Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, avgust
www.e-itt.uz
81
RAQAMLI EGIZAKLAR SANOAT 4.0 DAVRIDA AQLLI SHAHARLARNI RIVOJLANTIRISH
UCHUN STRATEGIK REJALASHTIRISH VOSITASI SIFATIDA
Mirxamidova Zahinabonu Mirxamid qizi
Guliston davlat universiteti
ORCID: 0009-0007-6640-8876
zahinabonumirhamidova@gmail.com
Annotatsiya.
Shaharlarning raqamli transformatsiyasi Sanoat 4.0 kontekstida tobora
dolzarb bo'lib bormoqda. Maqola sanoat 4.0 kontekstida aqlli shaharlarni rivojlantirishni
strategik rejalashtirishda raqamli egizaklarning rolini o'rganishga qaratilgan. Muallif shahar
tizimlarini modellashtirish, boshqaruv jarayonlarini optimallashtirish va asosli qarorlar qabul
qilish uchun raqamli egizaklardan foydalanish imkoniyatlarini tahlil qiladi. Raqamli
egizaklarning barqaror va inklyuziv shahar muhitini yaratish potentsialiga alohida e'tibor
qaratiladi.
Kalit so'zlar:
raqamli egizak, aqlli shahar, shahar boshqaruvi, ma'lumotlarni qayta ishlash
markazi, sensorlar, bulutli hisoblash.
ЦИФРОВЫЕ ДВОЙНИКИ КАК ИНСТРУМЕНТ СТРАТЕГИЧЕСКОГО ПЛАНИРОВАНИЯ
РАЗВИТИЯ УМНЫХ ГОРОДОВ В ЭПОХУ ИНДУСТРИИ 4.0
Мирхамидова Захинабону Мирхамид кизи
Гулистанский государственный университет
Аннотация.
Цифровая трансформация городов приобретает все большую
актуальность в контексте Индустрии 4.0. В статье рассмотрена роль цифровых
двойников в стратегическом планировании развития умных городов в контексте
Индустрии 4.0. Автор анализирует возможности применения цифровых двойников для
моделирования городских систем, оптимизации процессов управления и принятия
обоснованных решений. Особое внимание уделяется потенциалу цифровых двойников в
создании устойчивых и инклюзивных городских сред.
Ключевые слова:
цифровой двойник, умный город, городское управление, центр
обработки данных, датчики, облачные вычисления.
DIGITAL TWINS AS A TOOL FOR STRATEGIC PLANNING OF SMART CITY
DEVELOPMENT IN THE ERA OF INDUSTRY 4.0
Mirhamidova Zakhinabonu Mirhamid kizi
Gulistan State University
Annotation.
Digital transformation of cities is becoming increasingly relevant in the context
of Industry 4.0. This paper explores the role of digital twins in strategic planning for the
development of smart cities within the context of Industry 4.0. The paper delves into how digital
twins can be used to model urban systems, optimize management, and facilitate data-driven
decision-making. A particular focus is placed on the role of digital twins in fostering sustainable
and inclusive urban environments.
Keywords:
digital twin, smart city, urban management, data processing centre, sensors,
cloud computing.
UO
‘
K: 338.26.015
VIII SON
—
AVGUST, 2024
81-88
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, avgust
www.e-itt.uz
82
Kirish.
Zamonaviy shaharlar misli ko'rilmagan qiyinchiliklarga duch kelmoqda: urbanizatsiya,
iqlim o'zgarishi, transport tirbandligi, resurslarning notekis taqsimlanishi. Ushbu
muammolarni hal qilish uchun innovatsion yondashuvlar zarur. Bunday yondashuvlardan biri
haqiqiy shahar tizimlarini aniq aks ettiradigan virtual modellarning raqamli shahar egizaklarini
yaratishdir. Jismoniy, raqamli va biologik olamlarning birlashishi bilan ajralib turadigan sanoat
4.0 davrida raqamli egizak texnologiyasi shahar infratuzilmasini optimallashtirish, shahar
aholisining hayot sifatini yaxshilash va barqaror rivojlanish uchun yangi imkoniyatlar
yaratmoqda.
Adabiyotlar sharhi.
“Aqlli shahar” tushunchasi birinchi marta ilmiy adabiyotlarda 1994 yilda tilga olingan
bo‘lib, keyingi yillarda ilmiy jamoatchilikda ushbu mavzuga qiziqish
doimiy ravishda ortib
borgan. 1997 yilda aqlli shahar kontseptsiyasi barqaror rivojlanish maqsadlariga erishishga
qaratilgan Kioto kelishuvini qabul qilishda BMT faoliyatida, keyinroq Yevropa Komissiyasi,
Setis-EI, OECD va boshqa xalqaro tashkilotlar faoliyatida o'z aksini topdi. Shunga qaramay,
ilmiy adabiyotlarda “aqlli shahar” tushunchasining yagona ta’rifi paydo bo‘lmagan, aqlli shahar
kontseptsiyasini amalda tatbiq etishning yagona yondashuvi ham paydo bo‘lmagan
(
Карагулян
, 2020).
Agar aqlli shahar kontseptsiyasini ishlab chiqishning dastlabki bosqichida tadqiqotchilar
shahar rivojlanishining axborot-
texnologik tarkibiy qismiga ko‘proq e’tibor qaratgan bo‘lsa,
keyinchalik ishlar fuqarolarning ehtiyojlarini hisobga olish, ularni shaharni boshqarish
jarayoniga jalb qilish va shahrlarning barqaror rivojlanishga qaratilgan. J. Kolding va S. Bartel
tomonidan olib borilgan tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, Scopus ma’lumotlar bazasida taqdim
etilgan nashrlarning aksariyati shahar rivojlanishidagi texnologiya yoki ijtimoiy omillar bilan
bog’liq mavzular bo‘yicha (Карагулян
, 2020).
Shaharning raqamli egizak kontseptsiyasi nisbatan yangi, ammo tez rivojlanayotgan
tadqiqot yo‘nalishi bo'lib, shahar tizimlarini boshqarish, rejalashtirish va qaror qabul qilishda
innovatsion yondashuvlarni taklif etadi. Ushbu kontseptsiya 1980
–
yillardan boshlab jahon
ilmiy adabiyotlarida muhokama qilinmoqda. Tadqiqotlarning katta qismi urbanizatsiyaning
"aqlli" modeli masalalariga bag’ishlangan: uning tabiati, imkoniyatlari, xatarlari va
muvaffaqiyatli amalga oshirish shartlari. Manbalarning keng doirasini tahlil qilish bunday
loyihalarni amalga oshirish bilan bog’liq asosiy afzalliklar va cheklovlarni ko‘rsatadi.
Aqlli shaharlar mavzusidagi nashrlarni tahlil qilish bizga dastlabki ishlar asosan
texnokratik yondashuvga qaratilgan degan xulosaga kelishimizga imkon beradi. Bularga P. Xoll,
B. Boverman, N. Odendaal, X. L. Patrij asarlari kiradi. Ushbu mualliflarning asarlarida axborot-
kommunikatsiya texnologiyalari, asosan, shaharlarda hayot sifatini yaxshilash va shahar
infratuzilmasini boshqarish samaradorligini oshirish vositasi sifatida ko‘rib chiqiladi
(
Карагулян
, 2020).
Aqlli shahar kontseptsiyasining rivojlanishi bilan ilmiy jamoatchilik tomonidan
texnokratik yondashuv tanqidi kuchaydi va shu munosabat bilan aqlli shahar kontseptsiyasini
amalga oshirishda fuqaroning o‘rni va rolini, shuningdek, aqlli shaharlar faoliyati bilan bog’liq
axloqiy, iqtisodiy va ekologik muammolarni hisobga olgan ishlar paydo bo‘la boshladi. Bu
nashrlar guruhiga R.Hollands, R.Giffinger, R.Dameri va boshqalarning asarlari kiradi
(
Карагулян
, 2020).
Richard Florida (2007), ijodiy sinflar va urbanizatsiya bo'yicha taniqli tadqiqotchi, aqlli
shaharlarning rivojlanishini iste'dodli odamlarni jalb qilish va innovatsion ekotizimlarni
yaratish bilan bog'laydi. Uning “Ijodkor sinfning yuksalishi” (2002) kabi asarlari aqlli shahar
lar
rivojlanishi uchun madaniyat va hayot sifati muhimligini ta’kidlaydi.
Ko‘rib chiqilgan barcha ishlarda zamonaviy IT
-texnologiyalar aqlli shaharning majburiy
xarakteristikasi sifatida belgilangan bo‘lib, ulardan foydalanish shaharlardagi hayot sifatini
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, avgust
www.e-itt.uz
83
yaxshilashga qaratilgan. Bir qator ishlarda ta’kidlanganidek, aqlli shaharning eng muhim
xususiyati sifatida fuqarolarga kengroq xizmatlardan foydalanish, shahar boshqaruvida
ishtirok etish va o‘zlarining ijodiy salohiyatini yuzaga chiqarish imkoniyatini b
eruvchi
hamjamiyatdir.
Shunday qilib, aqlli shahar kontseptsiyasi an’anaviy infratuzilma va IT
-texnologiyalar,
ijodiy iqtisodiyot va samaradorlik, shaharning ijtimoiy infratuzilmasi, shuningdek, barqaror
rivojlanish kabi tarkibiy elementlarga asoslanadi.
Tadqiqot metodologiyasi.
Raqamli egizaklar sanoat 4.0 davrida aqlli shaharlarni rivojlantirish uchun strategik
rejalashtirish vositasi sifatida mavzusini o‘rganishda adabiyot tahlili, qiyosiy tahlil, tizimli
tahlil, analiz va sintez, ilmiy abstraksiya kabi nazariy tadqiqot usullaridan foydalanildi. Empirik
usullardan esa hujjatlarni tahlil qilish va ma’lumotlarni tahlil qilish kabilari qo‘llanilgan
.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
XXI
–
asrning “aqlli” shahri bu birinchi navbatda infratuzilmaga emas, balki foydalanilgan
maʼlumotlarga bogʻliq. Aynan ma'lumotlar shahar va uning fuqarolari o‘rtasidagi bog’lovchi
bo‘g‘in bo‘lib xizmat qiladi, bu erda shahar jismoniy voqelikning bir qism
i sifatida emas, balki
shahar hamjamiyatining o‘ziga xos faoliyat markazi sifatida ko‘rib chiqilishi kerak. Shunga
asoslanib, “aqlli” shaharni haqli ravishda platforma yechimi turi deb hisoblash mumkin. Boshqa
ma’lumotlar platformalari singari, aqlli shaha
r platformalari ham xarajatlarni kamaytiradi va
o‘z foydalanuvchilariga foyda keltiradi, bu aqlli shaharning asosiy maqsadi hisoblanadi. Ushbu
vazifani amalga oshirish “raqamli egizak” strategiyasini amalga oshirish bilan bog‘liq bo‘lib,
uning doirasida shaharning haqiqiy muammolariga uning raqamli modelidan foydalangan
holda yechimlarni izlash amalga oshiriladi. Haqiqiy shaharlarning “raqamli egizaklari”ning
paydo bo‘lishi “aqlli” shahar tizimlarini rivojlantirishning yetakchi tendentsiyasidir.
Shaharning raqamli egizagi
–
bu shahar muhitining ishlashi va rivojlanishining ma’lum
jihatlarini aks ettiruvchi o‘zaro bog’liq raqamli egizaklar to‘plami. Ushbu raqamli egizaklar real
vaqt rejimida turli manbalardan olingan ma’lumotlar orqali shahar infra
tuzilmasining haqiqiy
holatini sozlash va sinxronlashtirish imkoniyatlarini qo‘llab
-quvvatlaydi. Shaharning raqamli
egizaklarining samarali ishlashi uchun asos aqlli shaharning raqamli infratuzilmasidagi turli
manbalar tomonidan yaratilgan doimiy ma’lumotl
ar oqimidir (
Иванов
,
Никольская
и
др
.
2020).
Shaharlarning raqamli egizagini yaratish uchun quyidagi ma’lumotlar kerak bo‘ladi:
1.
Shahar aholisining harakati to’g’risidagi ma’lumotlar, shu jumladan xususiy, tijorat va
jamoat
transporti harakati to’g’risidagi ma’lumotlar, shuningdek, turli mexanizmlar orqali
to’plangan ko’chalar tirbandligi ("yagona chipta" operatsiyalari to’g’risidagi ma’lumotlar, yo’l
harakati monitoringi natijalari va boshqalar).
2.
Aqlli sensorlar massivlaridan (ham xususiy, ham jamoat) real vaqt rejimida olingan
shahar muhitining fizik parametrlari to’g’risidagi ma’lumotlar havo harorati va namligi,
to’xtatilgan zarrachalar soni va havo kimyosi, shovqin ifloslanishi, radiatsiya fon,
suv kimyosi
va boshqalar kabi parametrlarni kuzatish va tahlil qilish imkonini beradi.
3.
Tashqi kuzatuv kameralaridan olingan ma’lumotlar shahar atrof
-muhitining boshqa
vositalar bilan to’planishi mumkin bo’lmagan yoki qiyin bo‘lgan xususiyatlarini (avtomobil va
piyodalar yo‘llarining tirbandligi, yo‘l tarmog’ining ifloslanishi va sifati, umum
iy oqimdagi
alohida obyektlar va hodisalarni aniqlash) qazib olishga imkon beradi.
4.
Ochiq manbalardan olingan ma’lumotlarni (masalan, ochiq davlat portallari va
xizmatlari, meteorologik sharoitlar to‘g’risidagi ma’lumotlar, biznes subyektlarining ochiq
hisobot ma’lumotlari va boshqalar) olish modellarini boyitishga imkon beradi.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, avgust
www.e-itt.uz
84
1-rasm. Shaharning raqamli egizagi arxitekturasi
(
Иванов
,
Никольская
и
др
. 2020)
To‘plangan ma’lumotlar
shaharning raqamli egizaklari majmuasining ishlashini
ta’minlaydi. Bunday raqamli egizaklarga misollar:
1.
binolar, inshootlar, kommunal xizmatlar va boshqa shahar infratuzilmasining
interaktiv 3D modeli bo'lgan shahar infratuzilmasining raqamli egizagi;
2.
transport tarmog’ining raqamli egizagi, transportning mavjudligi, jamoat transporti
samaradorligi va boshqalar holatining rivojlanishini monitoring qilish va bashorat qilishni
ta’minlaydi;
3.
shahar atrof-muhitining ekologik holatini, shu jumladan tuproq, suv, havo va boshqalar
sifatini monitoring qilish va bashorat qilish mexanizmlarini ta’minlaydigan shahar
ekologiyasining raqamli egizagi.;
4.
energiyaning raqamli egizagi va boshqalar.
Shaharning raqamli egizaklari - bu o'ta murakkab, keng qamrovli yechim bo'lib, uning
shakllanishi bosqichma-
bosqich, evolyutsion rivojlanish va eng dolzarb (“nuqta”)
muammolarni hal qilishga qaratilgan xususiy echimlarni birlashtirish orqali amalga oshirilishi
mumkin va kerak. Tahlillar shuni ko'rsatadiki, bunday turdagi yechimlar hozirda dunyoning
barcha mamlakatlarida hamma joyda, nafaqat ilg'or megapolislarda, balki yirik va o‘rta
shaharlarda ham qo'llanila boshlandi.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, avgust
www.e-itt.uz
85
2-rasm. Shaharning raqamli egizagi taqdim etadigan imkoniyatlar
Manba:
muallif tomonidan ishlab chiqildi.
Bunday tizimlardan "Internet of Things" texnologiyalari bilan birgalikda foydalanish bir
qator muammolarni sifat jihatidan boshqa darajada hal qilish imkonini beradi:
1.
atrof-muhit holatini tekshirish orqali ifloslanish darajasini nazorat qilish va tartibga
soluvchi ta’sirni tahlil qilish;
2.
shahar sensorlar tarmog’iga asoslangan mikroiqlimli ob
-havo prognozlari;
3.
chiqindilarni olib tashlash va qayta ishlash orqali samaradorlikni oshirish va
xarajatlarni kamaytirish jadval bo‘yicha emas, balki zarurat bo‘yicha;
4.
aqlli svetoforlar va markirovkalar orqali yo‘llardagi vaziyatni yaxshilash va yoqilg’i
tejamkorligi
5.
zarurat tufayli shahar yorug’lik tufayli elektr energiyasidan oqilona foydalanish;
6.
yo‘llardagi vaziyat, ob
-havo sharoiti va yaqin atrofdagi qor tozalash mashinalari
haqidagi real vaqt ma'lumotlari tufayli qor tozalash ishlarini optimallashtirish;
7.
ob-havo sharoiti va hozirgi holatini hisobga olgan holda bog'lar va jamoat joylarida
aqlli sug’orish tizimi;
8.
jinoiy harakatlarni kuzatish uchun aqlli kuzatuv kameralari va Amber Alert
avtomatlashtirilgan real vaqtda ogohlantirish tizimi;
9.
avtomatik ravishda eng yaxshi to'xtash joyini topishga yordam beradigan aqlli to‘xtash
joylari;
10.
o‘z vaqtida xizmat ko‘rsatish va xizmat muddatini uzaytirishga qaratilgan ko‘priklar,
ko‘chalar va shahar infratuzilmasining eskirishi va holatini kuzatish.
Raqamli egizakning shakllanishiga misollardan biri Takamatsu shahri (Yaponiya, aholisi
420 ming kishi) misolidir. Sinab ko‘riluvchi loyiha sifatida shahar hukumati 2 tur raqamli
egizakni amalga oshirdi: favqulodda vaziyatlarni kuzatish va oldini olishning raqamli egizagi
(xususan, suv toshqini) va shaharning sayyohlik jozibadorligining raqamli egizagi (
Иванов
,
Никольская
и
др
. 2020).
Bugungi kunda shaharlarning raqamli egizaklarini yaratish aqlli shahrlarni yaratishda
asosiy vazifa hisoblanadi va buni muhimligini anglash uchun dunyo aqlli shaharlar bozorining
prognozlarini ko‘rib chiqamiz. 2050 yilga borib dunyo aholisining qariyb 60 f
oizi aqlli
shaharlarda yashaydi. Shaharlar ilg’or texnologiyalar, zamonaviy ulanish va takomillashtirilgan
infratuzilma bilan qayta ixtiro qilinadi, 2026 yil oxiriga kelib, “Aqlli shaharlar” ning eng tez o‘sib
borayotgan qo‘llanilish sohasi Compound annual
growth rate (yillik
o‘rtacha
o‘sish
sur’ati)
24,4% ni tashkil qiladi.
1. shahar
muhitining
hozirgi
holatini
monitoring
qilish
2. favqulodda
vaziyatlarning
paydo
bo'lishiga
tezkor javob
3. dizayn
yechimlarining
samaradorligin
i baholash;
4. potentsial
xavf
manbalarini
aniqlash
5. tarixiy
ma'lumotlarni
hisobga olgan
holda
vaziyatning
rivojlanishini
bashorat qilish
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, avgust
www.e-itt.uz
86
1-jadval
Takamatsu shahridagi 2 tur raqamli egizaklari texnologiyasining ta’rifi
Favqulodda vaziyatlarni kuzatish va oldini
olish uchun raqamli egizak
Shaharning sayyohlik jozibadorligining
raqamli egizak
Ushbu texnologiya shahar bo‘ylab joylashgan
suv sathi sensorlaridan ma’lumotlarni yig’ish va
tahlil qilishga asoslangan va shaharning har bir
hududini Real vaqtda suv toshqini xavfini
kuzatishni ta’minlaydi. Tizim, shuningdek, har bir
boshpanadagi namlik va elektr energiyasini
iste’mol qilish sensorlaridan ma’lumot to‘plash
orqali shahar aholisi uchun boshpana holatini
kuzatishni ta’minlaydi. Shaharning har bir aholisi
uchun mavjud bo‘lgan mobil ilova nafaqat xavf
ostida bo‘lgan hudud aholisini oldindan xab
ardor
qilish, balki favqulodda vaziyatlarda barcha kerakli
ma’lumotlarni, shu jumladan eng yaqin ishlaydigan
boshpanaga boradigan yo‘lni taqdim etish
imkonini beradi.
Bu texnologiya uchun ijaraga olingan
velosipedlarning harakatini monitoring qilish
joriy etildi (sayyohlar uchun shahar bo‘ylab
harakatlanishning eng jozibali usuli sifatida).
Ijaraga olingan velosipedlar harakatining Geo-
trekini sayyoh to‘g’risidagi ma’lu
motlar (yoshi,
jinsi, fuqaroligi va boshqalar) bilan taqqoslash
sizga shaharning eng muhim sayyohlik joylari
xaritasini tuzishga, sayyohlik joylarini targ’ib
qilish bo‘yicha marketing kampaniyalarining
samaradorligini rejalashtirish va baholashga
imkon ber
adi (shu jumladan ko‘p tilli muhitni
qo‘llab
-quvvatlash va boshqalar).
Izoh:
Geo-trek
–
bu Android uchun bepul GPS-treker ilovasi.
Manba:
muallif tomonidan to‘plangan ma’lumotlar asosida tuzilgan.
Avtomatlashtirilgan va sezgir yoritish tizimlari shaharlarni aqlliroqlarga aylantirishda
aqlli yechimlarning samarali qismidir. Avtomobillar aqlli shaharlar tarkibiga kiradi va 2030 yil
oxiriga kelib, trafikning deyarli 2/3 qismi ushbu transport vositalari hisobiga to‘g’ri keladi. Aqlli
shaharlarning 50 foizining asosiy maqsadi 2025 yilgacha iqlim o‘zgarishini yumshatish
strategiya
si bo‘lishi kerak. Dunyo miqyosida aqlli shaharlarning 93 foizi rivojlanishning
dastlabki bosqichida. Aqlli shahar ilovalarida sun’iy intellektni joriy etishning o‘sish sur’ati
2025 yilga kelib 30,6% ni tashkil qilishi kutilmoqda (Smart City Statistics, 2023).
3-rasm. Aqlli shahar bozori hajmi 2022 yildan 2023 yilgacha trillion dollarlarda
(Smart City Statistics, 2023)
2024 yilda "aqlli shaharlar"ning daromadi butun dunyo bo‘ylab 1,83 trillion dollarni
tashkil etadi, bu o‘tgan yilga nisbatan 21 foizga ko‘pdir. 2025 yilga kelib butun dunyo bo‘ylab
“aqlli shaharlar” bozori hajmi 2,27 trillion dollarni tashkil qilishi kutilmoqda, o‘sish sur’ati 22,9
foizni tashkil etadi. Kelgusi yillarda bozor hajmi 2024 (1,83 trillion dollar), 2025 (2,27 trillion
dollar), 2026 (2,81 trillion dollar), 2027 (3,48 trillion dollar), 2028 (4,31 trillion dollar), 2029
1,2
1,48
1,83
2,27
2,81
3,48
4,31
5,35
6,64
8,26
Aqlli shahrlar bozori hajmi trillion dollarda
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
2029
2030
2031
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, avgust
www.e-itt.uz
87
(5,35 trillion dollar), 2030 (6,64 trillion dollar), 2031 (8,26 trillion dollar) va 2032 (10,27
trillion dollar) (Smart City Statistics, 2023).
IMD Smart City Index 2023 hisoboti tahliliga ko'ra "Aqlli shaharlar" reytingida birinchi
o'rinni egallagan o'nta shaharga Tsyurix (1-o'rin), Oslo (2-o'rin), Kanberra (3-o'rin),
Kopengagen (4-o'rin), Lozanna (5-o'rin), London (6-o'rin), Singapur (7- e), Xelsinki (8-chi),
Jeneva (9-chi) va Stokgolm (10-chi) kiradi (Smart City Statistics, 2023).
Dunyo bo'ylab 5G minoralari, "yashil" infratuzilma va elektr transport vositalarini
zaryadlash stantsiyalari, shuningdek, 6g, IoT va sun'iy intellektga katta sarmoya kiritish
bo'yicha birinchi o'rinni London (Buyuk Britaniya) egallaydi, u erda yanada rivoj
langan “aqlli”
shahar yaratilmoqda (Smart City Statistics, 2023).
Nyu-York-bu suv sifati hisoblagichlari va sensorlarini, shuningdek lpwan (Low-Power
Wide Area Network) texnologiyasini joylashtirishni o‘z ichiga olgan yaxshi rivojlangan
infratuzilmaga ega bo'lgan yana bir rivojlangan shahar (Smart City Statistics, 2023).
Fransiyada to'rtta muhim “aqlli” shaharlar mavjud
- Parij, Lill, Lion va Marsel.
Tokyo (Yaponiya) turli xil “aqlli” shaharlarni o'z ichiga oladi, jumladan, energiya
tejaydigan binolar va kameralar va sensorlar orqali ilg'or transport nazorati kabi ko'plab ilg'or
texnologik tizimlar. 2050 yil oxiriga kelib Tokyo issiqxona gazlari chiqindilarini 80 foizga
kamaytirishni rejalashtirmoqda (Smart City Statistics, 2023).
Berlin (Germaniya) samarali transport tizimi bilan bir qatorda Real vaqt rejimida
barqaror rivojlanish va harakatni ta’minlaydigan energiya tejaydigan “aqlli” ko‘cha
chiroqlarining vatani deb ataladi. 2050 yilga kelib, bu aqlli shahar uglerod neytralligiga
erishmoqchi (Smart City Statistics, 2023).
Vashingtonning “aqlli shahar” strategiyasi hayotiy va adolatli shahar muhitini yaratishga,
shuningdek, 2023 yilda iqtisodiy rivojlanishni rag’batlantirishga qaratilgan (
Smart City
Statistics, 2023).
Xulosa va takliflar.
Xulosa qilib aytganda, raqamli egizaklar aqlli shaharlarni yaratish uchun asosiy
vositalardan biridir. Ular shahar jarayonlarini optimallashtirish, shahar aholisining hayot
sifatini yaxshilash va barqaror rivojlanishga yordam beradi. Raqamli egizaklarning yo‘qligi aqlli
shaharning rivojlanishidagi kechikishlarga va uning aholisining hayot sifatining pasayishiga
olib kelishi mumkin. Shu sababli, aqlli shahrlarda raqamli egizaklarni muvaffaqiyatli joriy etish
uchun texnologiyalarni rivojlantirish, tegishli me’yoriy
-huquqiy bazani yaratish va aholining
raq
amli savodxonligini oshirishni o‘z ichiga olgan kompleks yechim zarur.
Har bir shahar noyob va o‘ziga xos ehtiyojlari borligini tushungan holda, raqamli
egizaklardan foydalangan holda aqlli shaharni rivojlantirish uchun quyidagi strategiyalarni
taklif qilish mumkin:
1.
Strategik qarashni ishlab chiqish. Buning uchun maqsadlarni aniqlash ya’ni shahar
raqamli egizak (transport, ekologiya, ijtimoiy xizmatlar va boshqalar) yordamida qanday
muammolarni hal qilmoqchi ekanligini aniq shakllantirish lozim. Shahar ustuvor yo
‘
nalishlarni
tanlab, yo
’
l xaritasini yaratish kerak.
2.
Poydevor yaratish kerak, buning uchun
shahar haqidagi mavjud ma’lumotlarni
tizimlashtirish (infratuzilma, aholi, transport oqimlari) va yangi ma’lumotlar manbalarini
aniqlash.
Asosiy obyektlar va infratuzilmani o‘z ichiga olgan shaharning soddalashtirilgan 3D
modelini yaratish. Raqamli egizak yaratiladigan va ishlab chiqiladigan texnologiya
platformasini tanlash.
3.
Funktsionallikni bosqichma-bosqich kengaytirish uchun pilot loyihalarni yaratish,
yangi ma
’
lumotlar va funksionallikni qo
’
shish orqali raqamli egizakni doimiy ravishda
yaxshilash va raqamli egizakni mavjud shahar boshqaruv tizimlari bilan bosqichma-bosqich
integratsiyalash lozim.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, avgust
www.e-itt.uz
88
4.
Barcha manfaatdor tomonlarni aqlli shaharlarning rarmli egizaklarini yaratishga jalb
qilish lozim. Raqamli egizakni yaratish va undan foydalanishda shahar hokimliklarining faol
ishtirokini ta’minlanishi kerak. Biznesni birgalikda yechimlarni ishlab chiqish
va
innovatsiyalarni amalga oshirish uchun jalb qilish lozim hisoblanadi. Jarayonning shaffofligini
va aholiga o‘z taklif va mulohazalarini bildirish imkoniyatini ta’minlash uchun fuqarolarni
ishtirok etishi kerak hisoblanadi.
5.
Ma’lumotlar xavfsizligini ta’minlashda e’tiborni axborotlarni himoya qilish tizimlarini
ishlab chiqishga va barcha jarayonlar va texnologiyalar shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish
qonunlariga muvofiqligini ta’minlanishi lozimdir.
6.
Uzluksiz ravishda xodimlarni raqamli egizaklar bilan ishlash, ma’lumotlarni tahlil
qilish ko’nikmalariga o‘qitishni tashkil etish va ilmiy muassasalar bilan ilmiy tadqiqotlar olib
borish va yangi texnologiyalarni ishlab chiqish uchun hamkorlik aloqalarini
o‘rnatishni amalga
oshirish kerak.
Ushbu yondashuvning asosiy afzalliklari qadamma-qadam amalga oshirish xavflarni
minimallashtiradi va o‘zgaruvchan sharoitlarga moslashishga imkon berishidir, ustuvorliklarga
e’tibor qaratilganligi shaharning eng dolzarb muammolarini hal qilish imkonini ber
adi, barcha
ishtirokchilarning o‘zaro ta’siri barcha darajalarda yordam va qaror qabul qilishni ta’minlaydi.
O‘z navbatida bu qadamlar yanada barqaror va raqobatbardosh shaharni yaratishga yordam
beradi.
Adabiyotlar/ Литература/ Reference:
Smart City Statistics (2023) By Companies, Market Share, Prioritized Areas and Country
Rank
https://www.enterpriseappstoday.com/stats/smart-city-statistics.html
Иванов С.А., Никольская К.Ю., Радченко Г.И., Соколинский Л.Б., Цымблер М.Л. (2020)
Концепция построения цифрового двойника города // Вестник ЮУрГУ. Серия:
Вычислительная математика и информатика. Т. 9, № 4. С. 5–
23. DOI:
10.14529/cmse200401.
Карагулян Е. А. (2020) Умный устойчивый город: опыт стран Северной Европы / Е. А.
Карагулян, М. В. Батырева // Вестник Тюменского государственного университета.
Социально
-
экономические и правовые исследования. Том 6. № 2 (22). С. 37
-53. DOI:
10.21684/2411-7897-2020-6-2-37-53
Флорида Р. (2007) Креативный класс: люди, которые меняют будущее. —
Пер. с англ.
–М.: Издательский дом «Классика
-
ХХI»,
-
421 с. ISBN 978
-5-89817-185-8
