Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyun
www.e-itt.uz
188
“IPAK YO‘LI”
HUDUDLARDA TURIZMNI RIVOJLANTIRISH UCHUN
INNOVATSION USULLARNI JORIY ETISH
Shukurov Farrux Toxirovich
“Ipak yo’li” turizm va madaniy meros xalqaro universiteti
ORCID: 0009-0007-5255-6720
Annotatsiya.
Ushbu maqolada “Ipak yo’li” hududlarida turizmni rivojl
antirish uchun
innovatsion usullarni joriy etish va uning iqtisodiy jihatlari yoritib berilgan. Shuningdek,
turistlarning o’sib borayotgan talab va ehtiyojlarini qondirish maqsadida bir nechta innovat
sion
barqaror turizm shakllari keltirilgan.
Kalit so’zl
ar
:
barqaror turizm, innovatsiya, agroturizm, ekoturizm, ta’lim turizmi,
antropogen muhit, turistik oqim.
ВНЕДРЕНИЕ ИННОВАЦИОННЫХ МЕТОДОВ РАЗВИТИЯ ТУРИЗМА
В РЕГИОНАХ «ШЕЛКОВОГО ПУТИ»
Шукуров Фарух Тохирович
Международный
университет туризма и
культурного наследия «Шелковый путь»
Аннотация.
В данной статье описывается реализация инновационных методов
развития туризма в регионах Шелкового пути и ее экономические аспекты. Также
представлены несколько инновационных форм устойчивого туризма, призванных
удовлетворить растущие запросы и потребности
туристов.
Ключевые слова:
устойчивый туризм, инновации, агротуризм, экотуризм,
познавательный туризм, антропогенная среда, турпоток.
IMPLEMENTATION OF INNOVATIVE METHODS FOR THE DEVELOPMENT
OF TOURISM IN THE "SILK ROAD" REGIONS
Shukurov Farukh Tokhirovich
"Silk Road" International University of Tourism and Cultural Heritage
Abstract.
This article describes the implementation of innovative methods for the
development of tourism in the “Silk Road” regions a
nd its economic aspects. Also, in order to meet
the growing demands and needs of tourists, several innovative forms of sustainable tourism are
presented.
Keywords:
sustainable tourism, innovation, agrotourism, ecotourism, educational tourism,
anthropological environment, tourist flow.
UO
‘
K: 338.48
VI SON
—
IYUN, 2024
188-192
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyun
www.e-itt.uz
189
Kirish.
Hozirgi kelib turizm tarmog’i iqtisodiyotning ajralmas qismiga aylanib bo’ldi.
2023-yilgi
turizm tashkilotining yillik hisobotiga ko’ra, turizm faoliyatining biznes hajmi neft eksporti,
oziq-ovqat mahsulotlari yoki avtomobillarning eksporti hajmiga teng yoki hatto yuqori. Uning
rivojlanishi turizm yo’nalishlari orasidagi diversifikasiya
va raqobatning ortishiga muvofiq
ravishda ortmoqda. Barcha davlatlar turist oqimini oshirishga harakat qilmoqda va bu albatta
o
’
sha davlatlarga har tomonlama foyda keltiradi. Ushbu sohani rivojlantirish orqali
mamlakatlar ishsizlik darajasini pasaytirishga
, valyuta oqimini ko’paytishga, aholi
daromadlarini oshirishga harakat qilmoqdalar. Turistlarning esa borgan sari ehtiyoj va
talablari ortib bormoqda. Shuningdek, hozirgi kunga kelib ularda tanlov imkoniyati juda yuqori.
Hozirgi kunga kelib, turizm tashkilotlarning asosiy maqsadi bu turistlarning ehtiyojlarini
qondirish hisoblanadi. Ushbu sharoitda turistlarni jalb qilishning yagon
a yo’li bu turizm
sohasida innovatsiyani qo’llash hisoblanadi.
Inson paydo bo'lishi bilan innovatsiya ham paydo bo'ldi. Agar birinchi bosqichda aynan
qiziqish innovatsiyalarga olib kelgan bo'lsa, biz bu yerda vaqt davomida inson tomonidan
amalga oshirilgan ulkan kashfiyotlar haqida o'ylaymiz, bugungi kunda innovatsiya fenomeni
butunlay boshqa narsa. Ammo maqsad bir xil qolmoqda. Yangilikni kashf qilish, yangi narsa
yaratish yoki yangilash. Har bir insonda innovatsiya qobiliyati mavjud. Ammo juda muhim
nuqtani ta'kidlash kerakki, innovatsiya orqali yechim yoki yutuqdan tashqari, uning ijobiy
ta'siri bo'lishi kerak. Vaqt o'tishi bilan insonni o'rab turgan hamma narsa transformatsiyadan
o'tadi. O'zgarishlarga, yangi strategiyalarni qo'llash orqali iqtisodiy o'sishga erishish, xususan
katta kompaniyalarda ishlab chiqarish, texnologiya o'zgarishi va boshqalar haqida gap
ketganda, katta qiziqish kuzatiladi
Adabiyotlar sharhi.
Innovatsiya tushunchasini birinchi bo'lib belgilagan olimlardan biri Yozef Shumpeter
(1934) bo'lib, u o'zining 1934-yilda nashr etilgan ishida innovatsiyani "ishlab chiqarish
omillarining yangi
kombinatsiyasi" sifatida ta'riflagan. Druker Piter (2000) esa o’z maqolasida
shunday degan: innovatsiya tushunchasi nisbatan yangi bo'lsa-da, innovatsiya hodisasi ancha
uzoq tarixga ega. "Innovatsiya - bu tadbirkorlik ruhining xos vositasi". 2000-yilda Yevropa
Kenagashi tomonidan 2010-yilga qadar Yevropa Ittifoqini dunyodagi eng raqobatbardosh
iqtisodiyotga aylantirish maqsadida yangi “Lissabon strate
g
iyasi” (2000) qabul qilinadi. Oslo
qo'llanmasining uchinchi versiyasi esa 2005-yilda innovatsiyani to'rtta kategoriya bo'yicha
tasniflaydi: "mahsulot innovatsiyasi; jarayon innovatsiyasi; marketing innovatsiyasi; tashkiliy
innovatsiya". Bu tasnifiylash innovatsiya jarayonini, mahsulotning to'liq o'zgarishi yoki
yangilanishi bilan boshlanib, yangilangan jarayon yordamida bozorga yangi tarqatish kanallari
orqali chiqarilishi, shuningdek kompaniya ichida qayta tashkil etilishi natijasida yakunda
raqobatbardoshlikning oshishi mumkin bo'lgan jarayonni qamrab oladi (OCDE, 2005).
Esmann (2009)
o’z maqolasida innovats
iyaning asosiy elementlari, innovatsiya jarayoni
uchun zarur bo'lgan elementlar deb quyidagilarni aytgan: "tadqiqotlar va sinkronizatsiya,
portfellar boshqaruvi, konsolidatsiya va foydalanish, jarayonlarni nazorat qilish va xavflarni
boshqarish". Bilim va kompetensiyalar haqida gap ketganda, eng muhim qismlar
quyidagilardir: kashf etish, assimilyatsiya va konsolidatsiya, asosiy kompetensiyalar va
texnologiyalar. Tashkiliy qo'llab-quvvatlash. Essmann (2009) fikricha, u quyidagilardan iborat:
"innovatsiyalar strategiyasi va liderlik, tashkilot va infratuzilma, atrof-muhit va qulay iqlim,
resurslar va o'lchovlar. "Turizmdagi innovatsiya bu omon qolish majburiyati" deydi Sundbo va
b. (2007). Har bir insonda innovatsiya qobiliyati mavjud. Ba'zan ehtiyoj insonni hayot
darajasini yaxshilash uchun o'zgarishlar qilishga majbur qiladi.
Amerikalil olim Schumpeter (1983)
“Iqtisodiy rivojlanish nazarayasi” maqolas
ida
innovatsiyalarning quyidagi besh turini ajratib ko’rsatgan, ularning barchasi turizm
industriyasida ham mavjud:
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyun
www.e-itt.uz
190
- yangi mahsulot yoki xizmatlarni yaratish (mahsulot va xizmatlar innovatsiyasi)
- yangi ishlab chiqarish jarayonlari (jarayon innovatsiyasi)
- yangi bozorlar (bozor innovatsiyasi)
- yangi etkazib beruvchilar (kirish innovatsiyasi)
- o'zgartirilgan tashkilot yoki boshqaruv tizimlari (tashkiliy innovatsiyalar).
Maykl Hall va Allan Wilyams (2008) o’z tadqiqotlarida innovatsiyalarni rivojla
ntirishda
davlatning roli katta ekanligini, u rivojlangan mamlakatlarga qaraganda endi rivojlanayotgan
mamlakatlar uchun muhimroq bo'lgan innovatsiyalarga asoslangan sanoat rivojlanishini
ta'minlashi kerak deb aytib o’tishgan. Shuningdek, xususiy sektor ta
dqiqot va muayyan
innovatsion yechimlarni ishlab chiqish xavfi bilan kurashish uchun kuchga ega emas deb
yozishgan. Hukumatlar turizmda innovatsiyalarni yaratish jarayonida muhim rol o'ynaydi,
chunki ular turizm bilan shug'ullanadigan tashkilot va muassasalar bilan birgalikda turizmning
asosiy ishlab chiqaruvchilari va siyosatchilari hisoblanadilar.
Tadqiqot metodologiyasi
Tadqiqot ishida tanqidiy yondashuv, induksiya va deduksiya, tahlil va sintez, qiyosiy
taqqoslash, guruhlash, kuzatish hamda statistik usullardan foydalanilgan
Tahlil va natijalar muhokamasi
Innovatsion barqaror turizmi shakllari turistlarning e'tiborini tortadi, ular noyob va
haqiqiy dam olishni izlashadi. Bu shakllar mehmonlarning o'sib borayotgan talab va
kutishlarini qondirish maqsadida, shuningdek,
“Ipak yo‘li”
hududlarining barqaror
rivojlanishini rag'batlantirish uchun rivojlanmoqda. Mana bir necha misollar innovatsion
barqaror turizmi shakllaridan:
1. Agroturizm - turistlar qishloq xo'jaligi ishlarida qatnashishi, mahsulot yetishtirish
jarayonini o'rganishi va hatto hosil yig'ishda ishtirok etishi mumkin. Bu ularni mahalliy aholi
hayotiga yaqindan tanishtiradi va qishloq xo'jaligining qiymatini tushunishga yordam beradi.
2. Ekoturizm - tabiatni saqlashga e'tibor qaratish va turistlarni barqaror amaliyotlar
bo'yicha o'qitish. Qishloq joylaridagi ekoturizm ekologik toza mehmonxonalarda yashashni,
mahalliy flora va faunaga ekskursiyalar qilishni, tabiatni tiklash dasturlarida qatnashishni o'z
ichiga olishi mumkin.
3. Gastronomik turizm - mehmonlarga mahalliy oshxona va kulinar an'analarni
o'rganishni taklif qiladi. Bu mahsulot degustatsiyalari, kulinar master-klasslarda qatnashish va
mahalliy bozorlarga mahalliy oshpazlar bilan tashrif buyurishni o'z ichiga olishi mumkin.
4. Sog'liqni saqlash va farovonlik turizmi - turistlar qishloq joylarida dam olish va kuchni
tiklash uchun yashashi mumkin bo'lgan, yog'a, meditatsiya bilan shug'ullanishi, detoks
dasturlarida qatnashishi yoki mahalliy o'tlar asosida davolovchi protseduralarda ishtirok etishi
mumkin.
5. Tematik va tarixiy turlar - tarixiy joylarga, qal'alarga, qadimiy qishloqlarga
ekskursiyalar tashkil etiladi, bu turistlarga mintaqaning tarixi va madaniyatiga chuqurroq
sho'ng'ish imkonini beradi.
6. Ekstremal sport va sarguzasht turizmi - faol turistlarni jalb qiladi, velosiped yo'llari,
piyoda sayohatlar, ot ustida sayr qilish, rafting va boshqa faol dam olish turlarini taklif qiladi.
7. Madaniy ustaxonalar va hunarmandchilikni o'rganish - turistlarga mahalliy
hunarmandchilikni, masalan, sopol ishlash, to'qish, sharob tayyorlashni o'rganish imkoniyatini
beradi, bu esa madaniy merosni saqlashga yordam beradi.
Bu barqaror turizmi shakllari sayohatchilarning tajribasini boyitish bilan birga, mahalliy
jamoalarning iqtisodiy rivojlanishiga, tabiat va madaniy merosni saqlashga yordam beradi.
Barqaror turizmining rivojlanishi turli innovatsiyalar orqali o'tgan va davom etmoqda.
Muaffaqiyatli innovatsiya "foydalanuvchiga katta foyda keltirishi, boylik yaratish qobiliyatini
oshirishi, katta qiymat yoki qoniqish ishlab chiqarishi mumkin" (
Друкер
Питер
, 2000).
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyun
www.e-itt.uz
191
Quyidagi jadvalda
“Ipak yo‘li”
hududlarda barqaror turizmining innovatsion shakllarini
ko’rishimiz mumkin:
1-jadval
“Ipak yo‘li”
hududlarda barqaror turizmining innovatsion shakllari
Turizm shaklining nomi
Turistik faoliyat tavsifi (misollar)
Qishloq gastronomik
turizmi.
O'rganilayotgan hududdagi joylashuv ob'ektlari tez-tez mahalliy
oshxona tufayli talabga ega. An'anaviy tayyorlangan taomlar yangi
bo'ladi va ishlatilgan ingredientlar tabiiy, qo'shimchalarsiz.
Elit turizmi.
Joylashish ob'ektlari mavjud bo'lib, ob'ektning bir qismi turistik
maqsadlar uchun jihozlangan, bu yerda joylashgan turistlar maxsus
ijtimoiy qatlamning hayotini tajriba qilish imkoniyatiga ega.
Korporativ turizm (jamoa
birlashtiruvchi).
Ko'plab kompaniyalar shunday dasturlarni tashkil etadilar, bu aslida
malakali instruktorlar bilan malaka oshirish kurslaridir, ularning
maqsadi jamoaviy ishni shakllantirish, xodimlarning mehnat
unumdorligini oshirish va boshqalardir.
Ta'lim turizmi.
Maktablar doirasida 1-3 kunlik turli mavzularda (boshqa maktab,
tabiatdagi maktab va h.k.) sayohatlar tashkil etiladi, ularning maqsadi
bolalarni tanlangan mavzu bo'yicha o'qitishdir.
Oilaviy turizm.
Ko'plab oilalarda zamonaviy turmush tarzi tufayli hafta davomida
bolalarni tarbiyalash uchun vaqt yetishmaydi. Shuning uchun ular
butun oila bilan shunday yig'ilishlarda ishtirok etadilar, maqsad ota-
onalar ham, bolalar ham ta'lim olishdir.
Yovvoyi hayvonlarni
kuzatish turizmi.
Yovvoyi hayvonlarni gid bilan va mos vaqtda kuzatish mumkin bo'lgan
jihozlangan joylar mavjud.
Ekstremal sport turizmi,
peyntbol.
So'rov bo'yicha turistlar tabiatda o'ynashi mumkin bo'lgan bunday
uskunani (bo'yoq sharlari bilan pnevmatik pistolet) taqdim etadigan
kompaniyalar mavjud.
Zamonaviy elit turizmi
Bu asosan yaxshi moliyaviy ahvolga ega yoshlar orasida amalga
oshiriladi. G'oya quyidagicha: olomon qayerga borayotgan bo'lsa, o'sha
yo'nalishga borish.
Barqaror turizmni rivojlantirish uchun innovatsion usullarni o'z ichiga olgan turli
yondashuvlar va texnologiyalar qishloq joylaridagi turistik xizmatlarni yaxshilash va
kengaytirish, turistlar uchun jozibadorlikni oshirish va barqaror rivojlanishni
rag'batlantirishga qaratilgan. Barqaror turizmini rivojlantirish usullarini takomillashtirish
uchun, biz quyidagi vazifalarni qabul qilishimiz kerak:
1. Axborot texnologiyalarini raqamlashtirish:
“Ipak yo‘li”
hududlardagi joylarga turistik
ob'ektlar haqida ma'lumot beradigan interaktiv veb-saytlar va mobil ilovalar yaratish, onlayn-
bronlash imkoniyatlari va qishloq joylariga virtual sayohatlar tashkil etish.
2. Noan'anaviy turistik mahsulotlar ishlab chiqish: mahalliy fermer xo'jaliklariga tashrif
buyurish, qishloq xo'jaligi ishlarida ishtirok etish, mahalliy mahsulotlarni tatib ko'rish bilan
gastronomik turlar tashkil etish, ekoturizm va yovvoyi tabiatni kuzatishni turistik
marshrutlarga kiritish.
3. Xizmat ko'rsatish sifati va joylashuvni yaxshilash: mavjud joylashuv ob'ektlarini
modernizatsiya qilish va yangi qulay joylashuv ob'ektlarini qurish, xodimlarni mehmondo'stlik
prinsiplari va mijozlarga xizmat ko'rsatishni yaxshilash bo'yicha o'qitish.
4. Doimiy marketing va targ'ibot olib borish: qishloq turizmini jalb qilish uchun ijtimoiy
tarmoqlar va raqamli marketingdan faol foydalanish, turistik ko'rgazmalar va festivallarda
ishtirok etish.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyun
www.e-itt.uz
192
5. Faol dam olish uchun infratuzilma yaratish bo'yicha tavsiyalar asoslash: piyoda va
velosipedda sayr qilish uchun marshrutlar ishlab chiqish, piknik uchun joylar tashkil etish,
sport va o'yin maydonchalari qurish.
6. Qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan va ekologik toza texnologiyalardan
foydalanishni joriy etish: quyosh panellari, suv tozalash tizimlari va chiqindilarni utilizatsiya
qilish tizimlarini joriy etish orqali atrof-muhitga ta'sirini minimallashtirish.
7. Mahalliy hamjamiyatni o'qitish va rivojlantirish: mahalliy aholiga turizm biznesini
rivojlantirish bo'yicha seminarlar va treyninglar tashkil etish, turistik korxonalar va mahalliy
aholi o'rtasida o'zaro hamkorlikni mustahkamlash orqali qishloq turizmini birgalikda targ'ib
qilish.
Xulosa va takliflar.
Xulosa qilib aytganda,
“Ipak yo‘li”
hududlarda turizmini rivojlantirish uchun
innova
tsiyaning roli juda katta. Yuqorida sanab o’tilgan barqaror turizm shakllari va usullari
mamlakatimizda turizmni rivojlantirishga, yan
ada ko’proq turistlarni jalb qilishga sabab bo’la
oladi. Bu esa o’z navbatida hududlarda barqaror itisodiy o’sishni taminl
aydi. Barcha turizm va
sayohat tashkilotlari uchun yangi innovatsiyalarni qo’llash, ularni nafaqat yanada samaraliroq
qiladi, balki ularni raqobatda ustunlikni saqlab qoladi. Texnologiyadan foydalanish mijozlar
tajribasini shaxsiylashtirish va mijozlar ehtiyojini qondirishni yaxshilash imkonini beradi,
chunki muammolarni real vaqtda hal qilish mumkin. Bundan tashqari, texnologiya ko'plab
bo'limlarda operatsiyalarni soddalashtirish va xarajatlarni kamaytirish imkonini beradi.
Tadqiqot davomida “Ipak yo’li” hududlarida turizmni yanada rivojlantirish uchun turli xil
innovatsion barqaror turizm shakllari tavsiya etildi va jadval ko’rinishida
tavsiflandi.
Shuningdek tadqiqot davomida shu aniqlandiku, barqaror innovatsion turizmni
rivojlantirishda davlatning roli juda katta. Bunda davlat tashkilotlari va turizm tashkilotlari bir
birga ko’makchi bo’lishi kerak. Hukumat mahalliy tadbirkorlar va a
holiga turli xil seminar va
treyninglar tashkil qilishi kerak.
Adabiyotlar/ Литература/
Reference:
Essmann, H.E., (2009), Toward Innovation Capability Maturity, Ph.D. Dissertation,
Stellenbosch
Lissabon strategiyasi (2000) yilning 23-24 martida Lissabonda Yevropa Kengashi
tomonidan qabul qilingan.
Michael C. Hall & Allan M. Williams (2008). Tourism and Innovation. London, Routledge.
https://doi.org/10.1080/14616688.2010.516403
OCDE (2005). Oslo Manual: Guidlines for Collecting and Interpreting Innovation Data
Schumpeter, J. (1934). The Theory of Economic Development, Harvard University Press.
Schumpeter, J. A. (1983). The Theory of Economic Development, New Brunswick, NJ
Sundbo, J-Sintes, F.O.-Sorensen, F (2007) The innovative behavioour of tourism firms
–
Comparative studies of Denmark and Spain. Research Policy
Друкер Питер Ф. (2000) Инновации и предпринимательский дух. 192 стр.
