Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyun
www.e-itt.uz
134
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA XIZMAT KO‘RSATISH KORXONALARINI SOLIQQA
TORTISHNING ILMIY-NAZARIY MASALALARI
PhD
Pardayev Jamshid Muzaffarovich
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
Annotatsiya.
Mazkur maqolada
O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatish korxonalarini soliqqa
tortishning ilmiy-nazariy masalalari, alohida yondashuvlar asosida xizmatlar sohasini
rivojlantirish, tadbirkorlik subyektlarini moliyaviy re
surslar va infratuzilma bilan ta’minlash
hamda ularga qulay s
oliq rejimini joriy etish” bugungi kundagi dolzarb masalalar sifatida belgilab
olinganki, bu esa xizmat ko‘rsatish korxonalariga qulay soliq rejimlarini qo‘llash va uning
natijadorligiga erishis
hga yo‘naltirilgan ilmiy
-tadqiqot ishlarini amalga oshirishni taqozo etadi.
Shu bilan birgalikda tadbirkorlik sub’ektlariga xizmat ko‘rsatishni yangi bosqichga chiqarish,
aholining soliq ma’murchiligi bo‘yicha savodxonligini yanada osh
irish, tadbirkorlikni
qo‘llab
-
quvvatlash, teng raqobat sharoitini yaratish va iste
’molchilarning huquqlarini kafolatlash hamda
yashirin iqtisodiyotni jilovlashda keng jamoatchilikning faol ishtirokini rag‘batlantirishga
asoslangan ma’murchilikni takomillas
htirish yoritilgan. S
hu bilan birga, sohalar o‘rganilib, xorij
tajribasi, mamlakat
imizda uni qo‘llash bo‘yicha ilmiy
-amaliy xulosa va takliflar shakllantirilgan.
Kalit so‘zlar
:
soliq tushumlari, tahlika-tahlil, xavflar, samaradorlik, raqamli platforma,
usullar va vositalar, il
g‘or axborot
- kommunikasiya texnologiyalari, tahlil, optimallashtirish, soliq
imtiyozlari, soliq stavkasi.
НАУЧНО
-
ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ ВОПРОСЫ НАЛОГООБЛОЖЕНИЯ ПРЕДПРИЯТИЙ СФЕРЫ
УСЛУГ В РЕСПУБЛИКЕ УЗБЕКИСТАН
PhD
Пардаев Джамшид Музаффарович
Ташкентский государственный экономический университет
Аннотация
.
В данной статье рассмотрены научно
-
теоретические вопросы
налогообложения предприятий сферы услуг в Узбекистане, развития сферы услуг на
основе специальных подходов, обеспечения субъектов хозяйствования финансовыми
ресурсами и инфраструктурой, а также введения благоприятного налогового режима для
ими определены как текущие проблемы современности, требующие применения льготных
налоговых режимов к обслуживающим предприятиям и осуществления научно
-
исследовательской деятельности, направленной на достижение ее эффективности. При
этом необходимо вывести обслуживание субъектов
предпринимательства на новый
уровень, еще больше повысить налоговую грамотность населения в администрировании,
поддержать предпринимательство, создать равную конкурентную среду и
гарантировать права потребителей. подчеркивается необходимость сдерживания
скрытой экономики совершенствования управления на основе поощрения активного
участия. Одновременно изучались отрасли, формировались зарубежный опыт, научно
-
практические выводы и предложения по его применению в нашей стране.
Ключевые слова:
налоговые доходы,
анализ, риски, эффективность, цифровая
платформа, методы и инструменты, передовые информационно
-
коммуникационные
технологии, анализ, оптимизация, налоговые льготы, налоговая ставка.
UO
‘
K: 336.011
VI SON
—
IYUN, 2024
134-141
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyun
www.e-itt.uz
135
SCIENTIFIC AND THEORETICAL ISSUES OF TAXATION OF SERVICE
ENTERPRISES IN THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN
PhD
Pardayev Jamshid Muzaffarovich
Tashkent State University of Economics
Abstract.
In this article, the scientific-theoretical issues of taxation of service enterprises in
Uzbekistan, the development of the service sector based on special approaches, the provision of
business entities with financial resources and infrastructure, and the introduction of a favorable tax
regime for them are defined as the current issues of today. received, which requires the application
of favorable tax regimes to service enterprises and the implementation of research and development
activities aimed at achieving its effectiveness. At the same time, it is necessary to take the service to
business entities to a new level, to further increase the tax administration literacy of the population,
to support entrepreneurship, to create an equal competitive environment and to guarantee the
rights of consumers, and to curb the hidden economy. improvement of administration based on
encouraging active participation is highlighted. At the same time, the fields were studied, foreign
experience, scientific-practical conclusions and proposals were formed on its application in our
country.
Key words:
tax revenues, analysis, risks, efficiency, digital platform, methods and tools,
advanced information and communication technologies, analysis, optimization, tax benefits, tax
rate.
Kirish.
Dunyo amaliyotida uchinchi sektor sifatida qarab kelingan xizmat ko‘rsatish sohasini
rivojlantirishga qaratilgan iqtisodiy siyosatning natijasida bugungi kunda rivojlangan
davlatlarda xizmatlar sohasi butun jahon hamjamiyatining iqtisodiy o‘sishini ta’minl
ashning
ustuvor yo‘nalishiga aylanib ulgurdi. Jahon iqtisodiyotida birlamchi va ikkilamchi tarmoqlar
ulushi kamayib borayotgan bir
paytda, xizmat ko‘rsatish sohasining ulushi ortib bormoqda.
Jahon yalpi mahsuloti tarkibida 2020-
yilda xizmat ko‘rsatish soha
sining ulushi 68 foizni,
rivojlangan mamlakatlarda 75-78 foizni, rivojlanayotgan mamlakatlarda 50 foizni tashkil etdi.
Adabiyotlar sharhi.
Xizmat ko‘rsatish korxonalarining ijtimoiy
-iqtisodiy mohiyati va soliqlarni
optimallashtirish yo‘llari
mavzusiga oid qisqacha adabiyotlar sharhini keltiramiz.
Kotlerning (2006) fikricha, xizmat
–
bu bir tomon boshqasiga taklif qilishi mumkin bo‘
lgan
har qanday faoliyatdir.
Kotler (1993) fikricha, xizmatlar deganda, yirik xilma-xillikdagi faoliyat turlari va tijorat
mashg‘ulotlarini ta’riflab, ular “bir taraf ikkinchi tarafga taklif qilishi mumkin va asosan ularni
his qilib bo‘lmaydi hamda biror
-b
ir narsaga egalik qilishga olib kelmaydi. Xizmatlarni ko‘rsatish
moddiy ko‘rinishdagi tovar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin yoki aksincha bog‘liq bo‘lmasligi ham
mumkin deydi.
Tuxliyev (2010)
“Xizmatlar –
bu ko‘zga ko‘rinmas tovarning o‘ziga xos turidir” ko‘
rsatib
o‘tgan edi.
Xizmat
–
qandaydir iqtisodiy birlikka tegishli bo‘lgan shaxs yoki tovar holatining boshqa
iqtisodiy birlik tomonidan oldindan birinchi birlikning roziligi bilan sodir etiladigan faoliyati
natijasidagi o‘zgarishidir (Рутгайзер? 1990
).
Ochilovni (2008)
fikricha, Xizmat deyilganda, insonning, xo‘jalik yurituvchi subyektlarning,
davlatning va jamiyatni
ng ma’lum bir ehtiyojini qondirishga yo‘naltirilgan, kishilarning naf
keltiradigan xizmat jarayoni bilan bog‘liq ongli fao
liyati tushuniladi.
Mustafoyevning (2020) fikricha, xizmat -
bu ma’lum tomon tarafidan yo‘naltirilgan, o‘z
qiymatiga ega bo‘lgan nomoddiy ko‘rinishdagi harakat yoki mehnat mahsuli tushuniladi.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyun
www.e-itt.uz
136
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Xizmat ko‘rsatish sohasi har qaysi milliy iqtisodiyotda muhim bo‘g‘in sifatida amal qiladi.
Bu faoliyat bilan ma’lum turdagi va xizmat ko‘rsatishning xususiyatlariga asoslangan korxona va
tashkilotlar shug‘ullanadi. Xizmat ko‘rsatish sohasida faoliyat olib
borayotgan korxonalar
amaldag
i qonunchilikka ko‘ra, o‘zlariga yuklatilgan soliq va boshqa majburiy to‘lovlarni amalga
oshiradi. Masalan, O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksining
(2023) 20 va 85-moddalariga
ko‘ra, “soliq kodeksiga muvofiq,
zimmasiga belg
ilangan soliqlar hamda yig‘imlarni to‘lash
majburiyati yuklatilgan yuridik va jismoniy shaxslar soliq to‘lovchilar deb e’tirof etiladi, soliq
to‘g‘risidagi qonun hujjatlari bilan soliq to‘lovchilar zimmasiga yuklatilgan soliqlarni va
yig‘imlarni to‘g‘ri hisoblab chiqarish hamda o‘z vaqtida to‘lash majburiyati ularning soliq
majburiyatidir”. Xizmat ko‘rsatish korxonalari ham Soliq kodeksi va boshqa qonun hujjatlariga
ko‘ra, faoliyat yo‘nalishlaridan kelib chiqib soliqlarni to‘laydi. Xizmat ko‘rsatish korxona
larini
soliqqa tortishning naz
ariy masalalarini ko‘rib chiqish uchun fikrimizcha, ularni soliqqa
tortishda qanday yondoshuvlar bo‘lganligini ko‘rib chiqish lozim bo‘ladi, bunda ularning
tarkibini ko‘rish katta ahamiyatga egadir. Shu jihatdan olganda xizmat
ko‘rsatish korxonalari
ko‘lam
iyligi jihatdan qanday tarkibga egaligini aniqlab, soliqqa tortishning nazariy asoslarini
ko‘rish maqsadga muvofiqdir, shu ma’noda quyidagi jadvalni keltirib o‘tamiz.
1-jadval
O‘zbekistonda xizmatlar sohasida jami faoliyat ko‘rsatayotgan
korxona va tashkilotlar tarkibi
56
(1 yanvar holatiga ko‘ra)
№
Yillar
Xizmat ko‘rsatish korxonalari, jumladan:
Kichik tadbirkorlik sub’ektlari
Yirik korxonalar
1.
2019
153767
59308
2.
2020
199929
62050
3.
2021
247043
62344
4.
2022
283214
64367
5.
2023
325809
66978
Keltirilgan 1-
jadval ma’lumotlari respubli
kamizda 2023-yilning 1 yanvar holatiga xizmat
ko‘rsatayotgan korxona va tashkilotlar umumiy sonining (523 556 birlik) 325 809 birligi kichik
tadbirkorlik sub’ektlari sanaladi, bu esa, xizmatlar sohasiga oid faoliyat ko‘rsatayotgan korxona
va tashkilotlarni
ng umumiy sonidagi ulushi 82,9 % ni tashkil etdi. Xizmat ko‘rsatish faoliyati
bilan shug‘ullanuvchi yirik tashkilotlarning ulushi 17,1 % ni (66 978 birlik) tashkil etadi. Agar,
buni 2019-yilga nisbatan dinamik jiha
tdan tahlil qiladigan bo‘lsak 2019
-yil 1-yanvar holatiga
ko‘ra, xizmatlar sohasida faoliyat ko‘rsatayotgan kichik tadbirkorlik sub’ektlari soni 153767
birlikni yoki ularning umumiy sonining 72,2 % ini tashkil etgan.
O‘tgan yilning
mos davriga
nisbatan ular
ning o‘sish sur’ati 112,4 % ni tashkil etg
an.
Ushbu tahlil natijalari xizmat ko‘rsatish
korxonalarini soliqqa tortishning nazariy asoslaridan ikkita muhim jihatga e’tibor qaratilishini
taqozo etadi. Birinchisi bu bu turdagi korxonalarni yagona soliqqa tortish (soddalashtirilgan
tartib) va umumiy t
artibdagi (yirik soliq to‘lovchiga ega xizmat ko‘rsatish korxonalariga
nisbatan) soliqqa tortish mexanizmlari qo‘llanilib kelinganligini ko‘rsatadi, shu jihatdan olganda
xizmat ko‘rsatish korxonalariga nisbatan qo‘
llanilib kelinayotgan yagona soliqqa tortishning
ilmiy asoslarini ko‘rib chiqishni lozim deb hisobladik.
Soliqqa oid nazariyalarning rivojlanishida soliqlarning adolatlilik tamoyilining o‘rnatilishi
bilan bog‘liq masalalarning muhokama qilinishi soliqqa to
rtishning muqobil variantlarini yuzaga
kel
tira boshladi. Qanday tartibda soliqqa tortish soliqlarning adolatlilik tamoyilini o‘zida aks
ettirishi haqidagi bahslar yagona soliqqa tortish nazariyasining vujudga kelishiga asos bo‘ldi.
Yagona soliq qatortish n
azariyasi tarafdorlarining fikriga ko‘ra b
unday tartibda soliqqa tortish
56
Ўзбекистон Республикаси
Статистика агентлиги маълумотлари асосида муаллиф томонидан тузилган.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyun
www.e-itt.uz
137
barcha soliqlarni bitta manbaga qaratadi, uni undirishning qulayligi davlatning soliqlarni
to‘plashdagi xarajatlarini kamaytiradi(chunki, tarixiy taraqqiyotning aksariyat davrlarida
s
oliqlarni undirish bilan bog‘liq davlatning katta apparati shug‘ullanishgan, ba’zi vaqtlarda
ularga qilingan xarajatlar undirilgan soliqlardan oshib ketgan), soliq to‘lovchi esa bitta soliq
to‘laganligi sababli davlatning soliq siyosatidan norozi bo‘lmaydi
degan g‘oyalar o‘rta asrlarda,
keyinchalik esa XVIII
asrlarga kelib oxirida bunday ta’limotlar kuchaya boshladi. Yagona soliqqa
tortish amaliyoti aslida dastlab Fransiyada fransuz yozuvchisi va davlat arbobi Sabasten De
Vobanning taklifiga ko‘ra amaldagi soliqlarning o‘rniga yerlardan va sanoatd
an olinadigan
daromadlardan 5 foizdan 10 foizgacha miqdorda yagona soliq undirish joriy qilingan
(Кулишер,
1919). Ammo, Fransiyada va boshqa Yevropa davlatlarida sanoatning rivojlanishi soliqqa
tortishning umumiy tartiblarini rivojlantirishni taqozo qildi. Fransiyada yuzaga kelgan
fiziokratlar tomonidan ilgari surilgan yagona yer rentasi sifatidagi soliqqa tortish nazariyasining
rivojlanishida ularning qishloq xo‘jaligi milliy daromadni yaratuvchi asosiy manbai sifatidagi
qarashlaridan kelib chiqadi. Ularning namoyan
dalaridan bo‘lgan F.Kene yerning unumdorligi va
uning kadastr xususiyatidan kelib chiqib, yerdan olinadigan daromadning 2/7 qismi sifatida
undirilish lozim deb hisoblagan.
XIX asrda Amerika yozuvchisi va iqtisodchisi Genri Djordj yerlar mehnat bilan
yaratilmagan, undan keladigan daromad davlatning asosiy daromadi hisoblanib barcha soliqlar
yerdan keladigan daromadga bog‘liq bo‘ladi, shu boisdan ham hamma soliqlarni bekor qilib
yagona soliq undirish lozim degan g‘oyani ilgari surgan. Iqtisodchi K
.Marks esa
o‘zining 1848
-
yilda yozgan "Kommunizm manifesti"da kapitalizmning soliq tizimini tanqid qilib, yagona
progressiv daromad solig‘ini undirish lozimligi ilgari surgan. Uning fikricha daromaddan yagona
soliqni undirish kapital va kapitalizmni yo‘q q
ilish quroli sifatida baholab, yagona soliqqa
tortishning siyosiy jihatlarini ko‘rsatib bergan.
XIX asrning 50-yillarida Fransuz iqtisodchilari E. Jirarden va E.Menelar kapitalga nisbatan
yagona soliqqa tortish nazariyasini ilgari surgan. Ular o‘z nazariy
alarini barcha daromadlarning
manbasi va ularning qayta aylanishi bu kapital bo‘lib, kapitalning shakli ko‘pligi va uning
harakati yuqori bo‘lganligi tufayli kapitaldan 1
-2 foiz soliq undirish davlat xarajatlarini
qoplashga yetadi degan g‘oya bilan asoslay
di. Ayrim i
qtisodchilar, jumladan P. Prudon o‘z
tadqiqotlarida yagona soliqqa tortish tartibi boshqa barcha soliqlarning xususiyatlarini o‘zida
aks ettira olmaydi, yuqori daromad oluvchilar bilan kam daromadga ega bo‘lganlarni soliqqa
tortishda yagona soliqqa tortish adolatli tarzda soliqqa torta olmaydi. Yagona soliq tortishda egri
va to‘g‘ri soliqlar uyg‘unlashib ketadi, ammo, egri soliqlar bilan to‘g‘ri soliqlarni bitta tizimida
umumlashtirish soliqlarning adolatlilik tamoyilini aniqlash imkoni mavjud emas deb hisoblaydi.
Italiyalik olim F.Nitti esa yagona soliq tortish o‘zida soliqlarning tenglik va umumiylik
tamoyillarini aks ettira olmaydi va shu jihatdan uni istisno holatlarda qo‘llash lozim deb
hisoblagan. Kolumbiya universiteti(AQSh) professori E. S
eligman to‘g‘ri soliqlarni soliqqa tortish
mexanizmlarini tahlil qilib barcha to‘g‘ri soliqlarni bitta yagona soliq orqali undirishning
afzalliklarini isbotlab bergan bo‘lsa, o‘z navbatida Rossiyalik olim A.Isaev esa yagona daromad
solig‘i(tartibi)ni amali
yotda undir
ish imkoni yo‘qligini ko‘rsatib, daromadlar hajmi va ularning
manbalari turli tuman sharoitda bir xil tartibda soliqqa tortish o‘z mohiyatiga ega emas deb
hisoblagan. A.Isaev yagona soliqqa tortish tartibini asosan yer, uchastkalari, uylar va
hunarmandchilik sohasini soliqqa tortishda samara berish mumkinligini izohlagan. Yagona
soliqqa tortish nazariyasining ildizi asosan klassik iqtisodiyot namoyandalaridan bo‘lgan
U.Pettining qarashlariga borib taqaladi. U.Petti yagona tartibda soliq undirish soliqlarning
adolatlilik tamoyilini o‘zida aks ettiradi, soliq to‘lovchi qancha soliq to‘layotganligini emas, balki,
oz sonli soliq to‘lashini his qiladi, bu esa davlatga soliq undirishda qo‘l keladi. U. Petti o‘zining
1662 yilda yozgan "Soliqlar va yig‘im
lar haqida
traktatlar" nomli asarida yagona aksiz solig‘ini
joriy qilish nazariyasini ham keltiradi. U.Pettining fikricha aksiz bu iste’mol jarayonida
undirilishi bois, kim daromadga ega bo‘lsa, uning iste’moli ko‘p bo‘ladi, bu esa soliqlar boy
tabaqaning zimmasiga k
o‘proq tushishini bildiradi, shu boisdan ham barcha soliqlarni bitta
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyun
www.e-itt.uz
138
aksizda aks etttirish soliqqa tortishning samaradorligini beradi deb hisoblagan. U davlatning
soliqlarni undirish xarajatlarini yagona soliq o‘zida ifodalab, soliq og‘irligini
kamaytiradi degan
g‘oyani ilgari surgan. Ammo, U.Pettining bu qarashlari ko‘p tanqidga uchraganligi bois bu
g‘oyasini qattiq himoya qila olmagan. Shuningdek, yagona soliqqa tortishning afzalliklariga
bag‘ishlangan ilmiy nazariy qarashlar ingliz iqtisodchis
i va faylasufi J.Lokk (1632-1704), Rus
iqtisodchilar maktabining asoschilaridan biri I.T.Pososhkovlar (1652-1726) tomonidan amalga
oshirilgan bo‘lsa, nemis iqtisodchisi E.Pfeyffer esa yagona xarajatlar solig‘ining tarafdori sifatida,
davlat xarajatlari qan
cha ko‘p bo‘lsa, soliqlar ham shuncha ko‘p bo‘lishi lozim va shunga muvofiq
soliqlar xarajatlardan yagona tartibda undirilish g‘oyasini ilgari suradi.
XX asrda yuz bergan jahon iqtisodiy inqirozlari transmilliy kompaniyalar iqtisodiy
taraqqiyotda muhim ro
l o‘ynasada, ammo iqtisodiyotning barcha qoidalariga to‘la javob bera
olmasligini ko‘rsatdi. Shu boisdan iqtisodiyotda muhim bo‘lgan tarmoq yoki faoliyat sohalarini
alohida davlat siyosati orqali rivojlantirish lozimligi kun tartibiga chiqa boshladi. Bu borada
qishlo
q xo‘jaligi, tadbirkorlikning kichik shakli, ya’ni kichik biznesni rivojlantirishda soliqlar
orqali rag‘batlantirish mexanizmlarini ishlab chiqishga urg‘u berila boshlandi. O‘tgan asrning 70
-
yillaridan so‘ng bu jarayon kuchayib bordi, ayniqsa AQ
Shdagi 70-80-yillarda yuz bergan iqtisodiy
inqirozlar kichik biznes sub’ektlariga nisbatan soddalashtirilgan soliq tortish tartibini qo‘llashni
kuchaytira boshladi. Ayniqsa, bu "Reyganomika" deb nom olgan 80 yillardagi soliq iqtisodiy
islohotlar, jumladan, soliq islohotlari davrida yagona soliqqa tortish tizimini yanada
kuchaytirildi.
Respublikamizda ham iqtisodiy islohotlarning dastlabki davrlaridanoq, kichik biznes va
xususiy tadbirkorlik davlat tomonidan har tomonlama qo‘llab
-quvvatlash borasida huquqiy
asoslar yaratila boshlandi, ularning moliya-
kredit mexanizmlari orqali qo‘llab
-quvvatlashning
muhim usullaridan biri sifatida soliqlar orqali rag‘batlantirish mexanizmlari yaratildi.
O‘zbekiston soliq tizimining oldiga qo‘yilgan vazifalardan biri sifatid
a kichik biznesning
faoliyatini rag‘batlantirish vazifasi belgilandi. Respublikamizda soddalashtirilgan soliqqa tortish
tartibining joriy qilinishi va uning kichik biznes sub’ektlariga qo‘llash asosan O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 1996-yil 27-sentabrdagi "O
‘zbekiston
Respublikasining 1997-yilgi
Davlat budjeti munosabati bilan soliq islohotini chuqurlashtirishga oid chora-tadbirlar
to‘g‘risida"gi
PF-1565 sonli farmoniga muvofiq amalga oshirildi. Unga
ko‘ra
1997-yildan boshlab
amaldagi soliqlar
o‘rn
iga mahsulotni sotish (ishlar, xizmatlarni bajarish)dan tushgan
daromadning 25 foiziga qadar miqdordagi yagona soliqni joriy etish
yo‘li
bilan barcha mulkchilik
shaklidagi kichik korxonalar uchun soliqqa tortishning tabaqalashtirilgan soddalashtirilgan
tizimi joriy qilindi.
Bu davrda soliq siyosatidagi eng muhim yo‘nalishlardan biri bu kichik biznes
sub’ektlariga nisbatan alohida tartibdagi rag‘batlantiruvchi soliqqa tortish tartiblarining
qo‘llanishi bo‘ldi.
O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining
«Xususi
y tadbirkorlik va kichik biznesni
rivojlantirishni yanada
rag‘batlantirish
chora-tadbirlari
to‘g‘risida»
1998-yil 9-apreldagi PF
–
1987-sonli Farmoni, Vazirlar Mahkamasining 1998-yil 15-apreldagi Soliq solishning
soddalashtirilgan tizimiga
o‘tgan
kichik korxonalarga soliq solish tartibi
to‘g‘risida"gi
159-son
ga asosan kichik korxonalar uchun soliq solishning soddalashtirilgan tizimini
qo‘llash
tartibi yalpi umumdavlat soliqlarini, shuningdek, davlat hokimiyati mahalliy organlari
tomonidan joriy etiladigan mahalliy soliqlar va
yig‘imlarni
to‘lash
o‘rniga
yagona soliq
to‘lashni
nazarda tutadi.
Xizmat ko‘rsatish korxo
nalarini soliqqa tortishning nazariy asoslarini tahlili shuni
ko‘rsatadiki, bu masala mamlakatlarning qonuniy talablariga tabiiy bo‘lib, ularning ishlash
shakli, tashkilot tuzilishi va hisobotlariga amalga oshirilib kelingan. Bular asosan xizmat
ko‘rsatish
uchun narxlarga ko‘rsatiladigan ko‘maklar va xizmatlarga soliqlar, xizmat ko‘rsatish
korxonalarining ishchilariga to‘lovlar, ularning pensiyalariga o‘tkaziladigan to‘lovlar, soliqlar va
to‘lovlarni monitoring qilish uchun hisobotlarni taqdim qilinishini s
oliq nazorati shaklida
muvofiqlashtirish, xizmat ko‘rsatish korxonalarining o‘ziga muhtoj moliyaviy vositalarga
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyun
www.e-itt.uz
139
(masalan, kreditlarga) o‘tkazishlari uchun soliqlar va to‘lovlarni o‘tkazish tartiblarida rivojlanib
kelgan.
Xizmat ko‘rsatish korxonalarini soliqqa tortish ko‘plab omillarga bog‘liq holda
rivojlangan, masa
lan, xizmat ko‘rsatish turi, biznesning hajmi va mulki, mintaqaviy va milliy soliq
qonunlari va boshqalar.
Biroq, odatda xizmat ko‘rsatish korxonalariga nisbatan qo‘llaniladigan ba’zi soliqlar,
masalan, qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS) dunyoning aksariyat
mamlakatlarida xizmatlar
ko‘rsatuvchi ko‘pchilik kompaniyalar uchun majburiy soliq hisoblanadi, bundan tashqari,
tadbirkorlik sub’ektlari o‘z hududida amaldagi muayyan shartlar va qoidalarga ko‘
ra daromad
solig‘i, mol
-
mulk solig‘i, yer solig‘i va boshqa soliqlarni to‘lashlari belgilab qo‘yilgan. Ayrim
mamlakatlarda tadqiqot va ishlanmalar, infratuzilma va texnologiya kabi turli xizmatlarga
sarmoya kiritadigan korxonalar uchun maxsus soliq imtiyozlari va imtiyozlar ham mavjud.
Bunday soliq imtiyozlari korxonaning umumiy soliq yukini kamaytirishi va uning moliyaviy
holatini yaxshilashi mumkin.
Soliqqa tortish mexanizmlari takomillashib borishi bilan, xizmat ko‘rsatish korxonalarini
soliqqa
tortish juda murakkablashib bordi, qator muammolar ham paydo bo‘la boshladi o‘z
o‘rnida soliq qonunchiligi ham takomillashib bordi. Shu sababli, soliq risklarini samarali
boshqarish va soliq imtiyozlarini maksimal darajada oshirish uchun tadbirkorlarga soliq
maslahatchilari institutlari ham shakllangan. Xizmat ko‘rsatuvchi ko
rxonalarning soliqqa
tortilishi ko‘pgina omillarga, jumladan, ular qaysi mamlakatda joylashganligiga, huquqiy
maqomiga, daromadiga va ular ko‘rsatadigan xizmat turiga bog‘liq holda rivo
jlanib kelmoqda.
Xizmat ko‘rsatuvchi korxonalarni soliqqa tortish ko‘pl
ab omillarga, jumladan mulkchilik
shakliga, faoliyat turiga va hududiy qonunlarga bog‘liq. Umuman olganda, daromad solig‘i xizmat
ko‘rsatish sohasi korxonalari uchun soliq solishning asosiy manbai hisoblanadi. Ba’zi hollarda
xizmat ko‘rsatish korxonalari b
iznes hajmi, xodimlar soni va biznes turi kabi bir qator omillarga
qarab soliq imtiyozlari yoki imtiyozlarga ega bo‘lishi mumkin.
Xizmat ko‘rsatish korxonalari uchun asosiy soliqlar: daromad solig‘i
-
xo‘jalik yurituvchi
sub’ektlardan ma’lum vaqt davomida
olingan foydadan kelib chiqib undiriladigan soliq. Daromad
solig‘i stavkasi korxonaning joylashgan joyi va hajmiga, shuningdek, soliq imtiyozlarining
mavjudligiga bog‘liq. QQS
- bu korxonalar tovarlar va xizmatlarni sotishda undiriladigan
qo‘shilgan qiymat
solig‘i sifatida soliq stavkasi korxonaning joylashgan joyi va hajmiga,
shuningdek, sotilgan mahsulot turiga ham bog‘liq. Mol
-
mulk solig‘i
- bu tadbirkorlik
sub’ektlaridan ularning mo
l-mulki, shu jumladan binolar, jihozlar, transport vositalari va boshqa
mol-
mulk qiymatidan kelib chiqqan holda undiriladigan soliq. Mulk solig‘i stavkasi mulkning
joylashgan joyi va qiymatiga bog‘liq. Yagona ijtimoiy soliq
-
bu tadbirkorlik sub’ektlaridan
ularning daromadlaridan kelib chiqqan holda undiriladigan soliq bo‘lib, daromad solig‘i, mol
-
mulk solig‘i va boshqalar kabi bir nechta soliqlarni almashtiradi. Yagona ijtimoiy soliq stavkasi
korxona xodimlarining ish haqiga va boshqa omillarga bog‘liq. O‘
zbekiston soliq tizimida bu soliq
yangi tahrirdagi Soliq kodeksiga asos
an ijtimoiy soliq sifatida qo‘llanilib kelinmoqda.
Xizmat ko‘rsatish korxonalarini soliqqa tortish borasidagi ilmiy tadqiqotlarni olib borgan
Linkova (2018) xizmat ko‘rsatish korxonalar faoliyatini rag‘batlantirishda soliq imtiyozlarini
qo‘llash mexanizml
arini tahlil qilgan, bu turdagi korxonalar faoliyatini davlat tomonidan
moliyaviy qo‘llab
-
quvvatlashning zamonaviy shakllarini tasniflab bergan, xizmat ko‘rsatish
sohasida tadbirkorlik
sub’ektlarini qo‘llab
-quvvatlash shakli sifatida investitsion soliq
im
tiyozlaridan samarali foydalanish yo‘llarini ko‘rsatib bergan, xizmat ko‘rsatish korxonalaridan
mulk solig‘ini undirishda investitsiya jarayonlarini rag‘batlantirishning iqtisodiy model
ini
asoslab bergan, xizmat ko‘rsatish korxonalarida soliq majburiyatlar
ini bajarishi va soliq
to‘lashdan bo‘yin tovlashga qarshi kurashishning moliyaviy usullarini ko‘rsatib bergan.
Xizmat ko‘rsatish korxonalariga oid ilmiy tadqiqotlardan yana biri Egorov
a (2000)
tomonidan bu kabi korxonalarda maishiy xizmat ko‘rsatish korxo
nalarida buxgalteriya hisobi va
tahlil bilan birgalikda soliqqa tortish masalalarini tadqiqiga qaratilgan ilmiy tadqiqotdir.
Tadqiqotchi o‘zining doktorlik dissertatsion tadqiqotida xizmat ko‘rsatish sohasida maishiy
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyun
www.e-itt.uz
140
xizmat ko‘rsatishning o‘rni va rolini aniqlash hamda maishiy xizmat ko‘rsatishga xos bo‘lgan
tashkiliy-
iqtisodiy munosabatlarning xususiyatlarini aniqlagan, xizmat ko‘rsatish sohasidagi
iqtisodiy hodisa va jarayonlarni boshqarish mexanizmining mohiyatini oydinlashtirgan va uning
fundamental xus
usiyatlari va mohiyatini aniqlagan, maishiy xizmat ko‘rsatish sohasini
rivojlantirish tendensiyalarini o‘rgangan, davlat xizmatlari ko‘rsatuvchi korxonalarni
axborotlashtirishning me’
yoriy, uslubiy va amaliy darajasini tahlil qilib, ularning boshqaruv
ji
hatini baholab bergan, maishiy xizmat ko‘rsatish korxonalarida buxgalteriya hisobini tashkil
qilish va amalga oshirishda soliq to‘lovlarini to‘g‘ri hisobga olish hamda uni yanada
takom
illashtirish yo‘nalishlarini ko‘rsatib bergan.
Maloletko (2013) tomonidan umumiy ovqatlanish korxonalarining soliqqa tortishga
bag‘ishlangan ilmiy tadqiqotlar ham katta ilmiy ahamiyatga ega. Ushbu tadqiqotchi ilmiy
tadqiqot doirasida “Soliq to‘lovi monitoringi” tushunchasini ta’riflagan, umumiy ovqatlanish
korxonalarining tu
rar joy ob’ektlaridagi faoliyatining tashkiliy
-huquqiy jihatlarini tahlil qilgan,
umumiy ovqatlanish korxonalari tomonidan to‘lanadigan soliq tushumlarini ulushli monitoring
qilishning
asosiy ko‘rsatkichlarini umumlashtirigan uni to‘ldirgan va rasmiylasht
irish va
tizimlashtirish yo‘llarini ko‘rsatib bergan, bu yo‘nalishdagi muammolarni hal qilish bilan bog‘liq
ilmiy tavsiyalarni bergan. Mazkur tadqiqotchi umumiy ovqatlanish korxonalaridagi soliq
to‘lovlarini monitoring qilish mexanizmlarini tahlil qilish a
snosida ularning soliq
majburiyatlarini bajarish orqali ularni turli xil moliyaviy jarimalarga tortilishi oldini olishga
imkon beruvchi masalalarni ko‘rsatib berganligi bilan ham ahamiy
atlidir.
Xizmat ko‘rsatish korxonalarini soliqqa tortishda mehmonxona xo‘jaligini soliqqa tortish
muammolari va uning yechimlariga qaratilgan ilmiy tadqiqotlar bu yo‘nalishda katta ahamiyatga
ega deb hisoblanadi. Bu yo‘nalishda ham bir qator ilmiy tadqiqotlar olib
borilgan. Bunda
Dishlevskiyning (2007) tadqiqotlarini alohida
ko‘rsatib o‘tish mumkin. Ushbu tadqiqotchi
Rossiya misolida mehmonxona tuzilmalarini samarali soliq tizimini qo‘llash orqali bu turdagi
korxonalarni faoliyatini tartiblash yo‘llarini ko‘rsatib b
ergan. Tadqiqotlari doirasida
mehmonxona xizmatlarini ko‘rsatuvchi korxonalarni soliqlar orqali qo‘llab
-
quvvatlash, so‘ngra
samarali soliqqa tortish tizimini yaratish bo‘yicha takliflarni ishlab chiqqan, bu korxonalarni
soliqqa tortish amaliyotini tahlil q
ilgan, bu jarayondagi ayrim muammolarni ko‘rsatib bergan,
mehmonxona tipidagi korxonalar, shuningdek, hozirgi bozor sharoitida mehmonxona
tuzilmalariga soliq solishning ustuvor yo‘nalishlari va shartlarini belgilab bergan, mehmonxona
tipidagi korxonalarda mavjud buxgalteriya hisobi va soliqqa tortish amaliyotini tanqidiy
baholagan, ularning o‘zaro uzviy bog‘liqligini ko‘rsatib uni takomillashtirish yo‘llarini asoslab
bergan, mehmonxona tizimidagi korxonalarida buxgalteriya hisobi va soliq hisobi va
rejalas
htirish sohasidagi eng murakkab masalalarni hal qilish yo‘llarini ko‘rsatib bergan. Bundan
tashqari mazkur tadqiqotda mehmonxona xo‘jaligi sub’ektlarini davlat tomonidan qo‘llab
-
quvvatlashni rivojlantirish, iqtisodiy risklarni minimallashtirish va investitsiya jarayonlarini
kengaytirish zarurligini hisobga olgan hold
a, mehmonxona xo‘jaligini soliq jihatdan tartibga
solishni rivojlantirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Qayd etilgan ilmiy ishlarda kichik biznes sub’ektlari va tadbirkorlikning boshqa
y
o‘nalishdagi korxonalarni soliqqa tortish masalalarini ko‘rishda tadqiqot ob’ektlari sifatida
bevosita xizmat ko‘rsatish faoliyatini bilan shug‘ullanayotgan korxonalar ham olinganki, bunga
asoslangan holda ushbu ilmiy ishlarni xizmat ko‘rsatuvchi korxonala
rni soliqqa tortishga
daxldor tadqiqotlar sifatida qarash mumkin. Shu bilan birgalikda alohida qayd etish lozimki,
xizmat ko‘rsatish korxonalarini alohida bir tizim sifatida soliqqa tortish jarayonlarini
dissertatsion tadqiqot sifatida o‘rganilgan ilmiy ta
dqiqotlar deyarli amalga oshirilmagan.
Xulosa va takliflar.
Eksport tushumlarini xorijiy banklardagi hisoblari orqali amalga oshirish, shuningdek QQS
qaytarish bo‘yicha xorijiy banklarga kelib tushgan mablag‘larni ham hisoblash tizimi joriy etish.
Yakka tartibdagi tadbirkorlar (jismoniy shaxslar)ga chet eldan investitsiya kiritish maqsadida
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyun
www.e-itt.uz
141
xorijiy valyutada yuborilgan mablag‘larni soliqdan ozod qilish bo‘yicha qonunchilikka
o‘zgartirish kiritish. Tekshiruvlar o‘tkazish bo‘yicha yilning ma’lum bir a
niq davrini belgilash va
bir xo‘jalik sub’ektini tekshirish davriyligini belgilash bo‘yicha yangi tizim ishlab chiqish.
Xo‘jalik
sub’ekti vakillari tomonidan to‘g‘ri va sifatli rejalashtirish va samaradorligini amalga oshirish
imkonini beradi.
Adabiyotlar/Literatura/Reference:
Kodeks (2023)
O‘zbekiston Respublikasining Sol
iq kodeksi
Mustafoyev G‘olib Sultonmurodovich (2020) Xizmat ko‘rsatish va raqamli xizmatlar:
rivojlanish bosqichlari hamda ijtimoiy-
iqtisodiy ahamiyati. “Iqtisodiyot va innovatsion
tex
nologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 6, noyabr
-dekabr, 188-bet.
Ochilov I. (2008) Bozor munosabatlari sharoitida xizmatlarning turlari va ularning tavsifi. //
Xizmat ko‘rsatis
h, servis va turizm sohalarini rivojlantirish: muammolar va ularning yechimlari.
Monografiya. T.: “Iqtisodiyot
-
moliya”.
Pardayev J.Korxonalarni soliqqa tortish amaliyotini takomillashtirish (xizmat ko‘rsatish
korxonalari misolida) (PhD) ilmiy darajasini olish uchun yozilgan diss. avtoreferati.
–
Toshkent,
2024.
Tuxliyev I.S., Hayitbo
yev R., Ibodullayev N.Ye., Amriddinova R.S. (2010) Turizm asoslari: O‘quv
qo‘llanma –
S.: SamISI, - 247 b.
Дышлевский А.С. (2007) Налогообложение предприятий гостиничного типа.
Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата экономических наук.
Москва.
Егорова С.К. (2000) Информационное обеспечение управления в сфере бытового
обслуживания. Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора
экономических наук. Москва.
Котлер Ф.
(2006)
Маркетинг менеджмент. Экс пресс
-
курс. 2
-
е изд. / Пер. с англ. под
ред. Божук С. Г. СПб.: Питер, 464 с.
Котлер Ф.
(1993)
Основы маркетинга.
-
М.: Прогресс,
-
С
.63 8.
Кулишер И.М.
(1919)
Очерки финансовой науки, с. 147.
Линькова Г.Г. (2018) Активизация предпринимательской деятельности В сфере услуг
методами налогового стимулирования. Автореферат диссергации на соискание ученой
степени кандидата экономических наѵк. Санкт
-
Петербург.
Малолетко ДН. (2013) Мониторинг налогового вклада предприятий общественного
питания коллективных средств размещения. Автореферат диссертации на соискание
ученой степени кандидата экономических наѵк. Москва.
Рутгайзер В.М., Т.И. Корягина, Т.И. Арбузов (1990) Сфера услуг: новая концепция
развития /
-
М.: Экономика,
-
С. 148.
