadqiqotlarida ekonometrik usullar orqali davlat byudjeti jami
daromadlarining 2018-
2023 yillarga mo‘ljallangan prognoz ko‘rs
atkichlari aniqlangan,
Agzamov (2019) jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘ini 2019
-2023 yillar uchun
prognoz ko‘rsatkichlarini aniqlagan, Pardaev (2018) davlat byudjeti daromadlarini
prognozlash masalalarini tadqiq etgan.
Xaydarov (2020) fikricha
mahalliy byudjetlarning daromad manbalarini ko‘paytirish va
viloyatlarda yangi ish o‘rinlarini yaratish uchun xorjiy investorlarni jalb etishni rag‘batlantirish
zarur. Buning uchun mamlakat bo‘yicha xorijiy investorlar qanday turdagi ta
dbirkorlik va
tijor
at faoliyati bilan shug‘ullana olmaydigan soha va tarmoqlar ro‘yxati ishlab chiqilib, qolgan
barcha soha va tarmoqlarga yashil yo‘l borligi ko‘rsatilish lozim.
Umuman olganda, adabiyotlarda soliq maʼnaviyatini yuksaltirish, soliq tartib
-qoidalarini
soddal
ashtirish, elektron soliq maʼmuriyatchiligi tizimini joriy etish, soliq maʼmuriyatini
oshirish va soliq toʻlovchilarga samarali xizmatlar koʻrsatish soliq majbur
iyatlari ijrosini
yaxshilash va soliqqa oid qonunchilikka rioya etish darajasini oshirishi mumkinligini
koʻrsatmoqda.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Respublikamizning soliq mexanizmi oldiga bir tomondan davlat byudjetini zarur
daromadlar bilan taʼminlash, ikkinchi tomondan esa soliq to‘lovchilar faoliyatini
rag‘batlantirish vazifasi qo‘yilgan. Bu vazifalarni bajarish uchun soliq tizimida iqtisodiy
islohotlar olib borish bilan soliqlarning rag‘batlantiruvchi rolini oshirish, ularni byudjet
tizimiga barqaro
r tushishini taʼminlashda soliqlarni undirish usullarini qo‘llash mexanizmini
takomillashtirish, soliq undirishni optimillashtirish, soliq qarzini kamaytirish va soliq yukini
yengillashtirishni talab etadi. Soliq tizimidagi isloxotlar mamlakatimizda soliq
maʼmurchiligining takomillashtirishda alohida ahamiyat kasb etadi. Soliq maʼmurch
iligi soliq
qonunchiligiga muvofiq davlat byudjetiga soliq va majburiy to‘lovlarni undirilishi hamda ularni
to‘liq va o‘z vaqtida to‘lanishi ustidan nazorat qilish borasidagi soliq to‘lovchilar va davlat soliq
xizmati organlari o‘rtasidagi
yuzaga keladiga
n iqtisodiy munosabatlarni o‘z ichiga oladi. Soliq
qarzini kamaytirishda, soliqlarni o‘z muddatida va to‘liq undirishda soliq maʼmurchiligini
takomillashtirishni ilmiy tadqiqo
t doirasida o‘rganish zarurligi, quyidagi muammolar bilan
asoslanadi:
1. Soliq
hi
sobotlari
shakllari
takomillashmaganligi
va
xisobotlarni
to‘liq
avtomatlashmaganligi.
2. Soliq qarzini o‘sish tendensiyasini mavjudligi.
3. Soliq qonunchiligini takomillashtirish zaruriyatining mavjudligi.
Davlat soliq xizmati organi tomonidan yuridik shaxslar va yakka tartibdagi
tadbirkorlarning soliq qarzi yuzaga kelgandan sanadan boshlab amalga oshiriladigan
harakatlar mavjud bo‘lib unda, qarzdorga soliq qarzi yuzaga kelgan
kundan boshlab 3 ish kuni
ichida ogohlantirish talabnomani bevosita tashrif buyurgan holda topshiradi yoki pochta
xizmati orqali yoxud shaxsiy kabinetiga elektron tarzda yuboradi. Qarzdorning bank hisob
raqamiga 3 ish kuni ichida elektron inkasso topshiriqnomasi yuboradi. Valyuta hisob raqamiga
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil yanvar
www.e-itt.uz
100
valyuta mablag‘larini sotish va soliq qarziga yo‘naltirish to‘g‘risida elektron topshiriqnoma
yuboradi. Ogohlantirish talabnomasida aks ettirilgan tan olingan soliq qarzi qarzdor tomonidan
talabnoma yuborilgan sanada
n boshlab 15 kun ichida to‘liq to‘lanmagan taqdirda soliq qarzi
hisobiga davlat soliq xizmat organi qarori bilan qarzdorning mol-mulklari xatlanadi.
Tahlil asosida qarzdorning tovarlar realizatsiyasi, bajarilgan ish va ko‘rsatilgan xizmati
bo‘yicha buryutmachidan to‘lab berilmagan, uchinchi shaxsga o‘tkazilgan pul mablag‘larini yoki
o‘tkazilgan pul mablag‘lari bo‘yicha tovarlar yetkazib berilmagan, ish bajarilmagan yoxud
xizmat ko‘rsatilmaganligi uchun yuzaga kelgan debitor qarzdorlikni aniqlaydi va soliq
qarzi
hisobiga undirish bo‘yicha sudga ariza kiritadi. Bunda,
sud hujjatini Majburiy ijro byurosiga ijro
uchun uch ish kunida yuborishi shart. Tahlil asosida soliq qarzi yuzaga kelishi oldidan soliq
to‘lashdan qochish maqsadida egaligidagi aktivlarini bala
nsidan chiqarib yuborish holatlarini
aniqlaydi va soliq qarzi hisobiga undiruv qaratish yuzasidan sudga ariza kiritadi. Bunda, sud
jarayonida davlat manfaatlarini himoya qilib qatnashadi va sud hujjatini 3 ish kuni ichida ijro
uchun yuborishi shart.
Ogohlantirish talabnomasi berilgan sanadan boshlab 30 kun ichida talabnomada aks
ettirilgan soliq qarzi to‘liq to‘lab berilmagan taqdirda soliq qarzini qarzdorning mol
-mulkiga
qaratish yuzasidan sudga elektron tazda onlayn ariza kiritadi. Bunda, tan olingan qarzdorlik
bo‘yicha soliq qarzini qarzdorning mol
-mulkiga qaratish davlat soliq xizmati organi qarori
asosida amalga oshiriladi va qaror to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri uch ish kuni ichida ijro uchun Majburiy ijro
byurosiga pochta xizmati yoki elektron ko‘rishinishida yubo
riladi. Soliq qarzini uzish
to‘g‘risidagi talabnoma yuborilgan kundan boshlab 10 kun ichida qarzdor tomonidan eʼtiroz
bildirilmasa tan olingan qarzdorlik hisoblanadi. Suddan 15 kun ichida ish yurituviga qabul
qilinganligi yoki qabul qilish rad etilganligi
to‘g‘risida ajrim kelib tushadi. Bunda, ish yuritishga
qabul
qilinganligi to‘g‘risidagi Ajrimda belgilangan sud o‘tkazish sanasida arizada aks ettirilgan
soliq qarzining to‘lanmagan qoldiq summasini aks ettirib sudga elektron tarzda onlayn
maʼlumotnoma yuboradi va sud jarayonida davlat manfaatini himoya qilib DSI is
honchnomasi
asosida ishtirok etadi. Ish yurituviga qabul qilish rad etilganligi to‘g‘risidagi Ajrim bo‘yicha
kamchiliklarni bartaraf etib qaytadan ariza kiritadi.
Soliq qarzini majburiy undiruvga qaratish to‘g‘risidagi sud tomonidan yuborilgan
elektron sud
hujjatidagi qoldiq summa yuzasidan Majburiy ijro byurosi hududiy bo‘limiga
elektron maʼlumotnoma yuboradi. Majburiy ijro byurosi bilan hamkorlikda sud hujjati asosida
ijro harakatlarini amalga oshiradi. (mol-
mulkini xatlash va savdoga qo‘yish, undiruvni
d
ebitorlariga qaratish va taʼsischilariga qaratish, chetga chiqishiga taʼqiq qo‘yish). Soliq qarzini
sud hujjati asosida byudjetga undirish uchun kerakli maʼlumotlarni tashqi manba maʼlumotlari
asosida tahlil qilib shakllantiradi va Majburiy ijro byurosiga ijro harakatlarini amalga
oshirishda foydalanish uchun taqdim etib boradi. Bunda, QQSning 4 va 5-
ilovasi maʼlumotlari
asosida sud hujjati ijroga qaratilgan davrda tovar realizatsiya qilganligi, ish bajarganligi yoki
xizmatlar ko‘rsatganligi, bojxona orqali
mahsulot eksport yoki import qilganligi, maxsus hisob
raqamlari orqali yirik pul aylanmalari amalga oshirganligi, banka aylanmasini tahlil qilish
orqali 3-
shaxsdagi aktivlari to‘g‘risida axborotlarni berib boradi.
Majburiy ijro byurosi tomonidan undirish
imkoni yo‘qligi to‘g‘risidagi ijro hujjatlari
asosida soliq qarzi undiruvini qarzdorning rahbar, taʼsischi yoki mulkdoriga qaratish
maqsadida subsidiar javobgarlik to‘g‘risida sudga ariza kiritilishini nazorat qiladi. Bunda,
kiritilgan ariza bo‘yicha sud
jarayonida ishtirok etib, davlat manfaatini himoya qilish orqali
chiqarilgan sud hujjatini ijro uchun Majburiy ijro byurosiga yuboradi hamda hamkorlikda
ijrosini taʼminlaydi va nazorat qiladi. Majburiy ijro byurosi tomonidan qaytararilgan ijro
hujjatlari b
o‘yicha Fuqarolik kodeksining 48
-moddasi talablaridan kelib chiqib soliq qarzini
qarzdorning rahbari, mulkdori va taʼsischilaridan subsidiar tarzda undirish to‘g‘risida ariza
kiritib, sud hujjatini ijroga qaratadi.
Bankrotlik yuzasidan sudga ariza kiritadi
va sud jarayonida hamda bankrotlik bo‘yicha
kreditorlar yig‘ilishida davlat manfaatini himoya qilib ishtirok etadi. Bunda, bankrot
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil yanvar
www.e-itt.uz
101
korxonaning sud boshqaruvchisi faoliyatini nazorat qilib, uchinchi shaxsdagi mulklarini, bank
ko‘chirmasini tahlil qiladi va
debitor summalarini aniqlab tugatish massasiga qo‘shtirish
chorasini ko‘radi. Tugatish boqaruvchi tomonidan Vazirlar Mahkamasining 224
-sonli qarori
asosida bankrotlikni yashirish, soxta bankrotlik va qastdan bankrotlikka olib kelish to‘g‘risida
xulosasini haqqoniyligini hamda sudga, prokuraturaga va kreditorlarga taqdim etilishini
nazorat qiladi. Sudning bankrotlik bo‘yicha tugatish ishini yakunlanganligi to‘g‘risida ajrimi
asosida Davlat xizmatlari agentligining Davlat reyestridan chiqarish to‘g‘risida maʼ
lumotiga
asoslanib Vazirlar Mahkamasining 307-
sonli qarori talablariga ko‘ra soliq qarzini hisobdan
chiqarish bo‘yicha qaror chiqaradi va ijroga qaratadi.
Yuridik shaxslar va yakka tartibdagi tadbirkorlarning soliq qarzini byudjetga undirish
bo‘yicha soli
q xizmat organlari, soliq qarzining yuzaga kelish manbasini aniqlaydi, bunda
qarzdorlik hajmdan (ishlab chiqarilgan yoki sotilgan tovar, bajarilgan ish yoxud ko‘rsatilgan
xizmat), resurslardan foydalanganligidan (yer, suv, yer qaʼri, bino), ish haqidan yoki o‘tkazilgan
tekshiruv natijasida hisoblangan soliq yoki qo‘llanilgan moliyaviy jarimadan hosil bo‘lgan
qarzdorliklarga segmentlaydi.
Agar soliq xizmati organlari qarzdorlik hajmdan (ishlab chiqarilgan yoki sotilgan tovar,
bajarilgan ish yoxud ko‘rsatilgan xizmat) yuzaga kelgan bo‘lsa:
-
bank hisob raqamidagi pul mablag‘lari harakatini tahlil qiladi va buyurtmachidan
tushgan mablag‘larning soliq qismi qaysi maqsadlar uchun sarflanganligini ko‘rib chiqadi;
- QQSning 4 va 5-ilovalarini tahlil qiladi, bunda o
‘tkazilgan pul mablag‘lari 4
-ilovada aks
ettirilgan hisobvaraq fakturalarga hamda bank hisob raqamiga kelib tushgan pul mablag‘lari 5
-
ilovada aks ettirilgan hisobvaraq fakturalarga to‘g‘ri kelishini ko‘rib chiqadi.
Farq aniqlangan
taqdirda debitor summasig
a undiruv qaratish to‘g‘risida sudga ariza bilan murojaat qiladi;
-
eksport va import operatsiyalari o‘rganib chiqadi, bunda eksport operatsiyalari bo‘yicha
xorijiy hamkordan pul mablag‘lari to‘liq kelib tushganligini, tushgan mablag‘lar qaysi
maqsadlarga
ishlatilganligini, kelib tushmagan pul mablag‘lari bo‘yicha nima choralar
ko‘rilganligini, import operatsiyalari bo‘yicha tuzilgan shartnomalar to‘liq bajarilganligini,
import qilingan mahsulotlar qaysi tadbirkorlik subyektlari orqali realizatsiya qilinganligi va
realizatsiya qilingan tovarlar bo‘yicha pul mablag‘larini to‘liq ravishda hisob raqamiga kelib
tushganligini o‘rganadi;
-
soliq qarzining aktivlar bilan taʼminlanganligini o‘rganib chiqadi hamda soliq qarzining
qarzdor aktivlaridan ortiq qismini ho
sil bo‘lish sababini tahlil qiladi va energiya resurslaridan
(elektr, gaz) foydalanish darajasini o‘rganib chiqadi va uni ishlar
chiqarish, xizmat ko‘rsatish
yoki tovar realizatsiyasiga mos kelishini tahlil qiladi;
-
qarzdorning rahbari, mulkdori va taʼsis
chilari tomonidan tashkil etilgan boshqa
tadbirkorlik subyektlari faoliyatini o‘rganadi va ularning to‘lov qobiliyatiga aniqlik
kiritadi,
qarzdorning rahbari, mulkdori va taʼsischilari turmush sharoitini o‘rganadi va to‘lov
qobiliyatiga aniqlik kiritadi va
o‘rganish va tahlil natijalari bo‘yicha aniqlangan mablag‘
manbalarini soliq qarzi hisobiga byudjetga undirish choralarini ko‘r
adi.
Agar soliq xizmati organi soliq qarzi resurslardan foydalanganligi (yer, suv, yer qaʼri,
bino) bo‘yicha yuzaga kelgan bo‘ls
a:
-
barcha aktivlariga (pul mablag‘lari, ko‘char va ko‘chmas mol
-mulklari, 3-shaxsdagi pul
mablag‘lari va mulklari) band soladi
va egaligidagi yoki foydalanishdagi resurslarni (yer
maydoni, bino va inshoatlari, suv resurslari hamda boshqa aktivlari) daromad keltirish
manbalarini o‘rganib chiqadi, kim tomonidan, nima maqsadda foydalanayotganligini, daromad
midorini va hisobotlarda
aks etishini (ijara bo‘yicha daromadi va boshqalar);
-
egaligidagi resurslardan foydalanish darajasini ko‘rib chiqadi, faoliyati
davomida
egaligiga o‘tgan va chiqib ketgan mol
-
mulklarini o‘rganadi va bitimlarining qonuniy
rasmiylashtirilganligini ko‘rib chiqadi hamda o‘rganish va tahlil natijasida aniqlangan aktivlar
hisobidan soliq qarzini undirish bo‘yicha vakolat doirasidagi choralarni ko‘radi.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil yanvar
www.e-itt.uz
102
O‘zbekistonda soliq majburiyatlari bajarilishini yaxshilashga qaratilgan bir qancha
tashabbuslar ilgari surilgan. Bularga quyidagilar kiradi:
O‘zbekiston hukumati tomonidan mamlakatimizda soliq ma’muriyatchiligi tizimini
takomillashtirish,
jumladan, elektron soliq hisoboti tizimini joriy etish bo‘yicha katta ishlar
amalga oshirildi. Ushbu tizim soliq hisobotlarini taqdim etish tartib-taomillarini
soddalashtirish va ma’muriy yukni kamaytirish orqali soliq to‘lovchilarning soliq
majburiyatlar
ini bajarishini osonlashtirdi. O‘zbekiston soliq organlari soliq to‘lashdan bo‘yin
tovlash holatlarini aniqlash va oldini olish maqsadida soliq inspeksiyasi va auditorlik faoliyatini
kuchaytirmoqda. Bu soliq qonunchiligiga rioya etish darajasini oshirish va soliq tizimining
umumiy faoliyatini yaxshilashga yordam berdi. O‘zbekiston hukumati soliq to‘lovchilarga o‘z
majburiyatlarini tushunish va soliq qonunchiligiga rioya qilishlarini osonlashtirib, soliq tartib-
qoidalarini soddalashtirish ustida ham ish olib bormoqda. Bunga soliqlar sonini va soliq
stavkalarini qisqartirish, soliq shakllari va hisobot berish tartiblarini soddalashtirish kiradi.
Soliq majburiyatlarining bajarilishini takomillashtirish ko'plab mamlakatlarda, shu
jumladan Rossiyada ham muhim masala hisoblanadi. Rossiya hukumati soliqqa rioya qilishni
yaxshilash va daromadlarni yig'ishni oshirish choralarini ko'rdi. Bu yangi soliq kodeksini joriy
etish, soliq ma’muriyatchiligini kuchaytirish va qonun hujjatlariga rioya qilmaslik uchun yangi
jazo c
horalarini joriy etishni o‘z ichiga oladi. Rossiyada soliqqa tortishni takomillashtirishning
asosiy masalalaridan biri norasmiy iqtisodiyotda faoliyat yurituvchi kichik va o'rta
korxonalarning (KO'B) ko'pligidir. Ushbu korxonalar ko'pincha soliq to'lamaydi yoki
soliqlardan qochish uchun daromadlarini kam hisobot qiladi. Ushbu muammoni hal qilish
uchun hukumat kichik va o'rta biznesni rasmiy iqtisodiyotga qo'shilish va soliq qoidalariga
rioya qilishni rag'batlantirish bo'yicha bir qator chora-tadbirlarni amalga oshirdi. Ular orasida
soliq hisobotlarini taqdim etish tartib-
taomillarini soddalashtirish, KO‘B sub
yektlari uchun
soliq yuk
ini kamaytirish va qonunchilikka rioya qilishni rag‘batlantirish uchun imtiyozlar
berish kiradi.
Rossiyada soliqqa tortish tizimini takomillashtirishning yana bir muammosi - ayrim
korxonalar va davlat amaldorlari o'rtasida korrupsiya va soliq to'lashdan bo'yin tovlashning
yuqori darajasi. Bunga qarshi kurashish uchun hukumat soliq to‘lashdan bo‘yin tovlaganlik va
korrupsiya uchun jazolarni kuchaytirdi, soliq nazorati organlarini kuchaytirdi, soliq
ma’muriyatchiligida shaffoflik va javobgarlikni oshirishga q
aratilgan yangi qoidalarni joriy etdi.
Umuman olganda, Rossiyada soliq majburiyatlarining bajarilishini takomillashtirish ko'p
qirrali yondashuvni talab qiladigan murakkab masala bo'lib, soliq qoidalarini soddalashtirish,
rioya qilishni rag'batlantirish, rioya qilmaslik uchun jarimalarni oshirish, korrupsiya va soliq
to'lashdan bo'yin tovlash holatlarini bartaraf etishni o'z ichiga oladi.
Xitoy hukumati so'nggi yillarda soliq majburiyatlarining bajarilishini yaxshilash bo'yicha
turli chora-tadbirlarni amalga oshirdi. Asosiy tashabbuslardan ba'zilari quyidagilardan iborat:
Soliq yig'ish va tekshirishni kuchaytirish: Xitoy hukumati soliq inspektorlari sonini
ko'paytirdi va soliq to'lovchilarning soliq qoidalariga rioya qilishlarini ta'minlash uchun soliq
tekshiruvlarini tez-tez o'tkazdi.
Soliq ma'lumotlarini almashishni kengaytirish: Xitoy soliq idoralari soliq ma'lumotlarini
almashish uchun umummilliy platformani yaratdi, bu turli soliq organlariga soliq to'lovchilar
ma'lumotlarini almashish va yanada samarali hamkorlik qilish imkonini beradi. Elektron hisob-
fakturani joriy etish: Xitoy hukumati soliq to‘lashdan bo‘yin tov
lashning oldini olish va soliq
yig‘ish samaradorligini oshirish uchun elektron hisob
-fakturani joriy qildi. Bu ham soliq
to‘lovchilar uchun h
isob-
fakturani rasmiylashtirish jarayonini soddalashtirish orqali ma’muriy
yukni kamaytirdi. Soliq nizolarini hal qilish mexanizmlarini takomillashtirish: Xitoy hukumati
soliq to'lovchilarga soliq nizolarini hal qilish uchun ko'proq yo'llarni taqdim etish uchun
ma'muriy qayta ko'rib chiqish va soliq da'vosi kabi soliq nizolarini hal qilishning turli
mexanizmlarini yaratdi. Ixtiyoriy soliq majburiyatlarini rag'batlantirish: Xitoy hukumati
soliqqa ixtiyoriy rioya qilishni rag'batlantirish uchun turli imtiyozlarni joriy qildi, masalan,
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil yanvar
www.e-itt.uz
103
soliq qonunbuzarliklarini faol ravishda oshkor qilgan va soliqlarni to'lagan soliq to'lovchilar
uchun soliq jazolarini kamaytirish. Umuman olganda, ushbu tashabbuslar Xitoyda soliqqa
tortishning samaradorligi va samaradorligini oshirish va soliq to'lovchilar o'rtasida soliqqa
ixtiyoriy rioya qilishni kuchaytirishga qaratilgan.
Qonunga rioya qilmaslik natijasida soliq tushumlarining sezilarli darajada yo'qotilishi
hisobga olinsa, soliqni qo'llash Evropada muhim masala hisoblanadi. Evropa mamlakatlari soliq
majburiyatlarining bajarilishini yaxshilash uchun turli xil chora-tadbirlarni amalga oshirdilar.
Bu chora-
tadbirlar qatoriga soliq to‘lovlarini elektron shaklda topshirish va to‘lov tizimlari kabi
yangi texnologiyalarni joriy etis
h, soliq organlari o‘rtasida ma’lumot almashishni kuchaytirish,
talablarga rioya qilmaganlik uchun jazo choralarini kuchaytirish kiradi. Bundan tashqari, ba'zi
mamlakatlar soliq to'lovchilarni soliqlarni ixtiyoriy ravishda to'lash va to'lashga undash uchun
amnistiya dasturlarini amalga oshirdi. Umuman olganda, Evropada soliqqa tortishni
yaxshilashdan maqsad soliqqa tortishni oshirish va soliq farqini kamaytirish, natijada
hukumatlar uchun soliq tushumlarining oshishiga olib keladi.
Janubiy Koreyada hukumat soliq majburiyatlarining bajarilishini yaxshilash bo'yicha turli
chora-tadbirlarni amalga oshirdi. Asosiy yondashuvlardan biri soliq ma'muriyati samaradorligi
va aniqligini oshirish uchun katta ma'lumotlarni tahlil qilish va sun'iy intellekt kabi ilg'or
texnologiyalardan foydalanishdir. Janubiy Koreyadagi Milliy soliq xizmati (NTS) soliq
to‘lovchilar va tranzaksiyalar bilan bog‘liq turli ma’lumotlarni yig‘ish va tahlil qilish uchun
ma’lumotlarni tahlil qilish markazini tashkil etdi. Bu har qanday mumkin bo'
lgan soliq
to'lashdan bo'yin tovlash yoki rioya qilmaslik muammolarini aniqlashga yordam beradi.
Bundan tashqari, J
anubiy Koreya hukumati soliq to‘lovchilarni soliq majburiyatlarini
bajarishga undash uchun turli soliq imtiyozlari va jazo choralarini qo‘lla
gan. Masalan, soliq
deklaratsiyasini o‘z vaqtida topshirgan soliq to‘lovchilar soliq imtiyozlari yoki chegirmalarni
olishlari mumkin, bajarmaganlar esa jarima, jarima yoki hatto jinoiy javobgarlikka tortilishi
mumkin. Hukumat, shuningdek, soliq yig'ishni yaxshilash bo'yicha chora-tadbirlarni kiritdi,
masalan, soliq organlariga soliqlarni to'lamagan soliq to'lovchilarning bank hisoblarini
muzlatish yoki aktivlarini olib qo'yishga ruxsat berish. Shuningdek, NTS soliq to‘lashdan bo‘yin
tovlash va boshqa soliqqa oid jinoyatlarni tergov qilish uchun politsiya va prokuratura kabi
boshqa davlat idoralari bilan hamkorlik qiladi. Umuman olganda, Janubiy Koreya hukumati
ilg‘or texnologiyalar, rag‘batlantirish, jarimalar va soliq qonunchiligiga rioya etilishini
ta’minlash uchun boshqa davlat organlari bilan hamkorlikni qo‘llagan holda soliq
majburiyatlari ijrosini ta’minlashni tako
millashtirishga faol yondashdi.
Qo'shma Shtatlarda soliq majburiyatlarini bajarish uchun ichki daromad xizmati (IRS)
mas'uldir. IRS soliq qonunchiligiga rioya qilishni yaxshilash uchun bir nechta dasturlarga ega,
jumladan:
Majburiy ijro: IRSda soliq to'lashdan bo'yin tovlash, firibgarlik va qonun hujjatlariga rioya
qilmaslik holatlarini tekshiradigan maxsus ijro bo'limi mavjud. Bo'linma soliq qonunchiligini
buzgan shaxslarga nisbatan tekshirishlar o'tkazish, mulklarni hibsga olish va jinoiy ish
qo'zg'atish huquqiga ega. IRS soliq to'lovchilarga o'z majburiyatlarini tushunishga va keng
tarqalgan xatolardan qochishga yordam berish uchun ta'lim va tushuntirish dasturlarini
taqdim etadi. Bunga onlayn resurslar, seminarlar va nashrlarni taqdim etish kiradi. IRS butun
mamlakat bo'ylab soliq to'lovchilarga yordam markazlariga ega bo'lib, ularda soliq to'lovchilar
o'zlarining soliq savollari va masalalari bo'yicha shaxsan yordam olishlari mumkin. IRS soliq
deklaratsiyasini elektron shaklda topshirishni rag'batlantiradi, bu xatolarni kamaytiradi va
muvofiqlikni oshiradi. Soliq to'lovchini tartibga solish: IRS soliq to'lovchilarni tartibga soladi va
ular o'z mijozlariga soliq to'g'risida to'g'ri va ishonchli maslahat berishlarini ta'minlash uchun
ulardan ma'lum malaka standartlariga javob berishlarini talab qiladi. Umuman olganda, ushbu
sa'y-harakatlardan maqsad soliq qonunchiligiga ixtiyoriy rioya qilishni rag'batlantirish va
soliqqa tortish samaradorligini oshirishdan iborat.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil yanvar
www.e-itt.uz
104
Soliq majburiyatlarini bajarishni takomillashtirish masalalari bo'yicha olimlar o'rtasida
bir qancha bahsli munozaralar mavjud.
Soliq majburiyatlarini bajarish soliq to'lovchilar uchun ham, hukumatlar uchun ham
muhim masaladir. Soliq majburiyatlari ijrosini takomillashtirish maqsadida bir qator vazifalar,
jumladan, qonun hujjatlariga rioya qilishni oshirish, soliq to‘lashdan bo‘yin tovlashni
kamaytirish, soliq ma’muriyatchiligi samara
dorligini oshirish kabi vazifalar belgilab olindi.
Soliq majburiyatlari ijrosini takomillashtirish funksiyalariga soliq siyosatini ishlab chiqish va
amalga oshirish, soliq to‘lovchilar ma’lumoti va kommunikatsiyalarini takomillashtirish,
soliqlarni undirish va undirish darajasini oshirish, xalqaro hamkorlikni mustahkamlash kiradi.
Turli mamlakatlarda, jumladan,
O‘zbekiston, Rossiya, Xitoy, Yevropa, Janubiy Koreya,
AQShda soliq majburiyatlari ijrosini takomillashtirish bo‘yicha bir qancha tadqiqotlar va
muho
kamalar o‘tkazildi. Ayrim olimlar soliq qonunchiligini takomillashtirishga samarali ijro
mexanizmlari orqali erishish mumkin, deb hisoblasa, boshqalari esa buning uchun
rag‘batlantirish va majburiy ijroni uyg‘unlashtirish zarur, deb ta’kidlaydilar.
O‘zbeki
stonda soliqqa tortish tartib-taomillarini soddalashtirish, soliq tekshiruvlariga
tavakkalchilik asosidagi yondashuvni joriy etish kabi chora-tadbirlar orqali soliq majburiyatlari
ijrosini takomillashtirishga qaratilgan sa’y
-harakatlar amalga oshirildi. Shu bilan birga,
norasmiy iqtisodiyotni qisqartirish va soliq to‘lovchilarning ta’limini yaxshilash kabi hal
q
ilinishi kerak bo‘lgan vazifalar ham mavjud. Umuman olganda, soliq majburiyatlari ijrosini
takomillashtirish murakkab masala bo‘lib, ko‘p qirrali yo
ndashuvni, jumladan, samarali
siyosatni, samarali soliq ma’muriyatchiligini va samarali ijro mexanizmlarini
talab qiladi.
Xulosa va takliflar.
Soliq qonunlari va qoidalarini soddalashtirish: Murakkab soliq qonunlari va qoidalari
ko'pincha soliq to'lovchilarga soliq majburiyatlarini bajarishni qiyinlashtiradi. Soliq qonunlari
va qoidalarini soddalashtirish soliq
to‘lovchilarga o‘z majburiyatlarini tushunish va bajarishni
osonlashtiradi.
Ko'pgina soliq to'lovchilar o'zlarining soliq majburiyatlari yoki ularga qanday rioya
qilishlari haqida bilishmaydi. Soliq to'lovchilarga ta'lim va yordam ko'rsatish rioya qilishni
yaxshilashga yordam beradi va xato yoki kamchiliklar ehtimolini kamaytiradi.
Texnologiya soliqqa rioya qilish jarayonlarini soddalashtirish, aniqlikni oshirish va xato
yoki kamchiliklar ehtimolini kamaytirish uchun ishlatilishi mumkin. Masalan, elektron hujjat
topshirish va to‘lov tizimlari soliq to‘lovchilarning o‘z majburiyatlarini bajarishini
osonlashtirib, soliq organlarini aniqroq va o‘z vaqtida ma’lumot bilan ta’minlash imkoni berish
lozim.
Adabiyotlar / Литература / Reference:
Cathy Hughes, Sarah Sayce, Pete Wyatt (2020) Implementing a land value tax:
Considerations on moving from theory to practice. Land Use Policy8 February.
https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0264837719315704
J.Maxmadustov. Jismoniy shaxslardan olinadigan soliqlarni undirish mexanizmini
takomillashtirish: (PhD) ilmiy darajasini olish uchun yozilgan diss. avtoreferati.
–
Toshkent, 2023.
Kodeks (2020)
O‘zbekiston Respublikasi
Soliq kodeksi-
Toshkent: G‘afur G‘ulom nashriyot
uyi - 640 b.
Peter Wyatt (2019) From a property tax to a land tax
–
who wins, who loses?. Land Use
Policy31 August. https://www. sciencedirect.com /science/ article/pii/S0264837719307975.
Агзамов А.Т. (2019) Жисмоний шахсларни солиqqа тортиш амалиётини
такомиллаштириш. Иқтисодиёт фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) илмий
даражасини олиш учун ёзилган диссертaция автореферати. Б.17
-22.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil yanvar
www.e-itt.uz
105
Власова Ю.А., Абрамова А.И. (2015) Проблемы укрепления доходного потенциала
регионалных бюджетов в россии на примере калужской области//Креативная
экономика. Т. 9. № 10. С. 1255
-1276.
Селезнев А., Доценко Н. (2016) Доходный потенциал местных бюджетов и его
общегосударственное значение // Экономист. № 9.
-
С. 12
-22.
Серебрякова О.В. (2017) Финансовая стабилност муниципалных образований как
приоритет в развитии бюджетной и налоговой политики на местном уровне //
Регионалная экономика: теория и практика. № 11.
-
С. 126
-131.
Хайдаров Н.Х. (2020) “Маҳаллий бюджетлар: муаммо ва инновaцион
ечимлар”.“Ўзбекистон статистика ахборотномаси” илмий электрон журнали. 2
-
сон.
Худойқулов С.К. (2019) Солиқ тушумларини прогноз қилиш методологиясини
такомиллаштириш. Иқтисодиёт фанлари доктори (DcS) илмий даражасини олиш учун
ёзилган диссертaцияси автореферати. Б. 14
-16; 20-21; 28-29.
