ОЦЕНКА ЭФФЕКТИВНОСТИ ГОСУДАРСТВЕННОГО УПРАВЛЕНИЯ, КРИТЕРИИ И ИНДИКАТОРЫ

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, aprel

www.e-itt.uz

17

DAVLAT BOSHQARUVIDA SAMARADORLIKNI BAHOLASH,

MEZONLAR VA INDIKATORLAR

Abdullayev Temur

O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi

Davlat boshqaruvi akademiyasi

ORCID: 0009-0007-6543-0131

Temurabdullaev@gmail.com

Annotatsiya.

Ushbu maqolada O‘zbekistonda davlat xizmatida faoliyat yuritayotgan har bir

rahbar va xodim faoliyatining sama

rali bo‘lishiga alohida eʼtibor qaratilib, davlat

xizmatchisi ishini

ana shu tamoyillar asosida tashkil etishi zarurligi yoritilgan.

Kalit so‘zlar:

samara, samaradorlik, boshqaruv faoliyati, davlat boshqaruvi, baholash

mezonlari.

ОЦЕНКА ЭФФЕКТИВНОСТИ ГОСУДАРСТВЕННОГО УПРАВЛЕНИЯ,

КРИТЕРИИ И ИНДИКАТОРЫ

Абдуллаев

Темур

Академия государственного управления при

Президенте Республики Узбекистан

Аннотация.

В данной статье особое внимание уделяется эффективности работы

каждого руководителя и работника, работающего на государственной службе в

Узбекистане, а также подчеркивается необходимость организации работы

государственного служащего на основе этих принципов.

Ключевые слова:

эффект, эффективность, управленческая деятельность,

государственное управление, критерии оценки.

ASSESSMENT OF THE EFFECTIVENESS OF PUBLIC ADMINISTRATION,

CRITERIA AND INDICATORS

Temur Abdullayev

Academy of Public Administration under the

President of the Republic of

Uzbekistan

Annotation.

This article pays special attention to the performance of each manager and

employee working in the civil service in Uzbekistan, and also emphasizes the need to organize the

work of a civil servant based on these principles.

Keywords:

effect, efficiency, management activities, public administration, evaluation criteria.

UO

‘

K: 351(575.1)

IV SON - APREL, 2024

17-26

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, aprel

www.e-itt.uz

18

Kirish.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017

-yil 7-

fevraldagi «O‘zbekiston Respublikasini

yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida»gi PF

-4947-sonli Farmoni,

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «O‘zbekiston Respublikasida Maʼmuriy islohotlar

konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida»gi (Указ

, 2017) 2017-yil 8-sentabrdagi PF-5185-sonli

Farmoni, O‘zbekiston

Respublikasi Prezidentining “2017

-2021-

yillarda O‘zbekiston

Respublikasini rivojlantirishni

ng beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasini

«Faol investitsiyalar va ijtimoiy rivojlanish yili»da amalga oshirishga oid davlat dasturi

to‘g‘risida”gi

2019-yil 17-yanvardagi PF-5635-

sonli Farmoni, O‘zbekiston Respublikasi

Prezidentining 2017 va 2018-

yillardagi Oliy Majlisga Murojaatnomalari, shuningdek, O‘zbekiston

Respublikasining «Davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari faoliyatining ochiqligi to‘g‘risida»gi,

«Ijtimoiy sheriklik to‘g‘risida»gi va «Jamoatchilik nazorati to‘g‘risida»gi

Qonunlari hamda sohaga

tegishli boshqa meʼyoriy

-huquqiy hujjatlarda belgilangan vazifalarni amalga oshirishda ushbu

maqola muayyan darajada xizmat qiladi.

Maqola mavzusin

ing dolzarbligi davlat tashkilotlarining uzluksiz ishlashini taʼminlash uchun

salbiy o

millar taʼsirini bartaraf etish yoki kamaytirishga qaratilgan amaliy faoliyatning tark

ibiy

qismlari majmuyi bo‘lgan boshqaruv mexanizmini samarali shakllantirish muhimlig

i bilan

tasdiqlanadi.

Tadqiqotning maqsadi

–

davlat boshqaruvi samaradorligini har tomonlama baholash.

Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar qo‘yildi:

–

davlat boshqaruvida amalda tatbiq etiladigan maqsadlar, jamoatchilik talablari bilan

xolisona belgilanadigan maqsadlar;

–

davlat boshqaruvini obyektivlashtirish orqali olingan natijalar bilan boshqaruv

jarayonlarida amalga oshiriladigan maqsadlar;

–

jamoat ehtiyojlari va manfaatlarini hisobga olgan holda boshqaruvning obyektiv natijalari;

–

boshqaruv natijasida olingan obyektiv natijalar bilan davlat boshqaruviga sarflangan

ijtimoiy xarajatlar;

–

boshqaruv potensialiga xos bo‘lgan imkoniyatlar, ulardan amalda foydalanish darajasi.

Adabiyotlar sharhi.

Konsepsiyaning strategik tamoyillari O‘zbekistonni rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlari

bo‘yicha qator islohotlar tashabbuslarida, xususan, “2017

-2021-

yillarda O‘zbekiston

Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasi”da o‘z

ifodasini topgan (Указ, 2017), uning doirasida davlat va jamiyat qurilishi tizimini

takomillashtirishga qaratilg

an ustuvor maqsadlar uchun Maʼmuriy islohotlar konsepsiyasi ishlab

chiqildi. Shundan so‘ng “2

022-2026-

yillarda Yangi O‘zbekistonni rivojlantirish strategiyasi”da

belgilab berilgan yangi islohotlar tashabbuslari bilan davlat boshqaruvi tizimini takomillashtirish

bo‘yicha yangi vazifalar belgilab berildi: ixcham, professional, adolatli va yuqori samarali davlat

boshqaruvi tizimini yaratish, davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari faoliyatini qisqartirish

bo‘yicha boshqaruv apparati va ish jarayonlarini optimallashtirish (Указ, 2022). Islohotlarning

yaxlitligi va uzluksizligini ta’minlash hamda Taraqqiyot strategiyasida belgilab berilgan, o‘z

dolzarbligini yo‘qotmagan

, barcha maqsadlarga erishish maqsadida beshta asosiy ustuvor

yo‘nalishga strategik jihatdan guruhlangan, 100 ta asosiy maqsadni o‘zida mujassam etgan
“O‘zbekiston –

2030” strategiyasi tasdiqlandi (Указ, 2023).

Davlat boshqaruvi

–

odamlarning

ijtimoiy hayotini tartibga solish, saqlash yoki o‘zgartirish

uchun davlatning nufuzli, tashkiliy va tartib

ga soluvchi ta’siri (Мухаев

, 2017).

Samaradorlik har doim ma’lum nisbatdir (natijaning maqsadlarga yoki natijaga erishish

xarajatlariga), ya’ni nisbiy

qiymat, bu toifa boshqaruv xarakteriga ega bo‘lib, birinchi navbatda,

maqsadga erishish darajasini aks ettiradi (

Мазур

,

Шапиров

и др.

2013).

Hozirgi vaqtda ilmiy adabiyotlarda “davlat boshqaruvi samaradorligi’ toifasining ta’rifi

shakllantirilmagan, shu m

unosabat bilan muallif ushbu toifaning o‘ziga xos ta’rifini taklif qildi.

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, aprel

www.e-itt.uz

19

Davlat boshqaruvi samaradorligi

–

davlat boshqaruvi tizimi tomonidan erishilgan natijalarning

belgilangan maqsad va vazifalarga muvofiqligi darajasini hisobga olgan holda, davlat boshqaruvi

tizimi tomonidan muayyan funksiyalarni bajarishning mumkin bo‘lgan, shuningdek, haqiqatda

olingan natijalarining har tomonlama rivojlanishdagi tavsifi.

Samaradorlikni uch tomondan ko‘rish mumkin:

–

natijada samaradorlik

–

xarajatlar, ya’ni daromad

va xarajatlar, xarajatlar va foyda

o‘rtasidagi bog‘liqlik;

–

samaradorlik haqiqiy mahsulotlarning standartlarga (normalarga) nisbati sifatida;

–

ko‘zlangan maqsadga erishishda muvaffaqiyat sifatida samaradorlik

(

FANTOVÁ

ŠUMPÍKOVÁ, 2016

).

Melkov (2018) davlat boshqaruvi sifatini baholash parametrlari va mezonlarini tanlash

muammosi haqida gapiradi, u tegishli m

e’yoriy hujjatlarda ko‘rsatilgan parametrlar va mintaqaviy

hokimiyat qarorlarining samaradorligi har doim ham bir-biri bilan statistik jihatdan bo

g‘liq

emasligini ta’kidlaydi (Budjet kodeksi va boshqa hujjatlar asosida qat’iy belgilangan budjet

siyosati bundan mustasno).

Davlat organlari faoliyati samaradorligini baholash bo‘yicha Kapoguzov

(2017) va

Suleymenova (2021); aholiga hayotning turli sohal

arida ko‘rsatilayotgan xizmatlar sifati va

hokimiyat organlari faoliyatidan qoniqishini tavsiflovchi ko‘rsatki

chlarning obyektivligi borasida

Fateyeva (2014); ijro hokimiyati organlari faoliyati samaradorligini baholashni takomillashtirish

bo‘yicha Аpkaniy

eva (2018); samaradorlikni mezonlar asosida baholash Dobrolyubova, Yujakov,

Аleksandrov

(2014); Davlat boshqaruvi organlari faoliyati samaradorligni baholash tizimi

to‘g‘risida Veld

(1996)

; Davlat boshqaruvi faoliyatining samaradorligi omillari Аnvarova

(2015)

kabilarning tadqiqotlarida bayon etilgan.

Tadqiqot metodologiyasi.

Maqolada jahon boshqaruvi ko‘rsatkichlari (World Governance Indicators, WGI) bo‘yich

a

“javobgarlik”, “siyosiy barqarorlik va zo‘ravonlikning yo‘qligi”, “hukumat samaradorligi”, “tartibga

solish sifati”, “qonun ustuvorligi” va “korrupsiyani nazorat qilish” indekslaridan foydalanilgan.

Tahlil va natijalar muhokamasi.

Samaradorlik nuqtayi nazaridan davlat hokimiyati organlari faoliyatining ijtimoiy yaxlitlik

va tizim sifatida qaraladigan har qanday jihati (tomoni) yoki xususiyatiga baho berish mumkin.

Faoliyatning ajralmas va tizimli tavsifi sifatida samaradorlik nafaqat ko‘rsatkich, balki t

ashkil

etilishi va boshqarilishi kerak bo‘lgan jarayondir. Samaradorlikni bah

olash davlat organlari,

tarkibiy bo‘linmalari va davlat xizmatchilari faoliyatini baholashning uzluksiz, umumiy jarayoni

bo‘lishi kerak, uning mazmuni: samaradorlik ko‘rsatkichlar

i tizimini tanlash; samaradorlik

standartlarini ishlab chiqish (standartlar v

a protseduralar); samaradorlikni o‘lchash; haqiqiy

ishlash holatini ushbu standartlar talablari bilan taqqoslash.

Har bir tashkilot o‘z oldiga maʼlum maqsadlar qo‘yadi. Yakuniy na

tijalarni baholash

jarayonida maʼlum nomuvofiqliklar aniqlanishi mumkin. Tekshiruv natijalariga ko‘ra boshqaruv

jarayonini to‘g‘rilash yoki rejalarga o‘zgartirishlar kiritish to‘g‘risida qaro

r qabul qilinishi

mumkin.

Menejmentning asosiy maqsadi tashkilot faoliyatini doimiy ravishda yaxshilashdir.

Boshqaruvning iqtisodiy samaradorligi alohida ahamiyatga ega. Samaradorlik mezonlari umumiy

va xususiy bo‘lishi mumkin. Birinchi holda, ishlash natijalarining global jihati ko‘rib chiqiladi.

Resurslarni minimal sarflash bilan maksimal natijaga erishish muhim. Boshqaruv

samaradorligining qi

sman ko‘rsatkichlari quyidagilardan iborat:

–

ishlab chiqarish jarayonida ishtirok etuvchi ishchilarning mehnat xarajatlari darajasi;

–

moddiy resurslarni sarflashning oqilonaligi;

–

moliyaviy resurslarning minimal qiymati;

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, aprel

www.e-itt.uz

20

–

asosiy ishlab chiqarish fondlaridan foydalanish va amortizatsiyani tavsiflovchi

ko‘rsatkichlar;

–

ishlab chiqarish xarajati (minimalda saqlanishi kerak);

–

ishlab chiqarish rentabelligi ko‘rsatkichi;

–

ishlab chiqarish sexlarining texnik jihozlanishi (texnik taraqqiyotning zamonaviy

yutuqlariga muvofiqligi);

–

mehnat sharoitlari va tashkiliy tuzilma bilan belgilanadigan ishchilarning mehnat

intensivligi;

–

xarajat stavkasiga muvofiqligi va barchasiga to‘liq mos kelishi, shartnoma majburiyatlari;

–

xodimlar soni va tarkibining barqarorligi;

–

bir xil xarajatlar darajasida ekologik qoidalarga rioya qilish.

Tashkilotni boshqarish samaradorligini bahol

ashda quyidagi ko‘rsatkichlardan foydalanish

mumkin:

–

samaradorlik rahbariyat tomonidan qo‘yilgan maqsadlarga erishish

darajasida namoyon

bo‘ladi;

–

tashkilotning barcha tuzilmalari va bo‘linmalarining ehtiyojlarini to‘liq qondiradigan

moddiy va moliyaviy resurslarni tejamkorlik bilan sarflash qobiliyati;

–

olingan iqtisodiy natijalarning ishlab chiqarish jarayonida sarflangan xarajatlarga optimal

nisbatiga erishish;

–

to‘g‘ridan to‘g‘ri yoki bilvosita omillarning yakuniy natijaga taʼsir qilish darajasi

(

Атаманчук

, 2004).

Boshqaruv samaradorligini baholash mezonlari muayyan faoliyat turlarini amalga

oshirishning maqsadga muvofiqligi va samaradorligini baholash imkonini beruvchi aniq

ko‘rsatkichlardir. Zamonaviy iqtisodiy fan ularni ikki guruhga ajratadi:

1. Xususiy (mahalliy) mezonlar:

–

tovar yoki xizmatlarni to‘g‘ridan to‘g‘ri ishlab chiqarish bilan shug‘ullanuvchi ishchil

arning

mehnat xarajatlari;

–

moddiy resurslarning boshqaruv va boshqa maqsadlar uchun sarflanishi;

–

moliyaviy resurslarning narxi;

–

as

osiy vositalardan foydalanishni tavsiflovchi ko‘rsatkichlar (maqsad, amortizatsiya,

samaradorlik va shu kabilar);

–

aylanma tezligi;

–

qoplanish muddati (kamaytirish yoki oshirish).

2. Sifat mezonlari:

–

sifat ko‘rsatkichlarining eng yuqori toifasiga kiruv

chi mahsulotlar ishlab chiqarishni

ko‘paytirish;

–

tashkilotning ekologik javobgarligi, shuningdek, zamonaviy energiya tejovchi

texnologiyalarni joriy etish;

–

mahsulotlarning jamiyatning dolzarb ehtiyojlariga muvofiqligi;

–

xodimlarning mehnat sharoitlarini, shuningdek, ularning ijtimoiy darajasini doimiy

ravishda yaxshilash;

–

resurslarni tejash.

Taʼkidlash joizki,

menejment samaradorligini baholashning barcha mezonlari ishlab

chiqarishni (yoki taqdim etiladigan xizmatlar soni) maksimallashtirish bilan birga bo‘lishi kerak.

Foyda darajasi ham oshishi kerak.

Boshqaruv faoliyati yoki qaror qabul qilish natijasida olingan iqtisodiy natijalarni baholash

uchun tegishli usullardan foydalaniladi. Shunday qilib, boshqaruv samaradorligining mezonlari va

ko‘rsatkichlari quyidagilardan iborat:

–

boshqaruv samaradorligining umumiy ko‘rsatkichi (hisobot davri fo

ydasining

boshqaruvga tegishli xarajatlarga nisbati);

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, aprel

www.e-itt.uz

21

–

boshqaruv xodimlari nisbati (katta menejerlar soni va umumiy sonining nisbati, korxonada

ishlaydigan ishchilar);

–

boshqaruv xarajatlari nisbati (tashkilotning umumiy xarajatlarining boshqaruv

xarajatlariga nisbati);

–

boshqaruv xarajatlarining ishlab chiqarish hajmiga nisbati (fizik yoki miqdoriy jihatdan);

–

boshqarishni takomillashtirish samaradorligi (yil davomidagi iqtisodiy samara boshqaruv

faoliyatiga sarflangan mablag‘lar miqdoriga bo‘linadi);

–

yillik iqtisodiy samara (amalga oshirilgan boshqaruv chora-tadbirlari tufayli jami

jamg‘armalar va sanoat omiliga ko‘paytirilgan xarajatlar o‘rtasidagi farq).

Boshqaruv samaradorligini baholash mezonlari va ko‘rsatkichlari quyidagi yondashuvlarga

muvofiq

qo‘llanilishi mumk

in:

–

dastlab qo‘yilgan vazifalarni amalga oshirish darajasini aniqlash uchun ularni aniqlashga

yo‘naltirish;

–

boshqaruv apparati samaradorligini, shuningdek, rahbarlarning axborot va boshqa

resurslar bilan taʼminlanganlik darajasini ba

holash;

–

yakuniy natijadan qoniqishni aniqlash uchun ishlab chiqarilgan mahsulotlar yoki taqdim

etilgan xizmatlarni baholash;

–

tashkilot faoliyatidagi zaif va kuchli tomonlarni aniqlash uchun professional ekspertlarni

jalb qilish;

–

menejerlar yoki boshqaruv tizimlarining turli nuqtayi nazarlarini qiyosiy tahlil qilish;

–

samaradorlik darajasini aniqlash uchun boshqaruv va ishlab chiqarish jarayonidagi barcha

tomonlar va ishtirokchilarni jalb qilish.

Baholash faoliyati quyidagi turlardan biriga mos kelishi mumkin:

1. Formativ:

–

kerakli va haqiqiy holat o‘rtasidagi nomuvofiqlikni aniqlash;

–

kuchli va zaif tomonlarni aniqlash uchun ishlab chiqarish jarayonini baholash;

–

maqsadlarga erishish darajasini baholash.

2. Jamlash:

–

irratsional yo‘nalishlarni bar

taraf etish maqsadida real iqtisodiy foyda keltiradigan

mahsulot va xizmatlar turlarini aniqlash;

–

tashkilot faoliyati natijasida xodimlar va mijozlar farovonligidagi o‘zgarishlarni o‘rganish;

–

xarajatlarning amalda erishilgan iqtisodiy natijalarga nisbatini baholash.

Davl

at hokimiyati va boshqaruvi organlari faoliyati samaradorligining xususiyatlari ko‘p

qirrali bo‘lib, baholash subyekti tomonidan shakllantirilgan maqsadlarga bog‘liq. Shu bilan birga,

samaradorlikni baholash uchun u yoki bu texnologiyadan foydalanganda, quyidagilarni aniq

ajratib ko‘rsatish kerak:

1) baholash predmeti (uning pozitsiyasi, maqsadlari va qadriyatlari);

2) baholash obyektivi (bu butun boshqaruv tizimi yoki uning alohida elementi bo‘lishi

mumkin, masalan, faoliyat doirasi

–

jarayon, natija yoki oqibatlar; tarkibiy va institutsional jihat,

xodimlar);

3) samaradorlik vositalari (samaradorlikni baholashning modellari, jihatlari, turlari va

texnologiyalari).

Samaradorlik mezoni boshqaruv faoliyatining namoyon bo‘lishining belgilari

, qirralari,

tomonlari bo‘lib, ularni tahlil qilish orqali boshqaruv sifatini, uning jamiyat ehtiyojlari va

manfaatlariga muvofiqligini aniqlash mumkin.

Samaradorlik ko‘rsatkichi –

solishtirish imkonini beruvchi o‘ziga xos ko‘rsatkich: hokimiyat

va xodimlarn

ing xohlagan yoki zarur bo‘lgan haqiqiy faoliyati; hukumatning turli davrlardagi

faoliyati; turli organlarning bir-biriga nisbatan faoliyati.

Baholash mezonlariga qo‘yiladigan talablar:

1) mezonlar baholash maqsadlarini amalga oshirishga olib kelishi va barcha aniqlangan

muammolarni qamrab olishi kerak;

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, aprel

www.e-itt.uz

22

2) mezonlar baholashni amalda o‘tkazish uchun yetarli darajada aniq bo‘lishi kerak;

3) mezonlar tegishli sabablar bilan tasdiqlanishi va/yoki nufuzli manbalardan olinishi kerak.

Bundan tashqari hokimiyat organlari faoliyatini baholashda foydalaniladigan mezonlar bir-biriga,

shuningdek, avvalgi baholashlarda qo‘llanilgan mezonlarga mos kelishi kerak.

Аgentlik tomonidan tajriba tariqasida tuman (shaharlar) hokimi o‘rinbosarlari faoliyati

samaradorligini baholas

h bo‘yicha tizimli ishlar amalga oshirildi. Xususan, tumanlar (shaharlar)

hokimlari o‘rinbosarlari faoliyati samaradorligini baholash tizimini jo

riy etish, ularning faoliyatini

samarali tashkil etish maqsadida 100 dan ortiq o‘quv

-

seminarlar o‘tkazildi.

2020-yilda 12 ta tuman (shahar)da tajriba tariqasida, 2021-yildan boshlab esa barcha tuman

(shahar)larda tuman (shahar) hokimi o‘rinbosarlari faoliy

atini baholash tizimi joriy etildi va har

chorak yakunlari bo‘yicha baholandi. Agentlik tomonidan baholash tart

ibini takomillashtirish

bo‘yicha tizimli ishlar olib borildi va 2022

-yil boshidan yangi baholash tartibi joriy etildi.

Shuningdek, yangi tartib asosida hududlar salohiyati va vazifalarning dolzarbligidan kelib

chiqib, asosiy ko‘rsatkichlar salmog‘ini (qiym

atini) aniqlash amaliyoti joriy etildi.

2022-

yil yakuni bo‘yicha 1216 nafar tuman (shahar) hokimi o‘rinbosarlaridan 118 nafari

(9,7 %) “aʼlo”, 809 nafari (66,5 %) “yaxshi”, 280 nafari (23 %) “qoniqarli” va 9 nafari (0,7 %)

“qoniqarsiz” deb baholandi.

2021-yil 23-

avgustda Vazirlar Mahkamasining “Hududlarni kompleks ijtimoiy

-iqtisodiy

rivojlantirish tarmoqlari samaradorligini baholash tizimini joriy etish chora-tadbirlari

to‘g‘risida”gi qarori qabul qilingan edi.

Mazkur qarorga muvofiq, agentlik tomonidan 6 t

a yo‘nalish bo‘yicha tarmoqlar faoliyati 25

ta asosiy ko‘rsatkich bo‘yicha baholandi. Mazkur tizimning hayotga tatbiq etilishi natijasida

hududlarni ijtimoiy-

iqtisodiy rivojlantirish, ularning bandligini taʼminlash, tadbirkorlikni

rivojlantirish borasida a

holi muammolarini tezkorlik bilan hal etishda ijobiy o‘zgarishlarga

erishildi.

2022-

yil yakuni bo‘yicha sektor rahbarlari faoliyatini baholash natijalariga ko‘ra, 820 ta

sektor rahbarlaridan 530 tasi “yaxshi”, 290 tasi “qoniqarli” natija ko‘rsatdi.

Xususan, 2022-yil 8-

avgustda “Davlat xizmati to‘g‘risida”gi Qonun qabul qilindi. Ushbu

Qonunning 36-moddasi davlat xizmatchisi faoliyati samaradorligini

baholashga bag‘ishlangan

bo‘lib, unga ko‘ra, davlat xizmatchisini rag‘batlantirish va lavozimda ko‘tarilishini

taʼminlash

maqsadida uning faoliyati samaradorligini asosiy ko‘rsatkichlar bo‘yicha, xolis va adolatli

mezonlar asosida baholash tizimi joriy etilmoqda.

Mazkur Qonun normalariga rioya etilishini taʼminlash maqsadida 2022

-yil 28-dekabrda

3407-son bilan Agentlik tomonidan ishlab chiqilgan Davlat xizmatchilari faoliyatini asosiy

ko‘rsatkichlar bo‘yicha baholash metodikasi davlat ro‘yxatidan o‘tkazildi.

Jahon banki ekspertlari 2021-

yil uchun yangilangan Jahon boshqaruvi ko‘rsatkichlarini

(World Governance Indi

cators, WGI) eʼlon qildi. Hisob

-

kitoblarga ko‘ra, 2020

-yilda

yomonlashganidan so‘ng, mamlakatning barcha olti komponent bo‘yicha ko‘rsatkichlari

yaxshilangan.

WGI indeksi olti bo‘limga bo‘lingan: “javobgarlik”, “siyosiy barqarorlik va zo‘ravonlikning

yo‘qligi”, “hukumat samaradorligi”, “tartibga solish sifati”, “qonun ustuvorligi” va “korrupsiyani

nazorat qilish”. Xulosa indeksi deyarli yo‘q –

faqat ushbu komponentlar bo‘yicha maʼlumotlar.

Jahon banki mustaqil ravishda ushbu indeks uchun mamlakatlar reytingini tayyorlamaydi.

Boshqaruv sifat ko‘rsatkichlarini shakllantirish uchun jami 30 ta axborot manbalaridan

foydalaniladi. 2021-2022-

yillardagidan farqli o‘laroq, O‘zbekiston ko‘rsatkichlarini hisoblashda

16 ta axborot manbalaridan foydalanilgan.

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, aprel

www.e-itt.uz

23

1-rasm.

Hukumat faoliyati samaradorligi

1

“

Hukumat faoliyati samaradorligi

”

ko

‘

rsatkichi bo

‘

yicha O

‘

zbekiston 208 ta davlat orasida

116-o

‘

rinni egallab, avvalgi natijani 22 pog

‘

onaga yaxshilagan.

O‘zbekistonning, boshqa davlatlar bilan solishtirganda, tutgan o‘rni

to‘g‘risida Jahon banki

tomonidan ham hisob-

kitob qilingan reytingda tushuncha beriladi. O‘zbekistonda bu ko‘rsatkich

44,7 %ni tashkil etadi, yaʼni 44,7 % mamlakatlarda davlat boshqaruvi samaradorligi

O‘zbekistonnikidan yomonro

qdir.

Ikki yil avval bu ko‘r

satkich ancha past

–

34,1 % edi.

2-rasm.

Siyosiy barqarorlik va zo'ravonlik/terrorizmning yo'qligi

2

Siyosiy barqarorlik va zo

‘

ravonlikning yo

‘

qligi bo

‘

yicha O

‘

zbekiston o

‘

z natijasini 19

pog

‘

onaga yaxshilab, 130-o

‘

ringa ko

‘

tarildi.

Shu bilan birga, ko

‘

rsatkichning o

‘

zi ikki yil oldingi (-0,43 %)ga qaraganda yaxshiroq bo

‘

lsa-

da, salbiy zonada (-0,24) qoldi.

Bu ko‘rsatkich doimo yaxshi yoki yomon tomonga o‘zgarib turadi.

Reyting

ham 31,6 %dan 39,2 %ga ko‘tarildi.

3-rasm.

Oshkoralik va hisobdorlik

3

1

https://www.gazeta.uz/ru/2022/10/04/wgi/

2

https://www.gazeta.uz/ru/2022/10/04/wgi/

3

https://www.gazeta.uz/ru/2022/10/04/wgi/

32,1

23,7

23,7

31,9

31,8

35,9

33,6

34,8

36

34,1

41,2

44,7

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

29,3

29,9

28,4

34,5

33,1

34,4

35,1

34,8

33,2

31,6

35,3

39,2

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

1

1,2

1,4

1,4

1,7

2,1

3,7

7,9

7,8

7,8

9,4

12,56

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, aprel

www.e-itt.uz

24

Tanlov erkinligi, so

‘

z erkinligi, yig

‘

ilishlar va ommaviy axborot vositalari erkinligini aks

ettiruvchi

“

Oshkoralik va hisobdorlik

”

ko

‘

rsatkichi bo

‘

yicha O

‘

zbekiston 12 pog

‘

ona yuqorilab,

182-o

‘

ringa ko

‘

tarildi.

Ko‘rsatkich

-1,40 ni tashkil etdi, bu 2010-yildan beri eng yaxshi natijadir.

Shu bilan birga, reyting eng past ko‘rsatkichlardan biri bo‘lib qolmoqda –

12,56 %, yaʼni atigi

12,56 % mamlakatlarda shaffoflik va hisobot beri

sh darajasi O‘zbekistondagidan ham yomonroq.

4-rasm.

Tartibga solish sifati

4

Tartibga solish sifati (hukumatning xususiy sektor rivojlanishiga yordam beradigan va

rag

‘

batlantiruvchi asosli siyosat va qoidalarni ishlab chiqish va amalga oshirish qobiliyatini aks

ettiradi) yaxshilandi. 2021-

yil yakuniga ko‘ra, mamlakat 33 pog‘onaga ko‘tarilib, 144

-

o‘ringa

ko‘taril

di.

Ko‘rsatkich salbiy zonada (

-0,58 %), ammo bu 1996-yildan beri eng yaxshi natijadir. Ikki yil

oldingi reyting 14,4 %ga nisbatan 31,25 %ni tashkil etdi.

“Qonun ustuvorligi” indikatori (kelishuvlar qay darajada bajarilayotgani, mulkiy huquqlar

hurmat qilinishi, ichki ishlar xodimlari va sudlar ishlayotganligi haqidagi tasavvurni aks ettiradi,

shuningdek, jinoyat va zo‘ravonl

ik ehtimolini baholaydi) -1,08 dan -0,89 gacha yaxshilandi.

Bu mamlakatga 168-

o‘ringa ko‘tarilish imkonini berdi (+13 pozitsiya).

Bu o

‘rin 19,7 %ni

tashkil etdi.

5-rasm.

Qonun ustuvorligi

5

4

https://www.gazeta.uz/ru/2022/10/04/wgi/

5

https://www.gazeta.uz/ru/2022/10/04/wgi/

3,8

3,9

3,1

3,5

2,1

6,2

12,5

13,3

13,8

14,4

25,2

31,25

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

2

8,9

10,1

10

10,2

10,8

10,1

11,2

12,6

14,4

15,2

19,7

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, aprel

www.e-itt.uz

25

Bu ko

‘

rsatkich hukumat hokimiyatidan siyosatchilarning shaxsiy manfaati, jumladan,

korrupsiyaning kichik va asosiy shakllari, shuningdek, elita va shaxsiy manfaatlar tomonidan

davlat tomonidan bosib olinishi uchun qay darajada foydalanilishi haqidagi tasavvurlarni aks

ettiradi.

6-rasm.

Korruptsiyani nazorat qilish

6

Mamlakatning ushbu ko

‘

rsatkich bo

‘

yicha natijasi 15 pog

‘

onaga yaxshilanib, 161-o

‘

ringa

ko

‘

tarildi.

Ko‘rsatkich

-1,05 dan -0,81 gach

a ko‘tarildi, reyting esa 23 %gacha ko‘tarildi.

2022-2026-

yillarda Yangi O‘

zbekistonni rivojlantirish strategiyasida tartibga solish yukini

kamaytirish, qonun hujjatlari sonini qisqartirish, davlat organlari faoliyatini tartibga soluvchi

huquqiy hujjatlarni tizimlashtirish asosiy vazifalardan biri sifatida belgilangan.

Xulosa va takliflar.

Davlat boshqaruvi organlari faoliyati samaradorligini baholash borasidagi asosiy

muammolardan yana biri ularning faoliyatini baholash mezonlari va metodikasining barqaror

emasligi bilan bog‘liq. Baholash mezonlari va metodikasining o‘zgarib tur

ishini tabiiy hol sifatida

qabul qilish mumkin.

Аmmo baholash mezonlarini o‘zgartirish, yangilarini qo‘shish, mos ravishda

baholash metodikasini ishlab chiqishda, aniqlikka rioya qilish talab etiladi. Buning uchun soha
mutaxassislaridan aniq hisob-kitob bilan birga sinchkovlik ham talab etiladi.

Yuqorid

a ko‘rib o‘tilganidek, davlat organlari faoliyatini baholash borasida ko‘plab ijobiy,

shu bilan birga, tanqidiy fikrlar ham mavjud.

Аmmo ko‘plab davlatlarga davlat organlari faoliyatini

takomillashtirish borasida olib borilayotgan islohotlarda, aynan ular

faoliyatini baholashga eʼtibor

qaratilmoqda. Baholashda asosiy eʼtibor resurslardan natijaga qaratildi.

Davlat boshqaruvi faoliyatining samaradorligi quyidagi omillarga bog‘liq:

–

har bir davlat

organining aniq maqsadi (vazifasi), tarkibiy bo‘limlar o‘rtas

ida vazifalar,

funksiyalar va javobgarlikning aniq taqsimlanganligi;

–

funksiyalarning bajarish mexanizmlari mavjudligi;

–

faoliyatning aniq rejalashtirilganligi;

–

mehnat sharoitlarining yaratilganligi;

–

malakali mutaxassislardan iborat personal bilan tizimli ishlash, samarali va adolatli

rag‘batlantirish (ish haqi, mukofotlar va shu kabilar);

–

davlat xizmatchilarining mehnat unumdorligini baholash mezonlari mavjudligi;

–

baholash

natijalariga ko‘ra takliflarni ishlab chiqish bilan davlat organlari faoli

yati

samaradorligini pasaytiradigan muammolarni aniqlash imkoniyati mavjudligi.

6

https://www.gazeta.uz/ru/2022/10/04/wgi/

2,2

5,1

10,1

10,9

9,3

11,4

12,6

13,1

15,4

15,5

19,2

22,8

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, aprel

www.e-itt.uz

26

Faqat keng qamrovli baholash davlat boshqaruvi sifati haqida to‘liq va ishonchli

maʼlumotlarni taqdim

etishi mumkin. Shuningdek, belgilangan strategik vazifalarni hal etishda

davlat hokimiyati ijro organlari faoliyatining samaradorligini baholash, samarasiz hududiy

rahbarlarni almashtirish orqali rahbariyatda zarur o‘zgarishlarni amalga oshirish, shuningde

k,

moliyaviy ko‘mak ko‘rsatish orqali eng yaxshi natijalarga erishgan davl

at tashkilotlarini

rag‘batlantirish imkonini beradi.

Adabiyotlar/Литература/Reference:

FANTOVÁ ŠUMPÍKOVÁ, M., (2016) Hodnocení efektivnosti veřejných výdajových programů:

habilitačná práca. Brno: Masaryk university.

Shavkat Mirziyoyev (2016) Biz jasur va olijanob xalqimiz bilan erkin va obod, demokratik

O‘z

bekiston davlatini quramiz! 2016-yil 15-dekabr.

Suleimenova. G. (2021) Performance Evaluation System Of Government Agencies In The

Republic

Of

Kazakhstan:

Modern

Conditions

And

Prospects

Of

Development//https://cyberleninka.ru/article/n/otsenka-effektivnosti-deyatelnosti-

gosudarstvennyh-organov-v-kontekste-strategicheskogo-menedzhmenta-i-organizatsionnogo-

razvitiya-v (17.05.2021).

Veld R.J. in't. (1996) Relations between the State and Higher Education. The Hague, P. 36, 79;

Veld R. J. in't. The Dynamics of Educational Performance Indicators, Ministry of Education, Culture

and Science (JC&W). TheHague, 1987.

А

nvarova D. (2015)

Davlat boshqaruvini baholash yoxud budjet mablag‘lari qanday tejaladi.

//

https://huquqburch.uz

Апканиева К.И.

(2018)

Оценки эффективности деятельности органов государственной

власти в РФ: состояние, проблемы и пути решения. / К.И.Апканиева. Текст:

непосредственный.

//

Молодой

ученый.

No

45

(231).

С.

123

-127.

URL:

https://moluch.ru/archive/231/53607

/ (дата обращения: 04.05.2021).

Атаманчук Г.В. (2004) Теория государственного управления. Издательство: Омега

-

Л,.

Добролюбова Е.И., Южаков В.Н., Александров О.В.

(2014)

Вопросы государственного и

муниципального управления. No 2, с. 28

-47.

Капогузов Е.А., Сулейменова Г.К.

(2017)

Оценка эффективности деятельности

государственных органов в контексте стратегического менеджмента и организационного

развития в Республике Казахстан. // ARS ADMINISTRANDI. No3. URL:

https://cyberleninka.ru/article/n/otsenka-effektivnosti-deyatelnosti-gosudarstvennyh-organov-v-

kontekste-strategicheskogo-menedzhmenta-i-organizatsionnogo-razvitiya-

v(дата

обращения:

17.05.2021)

Мазур И.И., Шапиро В.Д., Ольдерогге Н.Г. (2013) Эффективный менеджмент. –

М.:

Высшая школа, –

555 с.

Мельков С.А.

(2018)

Государственное и муниципальное управление. Введение в

специальность. Конспект лекций. Учебное пособие. / С.А.Мельков, А.Н.Перенджиев,
О.Н.Забузов. –

М.: КноРус,

- 294 c.

Мухаев

Р.Т. (2017) Система государственного и муниципального управления. –

М.:

Юнитидана, –

36 с.

Указ (2017) Указ Президента Республики Узбекистан, от 07.02.2017 г. № У4947.

https://lex.uz/ru/docs/3107042 (Дата обращения: 01.08.2023 г.).

Указ (2022) Указ Президента Республики Узбекистан, от 28.01.2022 г. № УП

-60.

https://lex.uz

/ru/docs/5841077 (Дата обращения: 01.08.2023 г.).

Указ (2023) Указ Президента Республики Узбекистан, от 11.09.2023 г. № УП

-158.

https://lex.uz/ru/docs/6600404 (Дата обращения: 17.09.2023 г

.).

Фатеева С.В.

(2014)

Концептуальные основы оценки эффективности деятельности

органов исполнительной власти.