Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, mart
www.e-itt.uz
105
MISR MAMLAKATI IQTISODIYOTIDA TURIZM SOHASINING ROLI
HAMDA RIVOJLANISH TENDENSIYALARI
Ravshanov To‘yli
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
ORCID: 0009-0000-8357-6061
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Misr mamlakatining turizm salohiyati, uning iqtisodiyotdagi
o‘rni hamda “Covid
-
19” pandemiyasi ta’siri o‘rganilgan. Shuningdek, pandeniyaning
mamlakatdagi joylashtirish vositalari va unga yondosh sohalarga salbiy oqibatlari tadbiq etilgan.
Kalit so‘zlar
:
“Covid
-
19” pandemiyasi, turizm, Butun jahon turizm tashkiloti,
investitsiyalar, inqiroz.
РОЛЬ И ТЕНДЕНЦИИ РАЗВИТИЯ ТУРИСТИЧЕСКОЙ ОТРАСЛИ
В ЭКОНОМИКЕ СТРАНЫ ЕГИПЕТ
Равшанов Тўйли
Ташкентский государственный экономический университет
Аннотация.
В данной статье рассмотрено туристический потенциал Египта, его
роль в экономике и влияние пандемии «Covid
-
19». Также применяются негативные
последствия пандемии на средства размещения
в стране и смежных отраслях.
Ключевые слова
:
пандемия «Covid
-
19», туризм, Всемирная туристская
организация, инвестиции, кризис.
THE ROLE AND DEVELOPMENT TRENDS OF THE TOURISM INDUSTRY
IN THE ECONOMY OF THE COUNTRY OF EGYPT
Ravshanov Tuyli
Tashkent State University of Economics
Abstract.
This article is examined the tourism potential of Egypt, its role in the economy,
and the impact of the “Covid
-
19” pandemic. Also, the
negative consequences of pandemia on the
means of placement in the country and related sectors are applied.
Key words:
“Covid
-
19” pandemic, touri
sm, World Tourism Organization, investments, crisis.
Kirish.
Misr mamlakati qadimiy madaniyat va
arxitekturaning o‘chog‘i hisoblaniladi. U har doim
butun dunyodan sayyohlarni o‘ziga jalb etib kelmoqda. Ko‘pchilik bu yerga ming yillik qadimiy
obidalarni k
o‘rishga, Misrning issiq iqlimida dam olishga hamda Qizil dengizda sayohat qilish
uchun tashrif buyuradi.
Butun jahon turistik tashkiloti (UNWTO) tahlilchilari tomonidan berilgan hisobotlariga
ko‘ra, Misr mamlakati so‘ngi yillarda xorijiy turistik oqimlar bo‘yicha eng katta o‘sishga ega
bo‘lgan 10 davlatlar biri bo‘lmoqda.
UO
‘
K: 338.48 (575.1)
III SON - MART, 2024
105-111
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, mart
www.e-itt.uz
106
Misr mamlakatining turizm salohiyati yildan-yilga rivojlanib bormoqda hamda hukumat
tomonidan ushbu tarmoqni iqtisodiyotning eng yatakchi sohasiga aylantirish, zaruriy
infratuzilmalarni rivojlantirish uchun investitsiyalar kiritish borasida tizimli ishlar amalga
oshirilmoqda.
Adabiyotlar sharhi.
“Covid
-
19” pandemiyasining Misr turizm sohasiga dastlabki ta’siri hamda uning
oqibatlari, uning salbiy oqibatlari natijasida kutilayotgan iqtisodiy qiyinchiliklar, turizm va
sayyohlik sanoatining zamonaviy tendensiyalari haqida o‘zlarining fikr va mulohaza
lar bayon
qilingan (Abdesalam & Elbelehi, 2020).
Misr turizmi tarmog‘ining rivojlanishi iqtisodiy, ijtimoiy
-madaniy hamda atrof-muhitga
bog‘l
i
gligi hamda tashqi ta’sirlarga beruluvchanligi va bunday inqirozlar turizm hamda unga
yondosh sohalarga jiddiy ta’sir ko‘rsatishini ta’kidlab o‘tilgan
(Bakar & Rosbi, 2020).
Shu bilan birga, ushbu pandemiya butun dunyoning talab hamda taklif zanjiriga jiddiy
ta’sir etganligi, ko‘plab mamlakatlarda mahalliy iste’moli keskin kamayib ketganligi, barcha
mahalliy va xorijiy sayyohlik dasturlari bekor qilinganligi sababli turistik tashkilotlarning
daromadlari sezilarli tushgan (Yasmin va Negida, 2020).
Iqtisodchi olim Tarek Muhammadning (2020) fikricha, Misr hukumati tomonidan uzoq va
qisqa muddatlarda turizm sohasida faoliyat olib borayotgan tadbirkorlik subyektlarini har
tomonlama qo‘llab
-quvvatlash borasida tizimli ishlarni amalga oshirishi hamda Misr Markaziy
banki tomonidan “Turizm tashabbusi” loyihasi doirasida uzoq va qisqa muddatlarga past foizli
qarzlar berilishi lozim hisoblaniladi.
Shu bilan birga, Misr mamlakatida so‘ngi uch dekadada turizm sohasini sezilarli
rivojlanganligi, tarmoqqa to‘g‘ridan
-
to‘g‘r
i kiritilayotgan investitsiyalar miqdorining ortib
borayotganligi, turizm sohasidagi daromadlarning ortishi makroiqtisodiy ko‘rsatkic
hlarning
ko‘payishiga xizmat qilganligini ta’kidlagan
(Rixter & Stayner, 2008).
“Covid
-
19” pandemiyasining Misr mamlakati i
q
tisodiyotiga ta’siri, uning salbiy
oqibatlarini bartaraf etish uchun hukumat tomonidan amalga oshirilgan say-harakatlar,
moliyaviy qiyinchiliklar hamda xalqaro moliyaviy institutlardan ushbu inqirozni bartaraf etish
uchun jalb qilingan moliyaviy ko‘maklar
va qisqa va o‘rta muddatdagi istiqbolli rejalar bayon
qilingan (Haidar, 2020).
Umuman olganda, “Covid
-
19” singari pandemiyalar to‘g‘
ridan-
to‘g‘ri bitta tarmoqqa ta’sir
etish bilan cheklanib qolmasdan, iqtisodiyotning barcha sohalarini qamrab olishi hamda
h
ukumat darajasida qo‘llab
-quvvatlash ishlari amalga oshirilmasa, sezilarli oqibatlarga olib
kelishini ko‘rish mumkin bo‘ladi.
Tadqiqot metodologiyasi.
Tadqiqot ishini bajarishda kuzatish, ma’lumotlarni yig‘ish, umumlashtirish, taqqoslash,
xorijiy olimlarn
ing Misr turizm sohasini rivojlantirish borasidagi iqtisodiy qarashlari, “Covid
-
19” pandemiyasi sababli vujudga kelgan muammolar va ularning yechimlari bo‘yicha
izlanishlari hamda sohaga doir qonuniy va me’yoriy
-
huquqiy hujjatlar o‘rganilib, xulosa va
takliflar ishlab chiqildi.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Misr mamlakati o‘zingiz tarixiy va zamonaviy turistik maskanlari bilan bir necha o‘n
yillardan buyon xorijiy turistlarni o‘ziga jalb etib kelmoqda. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra,
2022-yilda Misrga kelgan sayyohlar soni tahminan
11,7 millionni tashkil etgan bo‘lsa, 2023
-
yilda ularning soni sakkiz millionni tashkil etgan.
“Covi
d-
19” pandemiyasi sababli 2020
-yilda ushbu mamlakatga atiga 3,62 million xorijiy
sayyohlar tashrif buyurgan. Ushbu pasayishning asosiy sabablaridan biri albatta koronavirus
tufayli amalga oshirilgan sayohat cheklovlari bilan bog‘liq hisoblaniladi.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, mart
www.e-itt.uz
107
Umuman o
lganda so‘ngi yigirma yil ichida Misrga tashrif buyurayotgan turistlarning soni
doimiy ravishda sezilarli darajada o‘zgarib turg
an. Xususan, ushbu vaqt mobaynida
mamlakatga kelgan turistlar oqimi ikki marotaba asosiy pasayishini boshidan kechirgan.
Birinchisi, 2015-yilda Sinay yarim orolida rus samolyoti halokatga uchrashi natijasida
mazkur mamlakatga kelayotgan turistlar soni 2016-yilda sezilarli darajada kamayishiga olib
kelgan.
Ikkinchisi, 2020-
yilda “Covid
-
19” pandemiyasi bilan bog‘liq bo‘lgan ch
eklovlarning joriy
qilinishi mamlakatga kelayotgan turistlar oqimining keskin kamayishiga olib kelgan.
2020-yildan buyon, Misr Afrika ma
mlakatlari orasida eng ko‘p turist tashrif buyuratgan
davlatlardan biri hisoblaniladi. Misrning ushbu qit’adagi asosiy r
aqobatchisi Marokash davlati
bo‘ladi. 2019
-yilda ushbu mamlakatga 12,9 million turistlar tashrifi kuzatilgan.
2022-yilda Misr mamlakatining kirish turizmi xarajatlari 12,2 mrld. AQSh dollariga
yetgan bo‘lsa, Marokash davlatining kirish turizmi xarajatlari
12,2 mrld. AQSh dollarini tashkil
etgan.
1-rasm. 2019-2023-yillarda Afrikaning yalpi ichki mahsulotida
sayohat va turizmning ulushi
40
Yuqorida keltirilib o‘tilgan rasmdan ham ko‘rish mumkinki, Afrika qit’asining yalpi ichki
mahsulotida tuizm va sayohat xizmatlarining hissasi yuqori hisoblaniladi.
Xususan, 2019-
yilda pandemiya boshlanmasdan oldin ushbu qit’a YaIMdagi turizm
sohasining ul
ushi 7 foizni tashkil etgan bo‘lsa, 2020
-va 2021-yillarda mos ravishda 3,8 va 4,4
foizga teng bo‘lgan.
2022-va 2023-
yillarda pandemiya bilan bog‘liq bo‘lgan cheklovlarning bekor qilinishi
sababli YaIMdagi turizm sohasining ulushi mos ravishda 5,9 va 6,5 f
oizga o‘sishga erishgan.
Umuman olganda, mazkur yillarda mobaynida turizm sohasining Misr YaIMdagi ulushi
turli xil omillar ta’sirida o‘zgarib borgan. Yuqorida keltirilgan rasmdan ham ko‘rish mumkinki,
2008-yilda Misr YaIMda turizmning ulushi eng yuqori darajaga chiqib, 16,2 foizni tashkil etgan.
Misr iqtisodiyotining diversifivatsiya qilinishi natijasida keyingi o‘n yilliklar davomida
turizm va sayohat xizmatlarining YaIMdagi hissasi qisqarib borgan.
7,0%
3,8%
4,4%
5,9%
6,5%
0,0%
1,0%
2,0%
3,0%
4,0%
5,0%
6,0%
7,0%
8,0%
2019
2020
2021
2022
2023
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, mart
www.e-itt.uz
108
2-rasm. 2008-2023-yillarda Misrning yalpi ichki mahsulotida sayohat va
turizmning ulushi
41
Xususan, 2015-yilda Sinay yarim orolida rus samolyoti halokatga uchrashi natijasida
mazkur mamlakatga kelayotgan rus va mustaqil davlatlar hamdo‘stligi mamlakatlaridan tas
hrif
buyurayotgan turistlar sonining keskin kamayshi YaIMdagi turizm sohasining ulushini 2016-
yilda 6,2 foizga tushirib yuborgan.
2018-2019-yillarda Misr mamlakatida turizm sohasidan olinadigan daromad 12,6 mlrd.
AQSh dollarini tashkil etgan. Shu bilan birga, tarmoqning sof soydasi 2018-yilda 174,1 mlrd.
misr funtiga tenglashgan hamda 2017-
yilga nisbatan 124 foiz o‘sishga erishgan.
2018-yilda Butun jahon sayohat va turizm kengashi tomonidan taqdim etilgan statistik
ma’lumotlarga ko‘ra, ushbu yilda Misrda turizm va sayohat xizmatlarini ko‘rsatish
tarmoqlarida 3,1 mln. kishi faoliyat olib borgan.
2018-
yilda Misrga rekord darajadagi, ya’ni 9,8 mln. xorijiy turistlar tashrif buyurishi
kuzatilgan hamda ushbu ko‘rsatkich o‘tgan yilning shu davriga nisbatan 48 foiz
ga ortgan.
Ushbu mamlakatga tashrif buyurayotgan turistlarning 59 foizi Germaniya, Ukraina va
Buyuk Britaniya fuqarolari, 22 foizi Saudiya Arabistoni va Iordaniya va 7 foizi boshqa Afrika
mamlakatlari fuqarolari tashkil qilgan.
Shuni alohida ta’kidlab o‘ti
sh joizki, ushbu mamlakatga tashrif buyurayotgan xorijiy
turistlarning mamlakatda qolish muddatlari va kunlari ham yildan-yilga ortib bormoqda.
Xususan, 2017-
yilda o‘rtacha bitta turistning mamlakatda qolish muddati 7,9 kechani tashkil
etgan bo‘lsa, 2018
-y
ilga kelib ushbu ko‘rsatkichni 10,8 kechaga y
etgan.
Xorijiy turistlarning mamlakatda bo‘lish muddatlaridagi mablag‘larning sarflanish
tendensiyalariga nazar tashlaydigan bo‘lsak, sarf
-xarajatlarning qariyb yarmi mehmonxona va
uning restoran uchun amalga os
hirilgan to‘lovlarga ketganligi, uchdan biri
transport xizmatlari
uchun sarflanganligi hamda qolgan xarajatlar esa asosan muzeylarga borish, tarixiy joylarga
tashrif buyurish va boshqa mahsulotlarni sotib olish uchun ishlatilganligiga guvoh bo‘lish
mumkin.
https://www.statista.com/statistics/1317338/contribution-of-travel-and-tourism-to-gdp-in-egypt/
16,2%
14,4%
13,9%
11,0%
10,1%
7,4% 7,3%
6,8%
6,2%
9,3%
9,8%
8,5%
4,3%
5,1%
7,7%
8,3%
0,0%
2,0%
4,0%
6,0%
8,0%
10,0%
12,0%
14,0%
16,0%
18,0%
2006
2008
2010
2012
2014
2016
2018
2020
2022
2024
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, mart
www.e-itt.uz
109
Butun jahon turizm tashkiloti tomonidan “Cov
id-
19” pandemiyasi boshlanmasdan oldin
qilingan iqtisodiy prognozlarda, 2019-
yilda Misr turizm sanoatida katta o‘sishlar kuzatilishi
taxmin qilingan.
2022-yilda Misrda sayyohlik xarajatlari 12,2 milliard AQSh d
ollarini tashkil qilgan. O‘tgan
yilga nisbatan
bu 5,9 milliard AQSh dollariga ko‘pdir. Mamlakatda turizm xarajatlari
o‘zgaruvchan hisoblaniladi. Bunga asosiy sabablardan biri albatta mamlakatning turli xildagi
ijtimoiy va siyosiy voqealarga ta’siri yuqori
ekanligi bilan baholanadi.
3-rasm. 2008-2022-
yillarda Misrda turistik xarajatlarning o‘zgaruvchan
tendensiyalari
42
Ushbu yuqoridagi rasmdagi tendensiyalardan ham ko‘rish mumkinki, mazkur
mamlakatdagi turistlar sarf-
xarajatlari o‘ta o‘zgaruvchan hisoblan
iladi. Xarajatlar
tendensiyalari turli yillar d
avomida kamayib gohida esa yana ortib borganligini ko‘rish
mumkin.
Misol uchun, Misrning turizm sektoriga 2011-yildan buyon bir qancha omillar, jumladan
arab bahorining siyosiy notinch davri salbiy ta’sir ko‘rsatib kelmoqda.
2016- va 2020-yillarda xarajatlar sezilarli darajada kamaygan. 2016-yildagi pasayish
2015-
yilda “
Sharm-al-
Shayx” xalqaro aeroportidan uchib ketgan Rossiya samolyoti halokati
bilan bog‘liq hisoblaniladi.
2020-
yildagi pasayishning eng asosiy sababi albatta “Covid
-
19” pandemiyasi bilan
b
og‘liq
bo‘lgan cheklovlarning joriy etilishi ushbu yildagi turizm x
arajatlarining boshqa pasayishiga
asosiy sabab bo‘lgan.
Misrda “Covid
-
19” pandemiyasi bilan bog‘liq bo‘lgan dastlabki holatlar 2019
-yilning
fevral oyida kuzatilgan. 2020-yilning mart oyidan
boshlab Yevropa bo‘ylab ushbu
pandemiayning keng yoyilishi natijasida mazkur davlatlardan kelayotgan turistlar soni keskin
kamayib ketgan.
Yevropalik turistlar tomonidan 70 va 80 foiz oldindan bron qilingan mehmonxonalar
bekor qilingan. Butun dunyo bo‘yl
a
b pandemiya bilan bog‘liq bo‘lgan cheklovlarning joriy
qilishi va vaziyatning yomonlashishi natijasida Misr hukumati tomonidan 2020-yil 18-martida
barcha mehmonxonalar, restoranlar va tungi klublar yopilgan.
https://www.statista.com/statistics/971622/egypt-tourism-expenditure/
10,99 10,76
12,53
8,71
9,94
6,05
7,21
6,07
2,65
7,78
11,62
13,03
4,4
8,9
12,2
0
2
4
6
8
10
12
14
2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, mart
www.e-itt.uz
110
Misr turizm va antik ishlar vazirligi tomonidan
taqdim etilgan statistik ma’lumotlarga
ko‘ra, ushbu
cheklovlarning joriy etilshi davlat budjetiga har oyda qariyb 1,0 mlrd. AQSh
dollariga teng mablag‘larning tushmasligiga sabab bo‘lgan.
Umumiy cheklovlarning joriy qilinshi ayrim tadbirkorlik subyektlari faoliyatini davom
ettirishlari uchun jiddiy qiyinch
iliklarni vujudga keltirdi. Natijada “Nil” daryosida sayohatlarni
amalga oshiruvchi turistik tashkilotlar va unga yondosh bo‘lgan umumiy ovqatlanish, restotan,
kafelae va boshqa turistlarga xizmat ko‘rsa
t
adigan tadbirkorlar o‘zlarining faoliyatlarini
to‘xtatishga sabab bo‘lgan.
1-jadval
Misrning turizm sohasi ta’minot zanjiriga “Covid
-
19” pandemiyasi ta’siri
43
Tarmoq nomi
Covid-
19 pandemiyasi ta’siri
Joylashtirish vositalari
▪
70 va 80 foiz bron qilingan mehmonxonalar bekor qilindi;
▪
Ko‘plab
hududlarda turar-
joylarni ijaraga berish to‘xtatildi;
▪
Bekor qilingan reservlar uchun to‘lovlar qaytarildi;
▪
Butun jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ko‘rsatmalariga
binoan joylashtirish vositalarini tozalash ishlari amalga
oshirildi.
Transport
▪
Hukumat global pandemiya sababli mamlakatga kiruvchi
va undan tashqariga keladigan reyslarni bekor qildi.
Turagentlar va
turoperatorlar
▪
“Nil” daryosi bo‘ylab o‘tkaziladigan sayohatlar bekor
qilindi;
▪
Umra ziyoratini yoki Payg‘ambari
miz masjidiga tashrifni
tashkil etuvchi sayyohlik agentliklariga buyurtmalar uchun
to‘lovlarni o‘z mijozlariga qaytarish majburiyatini yukladi;
▪
Onlayn sayyohlik agentliklari va onlayn bronlash
platformalari ham tranzaktsiyalar sezilarli darajada
sekinlashgani sababli inqirozga uchradi.
Umumiy ovqatlanish
shoxobchalari
▪
Oziq-ovqat
va
umumiy
ovqatlanish
xizmatlarini
ko‘rsatuvchi shoxobchalar faoliyati cheklandi;
▪
Restoran va kafelarning kechki 7 dan ertalabki 6 gacha
bo‘lgan faoliyatlari to‘xtatildi.
Turizm biznesi (turistik
joylar, savdo markazlari va
hunarmandchilik
ustaxonalari)
▪
Barcha turistik hududlarni yopdi;
▪
Muzey va madaniy tadbir tashkilotlari katta moliyaviy
qiyinchilikka yuzma-
yuz bo‘lishdi;
▪
Yirik film festivallari bekor qilindi.
Turizm sektori umuman olganda turli xil tashqi va ichki omillarga beriladigan eng zaif
tarmoqlardan biri hisoblaniladi. Bunda mamlakatlar o‘z chegaralarini yopadi va xalqaro tashrif
buyuruvchilarning sayohatlarini taqiqlaydi, natijada reyslar ommaviy ravishda bekor qilinadi.
Xulosa va takliflar.
Xulosa qilib aytganda, turizm Misr malakatining ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishida muhim
ahamiyat kasb etadi. Shu sababdan mamlakatimizning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish darajasini
yanada oshirish uchun turizm salohiyatidan foydalanish hamda uni musulmon mamlakatlarida
yana kengroq targ‘ibot qilish talab etiladi. Yuqoridan kelib chiqqan holda quyidagi
mamlakatimizda ham ushbu taklif etiladi:
file:///C:/Users/tuyli.ravshanov/Downloads/20201224122949_OSCM_2020_48_FULL_PAPER%20(2).pdf
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, mart
www.e-itt.uz
111
1.
Turizm sohasini iqtisodiyotning ustuvor yo’nalishlaridan biri sifatida belgilash hamda
uning rivojlanishi va barqaror amal qilishi uchun yanada qulay sharoitlar yaratish;
2. O‘zbekistonning turizm uchun jozibador mamlakat sifatida qiyofasini shakllantirish
hamda milliy turmahsulotlarni Misr mamlakatida ham targ’ib qilish ishlarini yanada kuc
hliroq
e’tibor qaratish;
3. “Covi
d-
19” pandimiyasi sharoitida turistik tashkilotlar va unga yondosh sohalarda
faoliyat olib borayotgan tadbirkorlik subyektlarini qo’llab
-quvvatlash maqsadga muvofiq
hisoblaniladi.
Adabiyotlar / Литература/ Reference:
Ala Abdesalam hamda Chehab Elbelehi (2020)
“The early impact of covid
-19 on tourism
industry” 1
-2 p.
Bakar, N.A. and Rosbi, S. (2020) ‘Effect of Coronavirus disease
(COVID-19) to tourism
industry’, International Journal of Advanced Engineering Research and Scie
nce (IJAERS), (April).
doi: 10.22161/ijaers.74.23.
Jamal Ibrahim Haidar (2020) How did Egypt soften the impact of Covid-19. pp.1-11.
Negida, A. (2020) ‘Estimation of COVID
-
19 burden in Egypt’, The Lancet Infectious Diseases.
Elsevier Ltd, 2019(20), p. 30329
.
Tarek Muhammadning
(2020) “COVID
-19: Egyptian Government Financial Assistance
Measures”. pp. 3
-4
Thomas Richter and Christian Steiner (2008) “Politics, Economics and Tourism Development
in Egypt” pp. 939
-959.
