Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, mart
www.e-itt.uz
82
JAHON SAVDO TASHKILOTI VA O‘ZBEKISTON: ISTIQBOL VA TAHLIL
Po‘latov Xojiakbar
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
ORCID: 0009-0009-4031-3670
Aanotatsiya.
Mazkur maqolada mamlakatimizning JSTga a’zolik maqomi, undan
koʻzlangan maqsadlar bayon qilinadi. Tashkilotga a’zolikdan soʻng yurtimizga keladigan yutuq
va kamchiliklar chuqur t
ahlil qilinadi. Muhokama chogʻida tadqiqotning Oʻzbekistonda mazkur
sohada amalga oshirilayotgan chora-
tadbirlar ko‘lamini yaxshilash boʻyicha tavsiyalar ham
koʻrib chiqiladi.
Kalit soʻzlar:
jahon savdo tashkiloti, tariff va notarif toʻsiqlar, eksport salo
hiyati, import
salohiyati, tashqi savdo aylanmasi, toʻlov balansi.
ВСЕМИРНАЯ
ТОРГОВАЯ ОРГАНИЗАЦИЯ И УЗБЕКИСТАН:
ПЕРСПЕКТИВА И АНАЛИЗ
Пулатов Хожиакбар
Ташкентский государственный экономический университет
Аннотация.
В данной статье описывается статус членства нашей страны в ВТО
и его цели. После вступления в организацию будут тщательно проанализированы
достижения и недостатки нашей страны. В ходе обсуждения также будут рассмотрены
рекомендации по совершенствованию объема мероприятий, реализуемых в этой
области
исследований в Узбекистане.
Ключевые слова:
всемирная торговая организация, тарифные и нотариальные
барьеры, экспортный потенциал, импортный потенциал, внешнеторговый оборот,
платежный баланс.
WORLD TRADE ORGANIZATION AND UZBEKISTAN:
PERSPECTIVES AND ANALYSIS
Pulatov Khojiakbar
Tashkent State University of Economics
Abstract.
This article describes the status of our country
’
s WTO membership and its goals.
After joining the organization, the achievements and shortcomings of our country will be
thoroughly analyzed. During the discussion, recommendations for improving the scope of
measures implemented in this field of research in Uzbekistan will also be considered.
Keywords:
World Trade Organization, tariff and notary barriers, export potential, import
potential, foreign trade turnover, balance of payments.
UO
‘
K: 339.543
III SON - MART, 2024
82-88
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, mart
www.e-itt.uz
83
Kirish.
Maʼlumki, jahon xoʻjaligida davlatlar tashqi savdo aloqalarini qaytadan tashkil etish,
ayrim tarmoq va sohalarda tarkibiy oʻzgarishlarni chuqurlashtirish zarurati borligi ham
ayon
b
oʻlmoqda. Natijada, keyingi yillarda global va mintaqaviy darajada dunyo tashqi savdosida
yangi yoʻnalishlarda siljishlar va tranformatsiya roʻy bermoqda. Davlatlarning tashqi savdo
strategiyalarida ham tub oʻzgarishlar namoyon boʻlmoqda.
Jahon xo‘ja
ligida davlatlar tashqi savdo aloqalarini qaytadan tashkil etish, ayrim tarmoq
va sohalarda tarkibiy o‘zgarishlarni chuqurlashtirish zarurati borligi ham ayon bo‘lmoqda.
Natijada, keyingi yillarda global va mintaqaviy darajada dunyo tashqi savdosida yangi
yo‘na
l
ishlarda siljishlar va tranformatsiya ro‘y bermoqda. Davlatlarning tashqi savdo
strategiyalarida ham tub o‘zgarishlar namoyon bo‘lmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev 2020 yil 4 fevral kuni qishloq
xo‘jaligi mahsulotlarini ch
uqur qayta ishlash va oziq-ovqat tovarlari sifatini oshirish
masalalariga bag‘ishlangan yig‘ilish o‘tkazdi. Shu yig‘ilish jarayonida ham Jahon savdo
tashkiloti standartlariga eksport tovarlarimizning javob bermasligi hamda import tovarlarning
kirib kelish payti
ularni tekshiruvdan o‘tkazish qiyinchilik tug‘dirayotgani haqida gapirildi.
Oziq-
ovqat mahsulotlarini sinash bo‘yicha Jahon savdo tashkilotining talablariga mos 775 ta
standart bo‘lsa, mamlakatimizda ularning 100 tasi joriy qilingani, 100 dan ortiq
laborat
oriyadan atigi 10 tasi xalqaro darajada akkreditatsiyadan o‘tgani tanqid qilindi. Bu
korxonalarimiz mahsulotlarini eksport qilish imkoniyalarini qiyinlashtirishi haqida ham qayd
etildi. Shu bilan birga ularga tegishli chora-
tadbirlar ko‘rilishi va yo‘l xa
ritalari belgilab berilishi
bo‘yicha ko‘rsatmalar berildi
(Ismailova va Dadabayev, 2023). Yuqoridagi standartlarni joriy
qilinishi ham biz uchun Jahon savdo tashkilotiga a’zo bo‘lish bosqichlarimizni bir muncha
yengillashtiradi.
Adabiyotlar sharhi.
XIX а
s
r оxiri vа XX аsr bоshlаridаgi fаn
-
texnikа tаrаqqiyоti tаʼsiri оstidа ishlаb chiqаrish
munоsаbаtlаrining keskin о‘zgаrishi klаssik iqtisоdiy mаktаbning tаshqi sаvdо jаrаyоnlаrigа
оid tаdqiqоt yо‘nаlishlаrini tаkоmillаshtirishgа sаbаb bо‘ldi.
Xeksher (2006)
vа Оlinning
(2004)
“ishlаb chiqаrish оmillаri” nаzаriyаsidа ushbu ustuvоrlik tо‘liq аks etаdi. Adam Smit va
David Rikardolarning (1776)
nazariyalaridan farqli oʻlaroq, bu ikki olim ishlab chiqarish
omillari, ayniqsa kapitalning mamlakatlara
ro koʻchi
b yurishini ilmiy asoslab bergan. Adam Smit
va David Rikardolarning nazariyalariga ko‘ra ishlab chiqarish omillari xalqaro darajada
migratsiyaga uchramaydi, ammo keying maktab vakillari esa ba’zan kapital va ishchi kuchi
omili xalqaro harakatga kelishi mum
kinligini izohlab o‘tadi (
Olin, 1933).
XIX asrning 30-40-yillarida Mill (2011)
Angliyadan kapital eksportining jadal oʻsib
borayotganini kuzatadi. Ushbu hodisaning sabablarini u "Siyosiy iqtisod asoslari" (1848 y.)
kitobida izohlab, ba’zan
iqtisodiy taraq
qiyot natijasida yuzaga kelgan ortiqcha mablagʻlarning
mamlakatda passiv toʻplanib qolishi bu mablagʻlardan foyda olish darajasi pasayish
tendentsiyasi bilan bo
gʻlaydi.
Mill (2011), kapitalning rentabellikni pasaytirayotgan qismi eksport qilinishi zarur deb
hisoblaydi. Maslan, kapital metropoliyadan eksport qilinib xom ashyo ishlab chiqarish uchun
koloniyalarga yuboriladi. Bu metropoliyada mahsulot ishlab chiqarish tannarxini pasaytiradi
va yuqorida ta’kidlangan kapital rentabellig
ining tushib ketishi ten
dentsiyasini susaytiradi. Oʻz
navbatida, kaloniyalarda kapital importi mamlakatlarning ishlab chiqarish ixtisoslashuvini
yaxshilaydi va tashqi savdoni kengaytirishga yordam beradi (Smit, 1776).
Mill (2011)
birinchi boʻlib tayyor mah
sulotlar ham, kapital ham xalqaro miqyosda mobil
ekanligini isbotlab berdi.
Keyns (1926)
–
ingliz iqtisodchisi, keynschilik nazariyasi asoschisi kapital oqimlari va
mamlakatning toʻlov balansi holati oʻrtasidagi munosabatlarini oʻrganadi. Keynsning oʻzi
kapital harakati odatda tu
rli mamlakatlarning toʻov balansi muvozanatining buzilishidan kelib
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, mart
www.e-itt.uz
84
chiqadi, degan fikrni ilgari suradi. U mamlakatdan kapital eksporti tovarlar va xizmatlar
ek
sporti importdan oshib ketganda amalga oshiriladi, deya ta’kidlaydi. Ush
bu jarayon buzilgan
taqdirda, davlat aralashuvi zarur, deb hisoblaydi.
Xarrod (1951)
oʻzining “Iqtisodiy dinamika” modeli
da kapitalga boy mamlakat iqtisodiy
oʻsish sur’ati qanchalik past boʻlsa, uni eksport qilish tendentsiyasi shunchalik kuchli
bo'lishini
ta’kidlaydi.
Neo-Keyneschilar nazariyasi bozor iqtisodiyoti sharoitida Afrika, Osiyo va Lotin
Amerikasi mamlakatlarining rivojlanishiga yordam berish siyosati asoslaridan biriga aylandi.
Darhaqiqat, ushbu nazariyaga koʻra, kapitalni rivojlanayot
gan mamlakatlarga eksport qilish
eksport qiluvchi va import qiluvchi mamlakatlarda ishbilarmonlik faolligini kuchaytiradi.
Biroq, ushbu eksportga koʻplab rivojlanayotgan mamlakatlarda kuchli xavf va boshqa toʻsiqlar
toʻsqinlik qilayotganligi sababli, Gʻarb
hukumatlari eksport qilinishi ke
rak boʻlgan kapitalni,
davlatlar kafolati ostida rivojlanayotgan mamlakatlarga yuborishlari kerak, deb hisoblaganlar.
Buyuk depressiyadan
beri global moliyaviy tartibga solish tizimi sezilarli oʻzgarishlarga
duch keldi. A
mmo bu oʻzgarishlar yetarli boʻlm
adi, aksincha ular xaddan tashqari aralashuving
yangi muammolarini yuzaga keltir
di. Buyuk depressiya bilan bog’liq iqtisodiy oqibatlarni o‘sha
davrning kuchli iqtisodchisi Keynsning (1926) bir qator asarlarida tadqiq etilib, xalqaro kapital
harakati va o‘z
aro moliyaviy munisabatlari tatibga solindi.
О‘zbekistоn xalqaro iqtisodiy sаlоhiyаtini tizimli tаrtibdа о‘rgаnish vа mаzkur yо‘nаlishdа
strаtegik vаzifаlаrni аmаlgа оshirishgа dоir tаdqiqоt izlаnishlаri Vаxоbоv,
Tаdjibаyevа,
Xаjibаkiyevlаr
(2015)
tоmоnidаn аmаlgа оshirilgаn bо‘lib, tаdqiqоtchilаr ekspоrt fаоliyаtini
rаg‘bаtlаntirishdа shаrtnоmаviy munоsаbаtlаrning rоlini оshirishgа ustuvоrlik berish
zаrurligini tаʼkidlаydilаr.
Tadqiqot metodologiyasi.
Tadqiqot metodologiyasi mahalliy va xorijiy mualliflarning takofulning turli jihatlariga
bag‘ishlangan konsepsiyalariga asoslanadi.
Tadqiqotning uslubiy asosini strukturaviy-
funksional va jahon iqtisodiyotida neoliberal yondashuv tashkil etadi.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Jahon savdo tashkiloti (JST) globalizatsiya va xalqaro integratsiyaning kuchayishi
oqibatida, mamlakatlar o‘r
tasidagi savdo munosabatlarini tartibga solish, xalqaro savdoni
oshirish va mamlakatlar o‘rtasida savdo nizolari yuzaga kelsa, ularni bartaraf etish maqsadida
tuzilgan. JSTning
tashkil etilishi yarim asrdan ko‘proq tarixga ega. Ikkinchi Jahon urishidan
so‘
ng, mamlakatlar iqtisodiyotini jonlashtirish maqsadida, 1947-yilda 23 ta mamlakat
tomonidan Jeneva shahrida Tariflar va savdo bo‘yicha Bosh kelishuv (GATT) tuzilgan bo‘lib,
1948-
yilda amaliyotga tatbiq etilgan. GATTni rivojlantirish va mahsulotlar uchun o‘
zaro
tariflarni pastlatish maqsadida Urugvay raundi (1986-1994) joriy etilgan. JST 1995-yil 1-
yanvarda tuzilgan va shu yilning o‘zida 125 ta mamlakat a’zo bo‘l
gan. Hozirgi kunda JSTga 164
ta mamlakat a’zo. Xalqaro savdoning 98
-99 % ulushi Jahon savdo tashk
ilotiga a’zo mamlakatlar
hissasiga to‘g‘ri keladi.
Jahon savdo tashkiloti oʻz faoliyatini quyidagi tamoyillar asosida olib boradi:
−
“Eng maqbul davlat” rejimi —
aʼzo mamlakatla
rning har biri bo
shqa aʼzolarga nisbatan
savdo sheriklari sifatida teng sharoitl
arni qoʻllaydi. Agar biror
-
bir mamlakat oʻzga savdo
sherigiga i
mkoniyat bersa, u holda xuddi shunday rejim JST ning boshqa aʼzo mamlakatlariga
ham qoʻllanishi
shart;
−
kamsitishsiz savdo
—
mamlakat savdo sheriklari, xorijiy tovarlar va xizmatlar savdosi
soha
sida shaxslar oʻrtasida diskriminatsiya oʻtkazmasligi kerak;
−
savdo toʻsiqlarini bartaraf etish —
muzokaralar oʻtkazish orqali mavjud savdo
toʻsiqlarini asta
-sekin bartaraf etish;
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, mart
www.e-itt.uz
85
−
bashorat etiladigan savdo - xorijiy investorlar, kompaniya va hukumatlar savdo
toʻsiqlari asossiz joriy etilmasligiga ishonch hosil qilis
hlari shart va bozorni erkinlashtirish
majburiyatlari JST ga “bogʻlanadi”;
−
raqobatbardoshlikni takomillashtirish - JST qoidalari eksportni subsidiyalash va
demping kabi xalqaro savdodagi “adolatsiz” faoliyatlarga toʻsqinlik qiladi;
−
rivojlanayotgan mamlakatlar uchun yetarli darajada qulay shart-sharoitlar yaratish
—
rivojlanayotgan mamlakatlarga oʻtish davri va maxsus rejimlarni taqdim etish koʻzda tutiladi
(Vahobov, 2015).
1-rasm. GATT/JST ning maqsadi va vazifalari
Xalqaro savdo turli
davlatlarning subyektlari oʻrtasida yuz beruvchi savdo
-iqtisodiy
aloqalarni, mamlakatlararo savdo-sotiq va boshqa iqtisodiy aloqa
larning tez surʼatlar bilan
kengayib borayotgan munosabatlarni aks ettiradi. Bu
munosabatlar oʻz ichiga savdo
-sotiq
munosabatlarini: tovarlarni olish-sotish, shuningdek, ish yoki xizmatlarni bajarishga hamda
realizatsiya qilishga (sotishga) qaratilgan har qanday faoliyat turini oladi. Xalqaro savdo
huquqi savdo-sotiq munosabatlari soh
asida turli davlatlarga tegishli subyektlar oʻr
tasidagi
aloqalarda umumiy qoidalarning joriy etilishi orqali, ushbu aloqalarni oʻzaro
muvofiqlashtirishga va shu yoʻl bilan savd
o aloqalarini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Oʻzbekiston milliy iqtisodiyotini
yanada rivojlantirish va jahon hamjamiyatidagi
oʻrnini
mustahkamlash bugungi kundagi dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Bunda tashqi
aloqalar, ayniqsa tashqi savdo aloqalarining ahamiyati beqiyosdir. Shuning uchun
hukumatimiz tomonidan mamlakat eksport
salohiyatini oshirish boʻyicha keng koʻlamli
i
slohotlar amalga oshirilib kelinmoqda. Mamlakatimiz oʻzining eksport salohiyatini yanada
oshirishni Jahon savdo tashkilotiga aʼzo
boʻlishda koʻrmoqda.
JST xalqaro savdo munosabatlari uchun qulay huquqiy tizimni taqdim eta oladigan
cheksiz imkoniyatlar eshi
gi sanaladi. Qabul qilingan hujjatlar davlatlarning oʻz savdo
siyosatlarini kelishilgan tartibda olib borishlarini talab qiladi.
Bundan koʻzlangan maqsad
jahon savdosida mamlakatda mavjud boʻlgan iqtisodiy tarmoqlarga koʻmak berishdan
iborat.JSTning asosiy funksiyalaridan
boʻlgan savdoni liberallashtirish, savdo bitimlari, xalq
Jaxon savdo
tashkiloti. 1947-
yil tashkil topgan.
Azolari soni
164ta. 1994-yilga
qadar GATT,
1995-yildan JST
GATT ning vazifalari
- tovarlar savdosida
toʻsiqlarni bartaraf
etish.
- jaxon savdosida
barcha turdagi
cheklovlarni bekor
qilish.
- real daromadlar va
talabni oshirish, ishlab
chiqarish va tovar
ayirboshlashni
rivojlantirish.
GATT ning funksiyalari
- davlat savdo siyosatiga
jaxon savdosi
qoidalarini ishlab
chiqish orqali tasir
oʻtkazish.
- savdo munosabatlarini
erkinlashtirish va
muzokaralar uchun
forum yaratish.
- savdo boʻyicha
nizolarni tartibga solish.
JST ning vazifalari
- tovarlar va
xizmatlar savdosi
xajmini oshirish.
- jaxon savdosida tarif
va notarif
cheklovlarni
qisqartirish.
- mumkin qadar
qulaylik yaratish
prinsipi asosida
faoliyat olib borish.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, mart
www.e-itt.uz
86
farovonligi uni turmush tarzini yuksaltirishdan iborat. Shuningdek, ichki bozorni
erkinlashtirishni taʼminlash.JST ga aʼzo mamlakatlard
a chet el korxonalarida ishlab chiqarilgan
sifa
tli va arzon mahsulotlar ichki kichik raqobatbardosh boʻlmagan korxonalarning inqirozga
uchrashiga sabab boʻladi.
JSTga aʼzo boʻl
ish uchun har b
ir davlat oʻrtacha 8
-10-
15 yilni tashkil qiladi. Oʻzbekistonda
2017-yildan boshlab ijobiy siljishlar kuzatilmoqda. Ammo iqtisodiyot tarmoqlarining ustuvor
yoʻnalishlarida davlatning yuqori ulushi saqlanib qolmoqda.
Oʻzbekiston Respublikasi
Prezidenti Shavkat Mirziyoyev 2020-yil 4-fevral kuni qishloq
xoʻjaligi mahsulotl
arini chuqur qayta ishlash va oziq-ovqat tovarlari sifatini oshirish
masalalariga bagʻishlangan yigʻilish oʻtkazdi. Mazkur yigʻilish doirasida JST standartlariga
eksport tovarlarimizning javob bermasligi hamda import tovarlarning kirib kelish payti ularni
tekshiruvdan oʻtkazish qiyinchilik tugʻdirayotg
ani haqida gapirildi. Oziq-ovqat mahsulotlarini
sinash boʻyicha Jahon savdo tashkilotining talablariga mos 775 ta standart boʻlsa
,
mamlakatimizda ularning 100 tasi joriy qilingani, 100 dan ortiq laboratoriyadan atigi 10 tasi
xalqaro darajada akkreditatsiya
dan oʻtgani tanqid qilindi. Shuningdek, milliy
mahsulotlarimizning eksporti imkoniyalarini qiyinlashtirishi haqida ham qayd etildi.
Jahon savdo tashkilotiga aʼzo boʻlish, aʼzo mamlakatlarga iqtisodiy manfaat k
eltiradi.
Tashkilotga aʼzo boʻlishning ijobiy jihatlari quyidagilar: iqtisodiy manfaat eng avvalo oʻzaro
mahsulot ayriboshlash yoʻlidagi toʻsiqlarni olib tashlashga sharoit yar
atadi; mamlakatdagi
ijtimoiy va siyosiy vaziyatga iqtisodiy nizolar tinch yoʻl bilan hal etilishi evaziga ijobiy taʼsir
qiladi; aholi turmush darajasini yaxshilanishiga turtki beradi, insonlarga sifatli mahsulot
isteʼmol qilish imkonini yaratadi; liberal s
avdo mamlakat va alohida vatandoshlarning
daromadlarini oshiradi; mehnat bandlig
i sohasida ijobiy taʼsir qiladi; savdo sohasida
gi
ortiqcha xarajatni kamaytiradi; isteʼmolchilar uchun tanlash imkoni berib, eksport
qilinayotgan mahsulotlar hisobiga milliy mahsulotlar tannarxini tushirishga xizmat qiladi.
Bundan tashqari, Oʻzbekistonning
tashkilotga aʼzo boʻlishi proteksionistik toʻs
iqlar
natijasidagi yuqori narxlarning tushishiga hamda mavjud resurslardan unumli foydalanishda,
mamlakatda raqobat muhitining kuchayishida, korrupsiyaning pasayishida hamda import
kontrabanda tovarlarining qo
nuniy yoʻl bilan mamlakatga kirib kelishida aha
miyat kasb etadi.
Tashkilotga aʼzolik yangi mahsulot va xizmatlar boʻyicha yangi standart, qoidalarni
shakllantiradigan turli xal
qaro tashkilot va bitimlarda ishtirok etishga yoʻl ochadi. Yurtimizda
dunyo mamlakatlariga eksport qilinadigan mahsulotlarning ishlab chiqarish sharoitini yanada
yaxshilanishiga imkon beradi.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2022
-
yildagi “2022
-2026-
yillarga moʻljallangan
yangi Oʻzbekistonning taraqqiyot strategiyasi toʻgʻrisida”gi PQ
-60 son Farmoni bilan
tasdiqlangan 97-maq
sadda Jahon savdo tashkilotiga aʼzo boʻlish masalasining kiritilganligidir.
Bunda Jahon savdo tashkilotiga aʼzo davlatlar bilan muzokaralar oʻtkazish;
Oʻzbekistonlik
mutaxassislarning Jahon savdo tashkiloti v
a koʻp tomonlama savdo tizimi sohasida salohiya
tini
oshirish; texnik jihatdan tartibga solish, sanitariya va fitosanitariya choralari va intellektual
mulk himoyasi sohalarida milliy qonunchilikni Jahon savdo tashkiloti bitimlarining talablariga
muvofiqlash
tirish boʻyicha tegishli takliflar ishlab chiqish; Oʻzbekistonning Jahon savdo
tashkilotiga aʼzo boʻlishining metallurgiya, toʻqimachilik, oziq
-ovqat, avtomobil ishlab
chiqaris
h sohalariga taʼsirini oʻrganish; Oʻzbekiston Jahon savdo tashkilotiga aʼzo boʻl
ishining
milliy iqtisodiyotga taʼsirini oʻrganish; Jahon savdo tashkiloti qoidalariga muvofiq boʻlgan ichki
bozorni notarif choralar orqali himoya qilish tizimini rivojlantirish; Jahon savdo tashkiloti
qoidalariga muvofiq boʻlgan eksportni qoʻllab
-quvvatlash va subsidiyalash choralarini ishlab
chiqish
kabi choralarning davlatimiz uchun maqsad qilib olinishi Tashkilotga aʼzolik
ishlarining jadallashishiga olib kelib, ushbu sohani
ng oʻrganilishini yanada chuqurlashtiradi
(Marokash, 1994).
Bugun Oʻzbekiston iq
tisodiyotining oldida turgan muhim masalalardan biri Jahon savdo
tashkilotining teng huquqli aʼzosi boʻlishdir. Oʻzbekistonda JSTga aʼzo boʻlish uchun hozirgi
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, mart
www.e-itt.uz
87
kunda amaliy vazifalar va turli chora tadbirlar bosqichma-bosqich amalga oshilmoqda. Bu
mamlakatimizning xalqaro iqtisodiy munosabatlarni rivojlantirishda ahamiyatli hisoblanadi.
Hozirgi kunda jahondagi jahon tovar aylanmasining 98,0 foizi JSTga aʼzo mamlakatlar ulushiga
t
oʻgʻri kelgan, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasi tashqi savdo aylanmasining 97
,0 foizi
JSTga aʼzo mamlakatlar hissasiga toʻgʻ
ri kelmoqda.
Mamlakatimizning JSTga aʼzo boʻlishi tashqi iqtisodiy siyosatning asosiy ustuvor
yoʻnalishlaridan biri boʻlib, kela
jakda mamlakatimiz iqtisodiyotini istiqboli aynan shu
jarayonga bogʻliq.
Oʻzbek
istonni
ng JSTga aʼzo boʻlishi boʻyicha ishchi guruh 1998
-yilda tashkil etilgan edi.
Keyingi yillarda ushbu ishchi guruh faqat uch marta uchrashdi va 2000-
yillarning oʻrtalarida
uning xalqaro ekspertlar bilan uchrashuvlari toʻxtatilgan.
Oʻzbekiston Respublikasi JSTga qoʻshilis
h uchun uning kamida 15 ta bitimlarida aks
ettirilgan majburiyatlarni bajarishni oʻz zimmasiga olishi talab qilinadi. Shu bilan birga, JST
bitimlari keng qamrovli va murakkabdir, chunki ular keng doirada jahon savdosi masalalarini
qamrab oluvchi yuridik hujjatlar hisoblanadi.
Bugungi kunda xalqaro savdo munosabatlari ularni tartibga solish konsepsiyaci nuqtai
nazaridan ikki shaklda amalga oshiriladi. Bular xalqaro savdo munosabatlarini ommaviy
huquqiy tartibga solish va xucuciy-huquqiy tartibga solish shakllaridir.
Hozirgi vaqtda
Oʻzbekiston Respublikasida xalqaro savdo faoliyatni ommaviy
-huquqiy
tartibga solish tashqi iqtsiodiy faoliyatni muctahkamlashga va ichki bozorni muhofaza qilishga
qaratilgan.
Xalqaro savdo munosabatlari tuzilmaci oʻz navbatida xalqaro savdo
-huquqiy
munosabatlar asoslarini tartibga soluvchi tamoyillar; xalqaro (hukumatlararo va nohukumat)
tashkilotlar; xalqaro savdo sohasidagi tashkilotlar va organlarining hujjatlari; savdo
portlarida, dengiz, temir yoʻl, daryo va havo yoʻllarida xalqaro
-huquqiy rejim; savdo nizolarini
halq etishning xalqaro-huquqiy vositalari, tashqi savdo faoliyatini davlat huquqiy tartibga
solinishi kabi asosiy tayan
ch tarkibiy qismlar bilan bevosita bogʻliq.
Shuning uchun ham xalqaro savdo munosabatlarini kompleks tarzdagi tizimlararo
oʻrganilishi lozim boʻlgan soha boʻlib, uning tartibga solish predmeti tabiatiga koʻra turli
-tuman
va xilma-xil shakldagi xalqaro sav
do munosabatlarida namoyon boʻladi (Minnayev, 2006).
Xulosa va takliflar.
Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazining hisob-
kitoblariga koʻra, Oʻzbekiston uchun
JSTga aʼzo boʻlsa, agar tariflar Rossiya darajasiga (5 foizgacha) tushirilsa importning oʻ
sishi 5,8
mln. dollar miqdorida, Qozogʻiston va Qirgʻiziston darajasiga tushirilsa (0 foizgacha)
importning oʻsishi 6,7 mln.
dollar miqdorida yuz beradi.
Oʻzbekistonda notarif toʻsiqlar darajasi va ularning import va ichki ishlab chiqarish
hajmiga taʼsir koʻrsatadi. Davlat sektori farmatsevtika mahsulotlari asosiy import qiluvchisi
hisoblanadi, lekin xaridlari tartibi hali beri
murakkab. Oʻzbekistonda sogʻliqni saqlash
sohasidagi faoliyatning barcha turlari litsenziyalashni taqozo etadi.
JST kelishuvlarida
agarda boshqa davlatlar bilan kelishuv mavjud boʻlgan taqdirda
xalqaro xatto chet el milliy standartlaridan ham foydalanish
taʼkidlab oʻtilgan. Bundan tashqari,
qonunda import qilinayotgan tovarlar sogʻliqni saqlash va xavfsizlik singari umumiy talablar
b
oʻyicha Oʻzbekiston joriy qilgan texnik reglamentlarga mos kelishi koʻzda tutilgan. Bu esa
Oʻzbekistonda standart
lar ham majburiy ham boshqa elementlardan tashkil topganligini
bildiradi va import qilinayotgan mahsulot boshqa elementlarga rioya qilishi shart emas. Shu
bilan birga, Oʻzbekiston umumiy manfaatlarga tegishli boʻlgan masalalr JST tomonidan tan
olingan roʻy
hatga nisbat
an koʻp boʻlib, oʻzaro moslashuv va usullar birligi kabi jihatlarni oʻz
ichiga oladi. Shunday qilib kelishuvga muvofiq davlat tashkilotlari mavjud texnologiyaga mos
kelishini taʼminlashga maʼsuldirlar, vaholanki, boshqa mamlakatlarda ushbu majb
uriyat
xusus
iy tarmoq va bozor kuchlariga yuklatilgan. Maʼmuriy talablarning keng hajmini mavjudligi
standartlarning 80% majburiy standartlar s
ifatida boʻlishining sababi hisoblanadi.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, mart
www.e-itt.uz
88
Adabiyotlar / Литература/ Reference:
Harrod R. (1951). The life of John Maynard Keynes. - L.
Ismailova N.S., Dadabayev U.A. (2023). O‘zbekistonning Jahon savdo tashkilotiga a’zo
bo‘lishining o‘ziga xos xususiyatlari
. Monografiya.
–
T.: “Ilm
-
fan va innovatsiya”, 152 b.
Marrakesh Agreement (1994). The Rules of Origin Agreement 1994, Apr. 15, 1994,
Establishing the World Trade Organization, Annex 1A, 1867 U.N.T.S. 187, 33 I.L.M. 1153 p-67.
Mill J. (2011). Principles of Political Economy. ISBN. 9788468628974. -726 p.
Smith A. (1776). The wealth of nations. W. Strahan and T. Cadell, London.
Vahabov
А.,
Tadjibayeva D.A., Xajibakiyev Sh.X. (2015) Jahon iqtisodiyoti va xalqaro
iqtisodiy munosabatlar: darslik /A.V. Vaxabov, D.A. Tadjibayeva, Sh.X. Xajibakiyev.
—
Toshkent:
Baktria press, -286-bet
Кейнс
Ж.
(1926).
Большая советская энциклопедия: в 6
6
т. (65 т. и 1 доп.) / гл. ред. О.
Ю. Шмидт. —
М.: Советская энциклопедия, 1926—
1947.
Минаев
А. (
2006).
Правовое регулирование внешнеторговых сделок юридических лиц.
Автореферат на соискание уч. степени канд. юрид. наук М, –
С. 8
-9.
Олин Б.
(2004)
. Межрегиональная и межд
u
народная торговля. М.: Дело, 416 с. (англ.
Interregi
о
n
а
l
а
nd Intern
а
ti
о
n
а
l Tr
а
de, 1933).
Хекшер Э.
(2006)
. Влияние внешней торговли на распределение дохода =
The Effect
о
f
F
о
reign Tr
а
de
о
n the Distributi
о
n
о
f Inc
о
me
(1919) // Вехи экономической мысли. /Под ред.
А.П.Киреева. М.:ТЕИС, 154
c.
