Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, aprel
www.e-itt.uz
211
SANOAT TARMOQLARIDA ISHLAB CHIQARISH SAMARADORLIGINI
OSHIRISHNING NAZARIY ASOSLARI
PhD, dots.
Raximov Anvar Norimovich
Iqtisodiyot va pedagogika universiteti
ORCID: 0009-0009-2855-4084
Avazova Nafisa Namazovna
Qarshi muhandislik-iqtisodiyot instituti
Annotatsiya.
Maqolada sanoat tarmoqlarida ishlab chiqarish samaradorligi hozirgi kundagi
dolzarb mavzulardan biri ekanligi, hamda uni oshirishga qaratilgan bir qancha xorijiy va mahalliy
olimlarning fikr-mulohazalari bayon etilgan. Sanoat korxonalarining ishlab chiqarish
samaradorligini oshirish uchun amalga oshirish lo
zim bo‘lgan ishlar nazariy jihatdan yoritilib
berilgan va bu bo‘yicha xulosa va takliflar berilgan.
Kalit so’zlar:
sanoat tarmog‘i,
integral ko‘rsatkichlar, salohiyat, iqtisodiy salohiyat, sanoat
salohiyati, industriya, struktura, komponentlar, omillar, o
‘zaro munosabatlar, metodologiya,
mantiqiy-metodologik sxema.
ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ ПОВЫШЕНИЯ ЭФФЕКТИВНОСТИ
ПРОИЗВОДСТВА В ОТРАСЛЯХ ПРОМЫШЛЕННОСТИ
PhD
, доц.
Рахимов Анвар Норимович
Экономико
-
педагогический
университет
Авазова Нафиса Намазовна
Каршинский инженерно
-
экономический институт
Аннотация.
В статье говорится, что эффективность производства в отраслях
промышленности является одной из актуальных тем в настоящее время, а также при
-
водятся отзывы ряда зарубежных и отечественных ученых, направленные на ее повышение.
Теоретически освещена работа, которую необходимо провести для повышения эффек
-
тивности производства промышленных предприятий, даны выводы и предложения по ней
.
Ключевые слова:
отрасль, интегральные показатели, потенциал, экономический
потенциал, промышленный потенциал, отрасль, структура, компоненты,
факторы,
взаимосвязи, методология, логико
-
методологическая схема.
THEORETICAL FOUNDATIONS FOR INCREASING PRODUCTION
EFFICIENCY IN INDUSTRIAL SECTORS
PhD, assoc. prof.
Rakhimov Anvar Norimovich
University of Economics and Pedagogy
Avazova Nafisa Namazovna
Karshi Engineering Economics Institute
Annotatsiya.
The article describes the fact that the efficiency of production in industrial sectors
is one of the current topics, as well as the feedback of several foreign and domestic scientists aimed at
increasing it. The work that should be carried out to improve the production efficiency of industrial
enterprises is theoretically covered, and conclusions and proposals are made on this.
Keywords:
industrial network, integrated indicators, potential, economic potential, industrial
potential, industry, structure, components, factors, interaction, methodology, logical-methodological
scheme.
UO
‘
K: 338.33
IV SON - APREL, 2024
211-217
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, aprel
www.e-itt.uz
212
Kirish.
Jahon miqyosida sanoat korxonalar faoliyatini boshqarishda zamonaviy statistik
uslublardan maqsadli foydalanish, i
qtisodiy salohiyatini integral ko‘rsatkichlar asosida
kompleks baholash va prognozlash hamda iqtisodiy salohiyatini oshirishga doir ko‘plab ilmiy
tadqiqotlar amalga oshirilmoqda. Shuningdek, zamonaviy boshqaruv tizimini takomillashtirish
hisobiga korxonala
rni innovatsion rivojlanishini ta’minlash, korxonalarning innovatsion
salohiyatini zamonaviy boshqaruv metodologiyasini takomillashtirish, innovatsion-iqtisodiy
salohiyatni tizimli tahlil usullarini qo‘llash masalalariga e’tibor kuchaytirilmoqda. Jahon san
oat
korxonalari iqtisodiy salohiyati va innovatsion faoliyatining rivojlanishi hamda yetakchi
davlatlar sanoat korxonalari iqtisodiyotidagi tarkibiy o‘zgarishlar va munosabatlarni yanada
takomillashtirishni statistik jihatdan baholash hozirgi davrdagi asosiy ilmiy tendensiyalardan
hisoblanadi.
O‘zbekiston sanoati mamlakat ijtimoiy
-iqtisodiy rivojlanishida muhim ahamiyat kasb
etadi. Zero, sanoat tarmog‘i
-
barqaror iqtisodiy o‘sishni ta’minlash, eksportdan
olinayotgan
daromadlarni oshirish, kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni ustuvor rivojlantirish,
shuningdek ijtimoiy tanglik, ya’ni aholi bandligini ta’minlash, daromadlarini oshirish va
pirovardida aholini yashash tarzini yuksaltirishga asos bo‘lmoqda.
Bugungi kunda sanoat tarmog‘i nafaqat yuqori sur’at
larda rivojlanayotgan tarmoq
sifatida, eksportni barqaror oshirib borayotgan, xorijiy investitsiyalarni keng jalb qilayotgan
hamda ishlab chiqarish jarayonlarini modernizsiya va tubdan texnik va texnologik jihatdan
yangilab borayotganligi bilan ham ajralib turadi.
Ammo tahlillarimizga ko‘ra, bugungi kunda O‘zbekiston sanoat tarmog‘ining mavjud
salohiyati va zahiralaridan to‘liq foydalanilmayapti. Bu esa, sanoat korxonalarining zahiralari
va iqtisodiy salohiyatini chuqur ilmiy va amaliy jihatdan tadqiq etish dolzarbligini yanada
oshirmoqda.
“2017
-
2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasining yanada rivojlantirish Harakatlar
strategiyasi”da ham turli mulkchilikdagi korxonalarning salohiyatidan samarali foydalanis
h,
raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqarishni ta
’minlash va eksport salohiyatini oshirish kabi
ustuvor vazifalar belgilab berilgan (
Farmon, 2017)
.
Yuqorida keltirilgan fikrlardan kelib chiqqan holda, bizning fikrimizcha sanoat tarmog‘i
tashkiliy-
iqtisodiy mohiyati, tarkibi, rivojlanishning o‘ziga xos xu
susiyatlarini inobatga olgan
holda sanoat korxonalari uchun iqtisodiy salohiyat tushunchasi, tarkibi va uni baholash
bo‘yicha ko‘rsatkichlarni ilmiy jihatdan shakllantirish va iqtisodiy mo
hiyatini nazariy jihatdan
ochib berish maqsadga muvofiq sanaladi.
Adabiyotlar sharhi.
Ushbu jihatlarni ochib berish uchun avvalambor, “sanoat”, "sanoat salohiyati", "iqtisodiy
salohiyat" tushunchalari bo‘yicha iqtisodchi olimlar talqinlarini tahlil qilib
chiqish lozim.
“Sanoat s
alohiyat
i”
tushunchasi lotinchadan
“
potential
”
kelib chiqqan bo‘lib, u kuch,
yashirin imkoniyat ma’nosini bildiradi. Shu o‘rinda umumiy iqtisodiyot nuqtai nazaridan,
Arxipov (2009) shunday ta’rif beradi: “Sanoat salohiyati”
- belgilangan maqsadlar yoki
qo‘yilgan vazifalarni yechish uchun jalb etilishi mumkin bo‘lgan mavjud vositalar, zaxiralar va
manbalar"dir. Olim tomonidan berilgan talqin “Sanoat salohiyati” to‘g‘risida umumiy
tushuncha shakllanishiga asos bo‘lsada, “Sanoat salohiyati”ni shakllantiruvchi omillarning
ta’siri iqtisodiy jihatdan asos
lanmagan.
Korxonalar darajasida "salohiyat" tushunchasiga G.B.Kleyner., B.I.Tambovsev va
R.M.Kachalovlar tomonidan quyidagicha talqin berilgan (Цыбульская, Сотник, 2009), ya’ni
ularning fikricha, muayyan bir korxona salohiyati tashqi ijtimoiy- iqtisodiy muhitdagi
resurslari, holati va harakatini tavsiflovchi tarkibiy qismlardan tashkil topadi. Fikrimizcha,
ushbu talqin korxonalar iqtisodiy salohiyati mohiyatini ilmiy va nazariy jihatdan aso
s bo‘la
oladi.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, aprel
www.e-itt.uz
213
Shu o‘rinda Spirin
(
2004
)
tomonidan
“Sanoat salohiyati” tushunchasiga berilgan ta’rif
e’tiborga loyiq, ya’ni uning fikricha: “Sanoat salohiyati”
- bu resurslargina emas, balki qandaydir
maqsadli yo‘naltirilgan faoliyatni amalga oshirish va natija olish uchun imkoniyatdir.
Shuningdek, u “Sanoat salohiyati”ga energetik yondashuv qo‘llanish lozimligini ta’kidlaydi.
Vinogradova, Ionomarenko (2007) korxona salohiyati bo‘yicha quyidagi umumiy
ko‘rinishda, ya’ni “korxona salohiyati maqsadli yo‘naltirilgan ishni bajarish bo‘yicha haqiqiy va
ehtimoliy qobiliyatni bil
diradi” deb ta’riflaydi.
Shu o‘rinda, korxonaning moliyaviy
-
xo‘jalik faoliyati nuqtai nazaridan Bogataya (2001)
tomonidan korxona salohiyati ta’rifiga buxgalteriya jihatdan talqin berilgan. Uning fikricha,
“korxona salohiyati
- moliyaviy-
xo‘jalik faoliyat
yakunida aktivlar, uning shakllanish manbalari
va ularning qobiliyati ma’lum moliyaviy natijalarga olib keladi”. Bogataya (2001) tomonidan
berilgan talqin, bugungi bozor munosabatlari sharoitida dolzarb bo‘lib, bugungi kunda
korxonalarning moliyaviy natij
alarni boshqarish ustuvor masala bo‘lib qolmoqda.
Iqtisodchi-olim Buxalkov (2000)
fikricha, “har qanday korxonaning iqtisodiy salohiyati
rejalashtirilgan ishlar, xizmatlarni ishlab chiqarish uchun tashkilot ixtiyorida bo‘lgan resurslar
tarkibi: mehnat, mod
diy, moliyaviy va boshqalarni o‘zida aks ettiradi”. Fikrimizcha, Buxalkov
(2000)
tomonidan berilgan tushuncha qiziqarli bo‘lsada, u tor ma’noda talqin etilgan.
Rayzberg (2008) fikricha, “iqtisodiy salohiyat maksimal darajada foyda olish u
chun
korxonaning jami mavjud cheklangan resurslaridan samarali foydalanishni izohlaydi hamda
ishlab chiqarish va iqtisodiy tizim salohiyatining asosiy tarkibiy qismi hisoblanadi”.
Shmalen (1996) o‘zining ilmiy ishida iqtisodiy salohiyatni mavjud resurslar
tizimidan
foydalangan holda korxonaning uzoq muddatli faoliyat yuritishi va strategik maqsadlarga
erishish qobiliyati sifatida talqin etadi. Sanoat korxonalari iqtisodiy salohiyati bo‘yicha
tayyorlangan ilmiy ishda, quyidagi yondashuv berilgan: “korxona iq
tisodiy salohiyati
o‘zida
mehnat aktivlari, asosiy ishlab chiqarish jamg‘armalari, aylanma mablag‘lar, nomoddiy aktivlar
va yer resurslari o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar natijasida shakllanadigan “qobiliyat”ni aks
ettiradi”.
Morozova (2009) fikricha, “iqt
isodiy salohiyat - bu tabiiy, moddiy, moliyaviy, mehnat va
intellektual resurslarga asoslangan iqtisodiy-ishlab chiqarish faoliyatini (mahsulot, xizmatlar
ishlab chiqarish, aholi talablarini qondirish, ishlab chiqarish va iste’molni rivojlanishini
ta’minla
sh) amalga oshiris
hning aniq tizimlarini o‘zida aks ettirgan umumiy qobiliyatni
anglatadi”.
Tadqiqot metodologiyasi.
Yuqoridagilardan kelib chiqqan holda, u tomonidan quyidagi ta’rif beriladi: “korxonaning
iqtisodiy salohiyati - bu mavjud resurslardan oqilona foydalangan holda tashqi va ichki
muhitning o‘zaro munosabati, barqaror o‘sishni ta’minlash va strategik maqsadlarga erishish
bilan ifodalanadigan umumiy qobiliyat va mavjud imkoniyatlarga ega bo‘lish xususiyatidir”.
Shu nuqtai nazardan, bizning fikrimizcha, sanoat korxonalari iqtisodiy salohiyati
tushunchasiga yuqorida keltirilgan yo‘nalishlarni uyg‘unlashtirgan holda uchinchi alohida
yondashuvni berish mumkin. Ushbu yondashuvda sanoat korxonalarining mavjud resurslari
maksimal darajada foydalanish va belgilangan samardorlikka erishish qobiliyatini ham
inobatga olish maqsadga muvofiq.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Sanoat, industriya
–
xalq xoʻjaligining jamiyat ishlab chiqaruvchi kuchlari taraqqiyoti
darajasiga hal qiluvchi taʼsir koʻrsatadigan yetakchi tarmogʻi; Sanoatning oʻzi uchun hamda xalq
x
oʻjaligining boshqa sohalari uchun mehnat qurollari va boshqa mahsulotlar ishlab chiqarish,
shuningdek, xom ashyo, yoqilgʻi qazib olish, energiya ishlab chiqarish, yogʻoch tayyorlash,
Sanoat
da yoki qishloq xoʻjaligida oling
an mahsulotlarga ishlov berish va ularni qayta ishlash
bilan band korxonalar (fabrikalar, zavodlar, elektrostansiyalar, shaxtalar, konlar va boshqalar)
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, aprel
www.e-itt.uz
214
majmui. Sanoat kengaytirilgan takror ishlab chiqarishning asosini tashkil etadi va industrial
oʻsishni taʼminlaydi. 20
-asrning 80-yillari
da qabul qilingan tasniflashga koʻra, Sanoat
yiriklashtirilgan 18 tarmoqqa boʻlinadi: elektroenergetika; yoqilgʻi Sanoati; qora metallurgiya;
rangli metallurgiya; kimyo va neft kimyosi Sanoati; mashinasozlik va metallga ishlov berish;
oʻrmon, yogʻochni qayta ishlash va sellyulozaqogʻoz sanoati; qurilish materiallari sanoati;
qurilishkonstruksiyalari va detallari sanoati; oyna va chinnifayans sanoati; yengil sanoat; oziq-
ovqat sanoati; mikrobiologiya sanoati; unyorma va aralash yem sanoati; tibbiyot sanoati;
poligrafiya sanoat tarmoqlari ham oʻz navbatida –
ishlov beruvchi sanoat va undiruvchi sanoat
turlariga guruhlanadi.
“Sanoat salohiyati” tushunchasiga bo‘lgan keng ma’noli talqinlar hamqand
ay vositalar,
zahiralar va manbal
arning kuchi to‘g‘risida fikr yuritilayotganligidan kelib chiqqanholda, uni
ilm-
fan va xo‘jalik yuritishning turli sohalariga qo‘llash uchun imkon beradi.
“Sanoat salohiyati” mohiyatiga bunday ta’rif berilishi tashkilot va
korxonalarning
iqtisodiy faoliyat
ining turli yo‘nalishlariga kengroqqo‘llash imkonini beradi va uni "iqtisodiy
salohiyat" deb nomlash mumkin.
“Iqtisodiy salohiyat” tushunchasini iqtisodiy kategoriya toifa sifatida o‘rganish va tahlil
qilish natijasida shuni aytish mumkinki, u nafaqat nazariy ahamiyatga, balki amaliy xususiyatga
ham ega. Shu o‘rinda “iqtisodiy salohiyat” mohiyati va tarkibini batafsil ko‘rib chiqamiz.
Sanoat tarmoqlarida ishlab chiqarishni diversifikatsiyalash va modernizatsiyalash
dasturlarini amalga oshirilishi, respublika sanoatining rivojlanishiga imkoniyatlar yaratdi. Shu
bilan birga, sanoatning yanada barqaror rivojlanishi uchun quyidagilar zarur:
-
ilg‘or mahalliy texnologiyalarni ishlab chiqish, zamonaviy axborot
- kommunikatsiya
texnologiyalarini joriy etish hisobiga mahsulotlarnnig raqobatbardoshligini oshirish;
- tayyor mahsulotlar, butlovchi buyumlar va materiallar ishlab chiqarishni
mahalliylashtirish dasturini shakllantirish va amalga oshirishda mahalliylashtirish darajasini
to‘xt
atib turuvchi kamchiliklarni bart
araf etish hamda yangi ish o‘rinlarini yaratishga to‘sqinlik
qiluvchi zarur tovarlar, shu jumladan asbob-uskunalar importini qisqartirish;
-
kichik biznes sub`ektlarining ishlab chiqarish faoliyatini har taraflama qo‘llab
-
q
uvvatlash va rag‘batlantirish.
Sanoat korxonasi iqtisodiy salohiyati - bu mavjud resurslardan samarali va oqilona
foydalangan holda uzoq muddatli barqaror rivojlanishni ta’minlash hamda tashqi muhit bilan
o‘zaro munosabatlar jarayonida bozordagi sanoat mahsulotlariga bo‘lgan talabni
shakllantirish, aniqlash va qondirish qobiliyatidir.
Xalqaro amaliyotda turli mulkchilikka asoslangan korxonalarning iqtisodiysalohiyatini
tizimli yondashuv asosida shakllantirish, statistik baholash, tahlil qilish va prognozlash
bo‘yicha uslubiy qoidalar ishlab chiqilgan bo‘lib, u turli ilmiy maktablar va yo‘nalishlarning
o‘zaro bog‘liqligini va olingan natijalarining ishonchliligini ta’minlaydi.
Korxonaning iqtisodiy salohiyatini statistik o‘rganish bo‘yicha mavjud
yondashuvlarning
tahlili ular orasida eng obyektiv tizimli yondashuv hisoblanadi. Uni amalga oshirishda maxsus
tizimlar, usullar majmuasi, tizimlarni tahlil qilish va ushbu tizimlarni tahlil qilish orqali
obyektlarnitadqiq qilish kabi tizimli tahlillar mavjud (
Ғуломов
, 2000).
Iqtisodiy salohiyatini tahlil qilish jarayonida tadqiqotning kengaytirilgan mantiqiy-
metodologik sxemasi taklif qilinmoqda, bu olib borilgan tadqiqotning imkoniyatlari,
yo‘nalishlari, vazifalari va maqsadlarini tasavvur qilish imkonini
beradi (1-rasm).
Tavsiya etilgan sxema tadqiqot yo‘nalishlari va ularning natijalarini o‘zaro bog‘liqligini
hisobga olish imkonini beradi hamda har bir yo‘nalish ham tizimli statistik yondashuv
holatidan kelib chiqadi.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, aprel
www.e-itt.uz
215
1-rasm. Iqt
isodiy salohiyatni o‘rganishning kengaytirilgan mantiqiy
-metodik sxemasi
O‘rganilayotgan konsepsiyaning ko‘p qirrali va ko‘p o‘lchovli xususiyati bilan bog‘liq
bo‘lgan mohiyati va
uning tarkibiy qismlarining ochib berilmaganligi, ushbu kategoriyani talqin
qilishda sezilarli farqlarning mavjudligi hamda terminologiya bazasining yetarli darajada
haligacha rivojlanmaganligi korxonaning iqtisodiy salohiyatini o‘rganish konseptualasoslar
ini
aniqlashtirishni talab qiladi.
Tahlillarimizga ko‘ra, iqtisodiy salohiyatni o‘rganish uchun ikkita muhim yo‘nalish
mavjud: resursli va natijaviy. Ammoaynan yondashuvlardan faqat biri asosida ish olib borilishi
murakkab jarayon, chunki ta’riflarning katta qismi manba va natija yo‘nalishlarining
xususiyatlarida namoyon bo‘ladi. Ikkinchisining xususiyatlarini umumlashtiradigan bo‘lsak,
muqobil ravishda “salohiyat” tushunchasini aniqlashga “aralash yondashuv”ni keltirishimiz
mumkin. Korxonaning resurslaridan samarali foydalanishni tashkil etish asosida aniq
natijalarga erishish mumkin.
Ilmiy ishni olib borish jarayonida, bir yoki boshqa turdagi iqtisodiy salohiyatni ajratib
turadigan asosiy tasniflash xususiyatlari tizimlashtiriladi, tadqiqot obyektiga yondashuv
bo‘yicha tasniflash, amalga oshirish darajasi, iqtisodiy aylanishda i
shtirok etish darajasi
aniqlanadi va tasniflashning xususiyatlar tizimi kengaytiriladi (ularni bilish ehtimoli, tizimning
asosiy holati, tizim chegaralari bilan to‘ldirish taklif eti
ladi).
Korxonaning kompleks iqtisodiy salohiyatini shakllantirishga qaratilgan konseptual
yondashuv ichki va tashqi muhitning tizim yaratish omillari o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni
hisobga olgan holda asoslanadi.Turli darajadagi iqtisodiy salohiyatni ifodalovchi indikatorlarni
yaratish imkoniyatini beruvchi takomillashtirilgan
va yangilangan tarkibiy qismlarni o‘z ichiga
olgan omillar taklif etiladi.
Iqtisodiy
salohiyatni har tomonlama o‘rganishning nazariy va uslubiy asoslarini
ishlab chiqish
Sanoat iqtisodiy salohiyatini statistik o‘rganish yo‘nalishlarini dastlabki ko‘rib chiqish
Iqtisodiy salohiyatni o‘rganish yo‘nalishini tanlash
Tadqiqot natijalari:
Iqtisodiy salohiyatni statistik o‘rganish uchun ilmiy jihatdan asoslangan ekonometrik
yondashuvi.
Amaliy iqtisodiy tadqiqot vositalari
Tadqiqot natijalarini obyektiv iqtisodiy baholash yo‘nalishi
Kontsepsiya:
Mohiyat.
Mundarija.
Tasnif
Baholash:
Yondashuvlar.
Metodologiya
Shakllantirish:
Struktura.
Komponentlar
Prognozlash:
Qabul qilishlar.
Usullar.
Metodologiya
Tahlil qilish:
Ma’lumot.
Ko‘rsatkichlar.
Omillar.
O‘zaro
munosabatlar.
Usullar.
Metodologiya
Boshqa
ta’sir
etuvchi omillar
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, aprel
www.e-itt.uz
216
Iqtisodiy salohiyatining tuzilmasini bir-biri bilan birlashtirib, bir-
birining o‘rnini
egallaydigan tarkibiy qismlarining birligi bilan ifodalash mumkin va ular birlashtirilganda
mu
mkin bo‘lgan sinergetik ta’sirni hisobga olish kerak. Ushbu tarkibiy qismlarning mazmuni
va ahamiyati tekshiriladi.
Korxonaning murakkab iqtisodiy salohiyati turli xususiyatlarga ega
bo‘lgan ko‘plab
unsurlardan tashkil topgan murakkab tizim bo‘lib xizmat q
iladi. Kompleks iqtisodiy
salohiyatning asosiy funksional tarkibiy qismlari (asosiy bir biriga bog‘liqsalohiyat)
quyidagilarni o‘z ichiga oladi: ishlab chiqarish
- texnologik, tashkiliy va boshqaruv, moliyaviy,
marketing va ekologik salohiyatlar. O‘z navba
tida ishlab chiqarish va texnologik salohiyat mulk,
mehnat, innovatsiya (ilmiy-texnik) salohiyatni, tashkiliy va iqtisodiy salohiyatini tashkiliy
salohiyatni, iqtisodiy salohiyatini, hisobdorlik salohiyatini shakllantiradi. Mazkur bloklar
korxonaning barcha asosiy strategik tarkibiy qismlarini qamrab oladi va ular belgilangan
maqsadlarga erishish imkonini beradi.
Ushbu muammo bo‘yicha iqtisodiy adabiyotlar tahlili korxonaning kompleks
iqtisodiy
salohiyatini shakllantirish uchun asos bo‘lgan asosiy xususiyat
larni tizimli va mazmun jihatdan
aniqlab berishi mumkin edi.
Korxonaning kompleks iqtisodiy salohiyatini shakllantirishga taklif qilingan yondashuv
asosida ushbu toifadagi tadqiqotlarni chegaralarini kengaytiradigan turli darajadagi
ko‘rsatkichlarni yarati
sh va ulardan foydalanish mumkin.
Shunday qilib, konseptual modellar ishlab chiqiladi va tashqi muhit ta’sirida
shakllanadigan korxonaning umumiy iqtisodiy salohiyatini baholash sintezi asosida aniqlangan
korxonaning birlashtirilgan iqtisodiy salohiyatining iyerarxik tuzilishi taqdim etiladi.
Korxonaning umumiy iqtisodiy salohiyatining markazida kompleks iqtisodiy salohiyati asosiy
o‘rinni egallab, shuning bilan birga korxonaning mahs
ulotlarga jalb qilish salohiyati hisobga
olinadi.
Ushbu yondashuv korxonan
ing kompleks iqtisodiy salohiyatini shakllantirishda o‘zining
ichki atrof-muhitning turli xil funksional zonalarida yuzaga keladigan barcha asosiy ichki
jarayonlarni qamrab olishga i
mkon beradi, korxonada tizimli kuzatuvni ta’minlaydi, uning
kuchli va zaif tomonlarini aniqlash imkonini beradi va shu asosda korxonaning iqtisodiy
salohiyatini statistik baholash metodologiyasi ishlab chiqiladi.
Xulosa va takliflar.
Xulosa qilib aytganda,
“Sanoat iqtisodiy salohiyati” deb nomlangan kategoriyaga bizning
fikrimizcha, iqtisodiy salohiyatni belgilayotib, uning quyidagi asosiy tushunchalarini hisobga
olish va uni bog‘lash kerak: qobiliyati
- bir narsaning muvaffaqiyatli amalga oshirilishi uchun
subyektiv sharoitlar bo‘lgan individual xususiyatlar; imkoniyati
- bu nimani amalga oshirish
uchun zarur bo‘lgan vosita; korxonada mavjud bo‘lgan mahsulotlarni, xizmatlarni, ishlarni
ishlab chiqarish uchun zarur bo‘lgan resurslar (me
hnat, moddiy, tabiiy, moliyaviy, axborot)
tizimi; ichki va tashqi muhitning o‘zaro ta’siri; nat
ijalar.
Iqtisodiy salohiyati bir biriga bog‘liq salohiyatlar tizimidan kelib chiqqanligi sababli uni
“korxona kompleks iqtisodiy salohiyati” deb atash mantiqan to‘g‘ri hisoblanadi. Biz so‘ngi
tuzilishni qo‘shimchalar bilan boyitdi va takomillashtirdi va un
ing barcha tarkibiy qismlarni
namoyish qilishga imkon beruvchi tarkibiy qismini taqdim etdik.
Sanoat iqtisodiy salohiyati - maqsadlar, xavflar va sinergiya tizimi tomonidan aniqlangan
resurslar, imkoniyatlar, qobiliyatlar hamda natijalarning ma’lum bir fun
ksiyasidir;
korxonaning kompleks iqtisodiy salohiyati - bu sinergiya tizimi tomonidan aniqlangan - alohida
salohiyatlar, maqsadlar, xavf-xatarlar va natijalar kichik tizimlarning funksiyalari majmuidir;
korxonaning kompleks iqtisodiy salohiyatini shakllantirishga taklif qilingan yondashuv asosida
ushbu toifadagi tadqiqotlarni chegaralarini kengaytiradigan turli darajadagi ko‘rsatkichlarni
yaratish va ulardan foydalanish mumkin.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, aprel
www.e-itt.uz
217
Adabiyotlar / Литература/ Reference:
Farmon (2017) O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi 4947
-sonli
“O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida”gi
Farmoni. www.lex.uz.
Rakhimov A., Ravshanova M. and Alieva M. (2023) Econometric analysis of increasing
efficiency of industrial enterprises. E3S Web of Conferences 458, 04004 EMMFT-2023.
https://doi.org/10.1051/e3sconf/202345804004
Raximov A.N., Eshonqulov J.S. (2022) Саноат корхоналарида ишлаб чиқаришнинг
иқтисодий қувватини ошириш механизми.
Iqtisodiyot va ta'lim / 2022-yil 6-son.
https://doi.org/10.55439/ECED/vol23_iss6/a65
Архипов В.М.
(2009) Проектирование производственного потенциала
объединений
(теоретические аспекты)
- JL
: Изд. ЛГУ,
-
С.75
-89.
Богатая И.Н.
(2001) Стратегический учет собственности предприятия.
-
Ростовн/Д.: «Феникс»,
-
320 с.
Бухалков
М.И
.
(2000) Внутри фирменное планирование.
-
М.: ИНФРА
-
М,
-
392 с.
Виноградова
В.В., Иономаренко Т.В.
(2007) Оценка экономического потенциала
компании // Социально
-
экономические проблемы развития России и проблемы
глобализации: потенциал возможного.
-
СПб.: Изд
-
во Политех, ун
-
та,
-
С.
17-20
Ғуломов С.
(2000)
Макроиқтисодий статистика. Дарслик. Академик С.Ғуломов
таҳрири остида. Тошкент.,”Дитаф”,
-
36 бет.
Морозова Л.Э.
(2009) Экспертные методы и технологии комплексной оценки
экономического и инновационного потенциала предприятий / Л.Э Морозова, О.А. Бортник,
И.С. Кравчук.
-
М.,
-
81 с.
Райзберг
Б.А.
(2008) Государственное управление экономическими и социальными
процессами.
-
М.: ИНФРА
-
М,
-
384 с.
Спирин
B.C. (
2004
)
Основные черты современных структурных изменений
производственного потенциала предприятия // Консультант директора.
-
№15.
-8
8с.
Цыбульская
Э.И., Сотник А.В. (2009) Теоретические основы экономического
потенциала предприятий /Под.ред.
http://archive.nbuv.gov.ua/portal/soc
Шмален Г.
(1996) Основы и проблемы экономики предприятия. // Ж.: Финансы и
статистика, С. 31.
